---
title: 'Trzeci rozbiór Polski (1795) - koniec Rzeczypospolitej'
url: 'https://c-pi.org/blog/konwencja-o-podziale-polski-1795'
markdown: 'https://c-pi.org/blog/konwencja-o-podziale-polski-1795.md'
date: '2026-09-24'
description: 'Konwencja o podziale Polski z 1795 roku przypieczętowała trzeci rozbiór Rzeczypospolitej, kończąc jej istnienie.'
taxonomy:
  category:
    - blog
  tag:
    - 'Konwencja o podziale Polski'
    - 'Trzeci rozbiór Polski'
    - 'Rzeczpospolita Obojga Narodów'
    - 'Historia Polski'
    - 'Rozbiory Polski'
    - '1795'
    - 'Stanisław August Poniatowski'
---

![Cesarzowa Rosji Katarzyna II Wielka, jedna z głównych inicjatorek rozbiorów Rzeczypospolitej](https://c-pi.org/images/9/e/8/7/b/9e87b5baa2d479e246f426888fb5f50a460aed71-konwencja-o-podziale-polski-1795-1-1018.webp)  Cesarzowa Rosji Katarzyna II Wielka, jedna z głównych inicjatorek rozbiorów Rzeczypospolitej. Fot. Według Alexander Roslin, Public domain / Wikimedia Commons 

 XVIII wiek · 1795 r. · Polska  
# [Trzeci rozbiór Polski (1795) - koniec Rzeczypospolitej](https://c-pi.org/blog/konwencja-o-podziale-polski-1795)

Konwencja o podziale Polski z 1795 roku przypieczętowała trzeci rozbiór Rzeczypospolitej, kończąc jej istnienie.

   24 września 2026  (akt. 12.11.2026)Tekst: [AI, sprawdzony automatycznie](https://c-pi.org/o-stronie#metodologia)8 min czytania[Jak sprawdzamy fakty](https://c-pi.org/jak-weryfikujemy-tresci)

W skrócie

- Rzeczpospolita Obojga Narodów zniknęła z mapy Europy w 1795 roku po trzecim rozbiorze.
- Kluczowe reformy, jak Konstytucja 3 maja, były próbą ratowania państwa, ale spotkały się z oporem sąsiadów.
- Wewnętrzne słabości ustrojowe, takie jak liberum veto i elekcyjność tronu, ułatwiły działania zaborców.
- Ostatnie powstanie, insurekcja kościuszkowska, zostało stłumione, a państwo formalnie przestało istnieć.

## Wstęp: ostatni akt Rzeczypospolitej - jak zniknęła z mapy Europy?

Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć w 1795 roku po trzecim rozbiorze. Konwencja o podziale Polski, podpisana tego roku przez Rosję, Prusy i Austrię, stanowiła ostateczny akt prawny likwidujący to państwo. Wydarzenie to zakończyło erę niepodległości Polski i Litwy, trwale zmieniając sytuację geopolityczną Europy Środkowo-Wschodniej.

## Kluczowe fakty: chronologia upadku Rzeczypospolitej

- **1790:** Podpisanie paktu polsko-pruskiego, mającego wzmocnić pozycję Polski na arenie międzynarodowej.
- **1791:** Uchwalenie [Konstytucji 3 maja](https://c-pi.org/blog/konstytucja-3-maja-znaczenie-pierwsza-w-europie), próba gruntownej reformy państwa, która jednak wywołała zaniepokojenie sąsiadów.
- **1792:** Rosja najeżdża Polskę, rozpoczynając [wojnę w obronie Konstytucji](https://c-pi.org/blog/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792). Prusy wycofują się z sojuszu.
- **1793:** [Drugi rozbiór Polski](https://c-pi.org/blog/drugi-rozbor-polski-1793), który znacząco okroił terytorium Rzeczypospolitej.
- **24 marca 1794:** Wybucha [insurekcja kościuszkowska](https://c-pi.org/blog/insurekcja-kosciuszkowska-ostatnia-proba-ratowania-rzeczypospolitej), ostatnie zbrojne powstanie przeciwko zaborcom.
- **Listopad 1794:** Insurekcja zostaje stłumiona przez połączone siły pruskie i rosyjskie.
- **24 października 1795:** Przedstawiciele Austrii, Prus i Rosji spotykają się, by podpisać Konwencję o podziale Polski, formalnie likwidującą państwo.
- **25 listopada 1795:** Król Stanisław August Poniatowski abdykuje.
- **26 stycznia 1797:** W Petersburgu podpisano traktat ostatecznie zatwierdzający podział, zawierający tajny artykuł o kasacie nazwy "Królestwo Polskie".

W liczbachLiberum veto i elekcyjność tronu to przykłady wad ustrojowych Rzeczypospolitej, które osłabiały państwo i ułatwiały ingerencję obcych mocarstw.

UwagaPlany rozbiorowe Polski były dyskutowane przez sąsiednie mocarstwa na długo przed faktycznym podziałem państwa, co świadczy o długoterminowych aspiracjach zaborców.

## Korzenie tragedii: jak Rzeczpospolita sama otworzyła drzwi zaborcom?

Upadek Rzeczypospolitej nie był nagłym wypadkiem, lecz procesem trwającym dziesięciolecia, a nawet stulecia. Słabości ustrojowe państwa polsko-litewskiego, takie jak **liberum veto** (zasada pozwalająca pojedynczemu posłowi zerwać sejm) czy **elekcyjność tronu** (król wybierany przez szlachtę, co prowadziło do ingerencji obcych mocarstw w proces elekcyjny), sprawiały, że Rzeczpospolita była wewnętrznie podzielona i osłabiona.

Sąsiednie mocarstwa, zwłaszcza **Rosja** i **Prusy**, od dawna widziały w słabości Polski okazję do ekspansji. Już w **1709 roku** Prusy zaproponowały Rosji plany rozbiorowe, choć car Piotr I Wielki wówczas je odrzucił, dążąc do utrzymania Polski w swojej strefie wpływów. Kolejne propozycje pojawiały się w latach **1733-1735**, w zamian za poparcie w wojnie o sukcesję polską. Rosja Katarzyny II w **1764 roku** doprowadziła do wyboru swojego kandydata na tron - **Stanisława Augusta Poniatowskiego**, a w **1768 roku**, gwarantując integralność terytorialną i ustrój Rzeczypospolitej ([prawa kardynalne](https://c-pi.org/blog/prawa-kardynalne-1768-rosja-ingeruje-w-rzeczpospolita)), faktycznie uczyniła z niej swój protektorat.

Próby reform, podjęte w drugiej połowie XVIII wieku, choć miały na celu wzmocnienie państwa, paradoksalnie stały się pretekstem do interwencji. Uchwalenie **Konstytucji 3 maja 1791 roku**, która wprowadzała monarchię konstytucyjną i wzmacniała pozycję mieszczaństwa, zostało uznane przez Rosję za zagrożenie. Reformy te, wraz z zawartym wcześniej **paktem polsko-pruskim z 1790 roku**, który miał wzmocnić pozycję Polski, wzbudziły gniew carycy Katarzyny II.

![Stanisław August Poniatowski, ostatni król Polski, w którego panowaniu nastąpił ostateczny upadek państwa](https://c-pi.org/user/pages/blog/konwencja-o-podziale-polski-1795/konwencja-o-podziale-polski-1795-2-1018.webp)*Stanisław August Poniatowski, ostatni król Polski, w którego panowaniu nastąpił ostateczny upadek państwa. Fot. Marcello Bacciarelli, Public domain / Wikimedia Commons*

## Droga do upadku: od reform do insurekcji

Bezpośrednią przyczyną trzeciego rozbioru była **insurekcja kościuszkowska**, która wybuchła **24 marca 1794 roku**. Była to ostatnia, desperacka próba obrony niepodległości Rzeczypospolitej przed rosnącą presją mocarstw zaborczych. Powstanie, kierowane przez **Tadeusza Kościuszkę**, początkowo odnosiło sukcesy, mobilizując naród do walki. Jednakże, wobec przewagi militarnej połączonych sił **Prus** i **Rosji**, insurekcja została ostatecznie stłumiona do **listopada 1794 roku**. Po zwycięstwie pod Racławicami (4 kwietnia), powstaniu w Warszawie i Wilnie oraz ogłoszeniu uniwersału połanieckiego (7 maja) przyszły porażki pod Szczekocinami (6 czerwca) i Maciejowicami (10 października), gdzie ranny Kościuszko dostał się do niewoli. 4 listopada wojska Aleksandra Suworowa dokonały rzezi Pragi, a 5 listopada Warszawa skapitulowała. Przypisywane Kościuszce słowa „Finis Poloniae” („Koniec Polski”) to legenda - sam Kościuszko stanowczo im zaprzeczał. Klęska insurekcji otworzyła drogę do ostatecznego unicestwienia państwa.

Wcześniejsze wydarzenia również miały kluczowe znaczenie. **Wojna w obronie Konstytucji w 1792 roku**, będąca odpowiedzią Rosji na reformy, pokazała słabość Polski i brak realnego wsparcia ze strony dotychczasowych sojuszników, jak Prusy. Porzucenie Polski przez Prusy po tej wojnie doprowadziło do **drugiego rozbioru w 1793 roku**, który znacząco okroił terytorium Rzeczypospolitej i jeszcze bardziej osłabił jej pozycję międzynarodową. To właśnie te wydarzenia stworzyły grunt pod ostateczną likwidację państwa.

## Konwencja o podziale Polski (1795): akt prawny unicestwienia

**24 października 1795 roku** w Petersburgu przedstawiciele **Austrii**, **Prus** i **Rosji** spotkali się, aby formalnie dokonać podziału Rzeczypospolitej. Konwencja, która została podpisana tego dnia, była dokumentem pozbawionym jakiegokolwiek udziału strony polskiej. Był to akt narzucony siłą, pozbawiający naród polski i litewski suwerenności.

Według postanowień konwencji, terytorium Rzeczypospolitej zostało podzielone w następujący sposób:

- **Monarchia Habsburgów (Austria)** otrzymała ziemie nazwane Galicją Zachodnią - m.in. Kraków, Lublin, Radom i część Mazowsza, obejmujące około **51 100 km²** z populacją około **1,098 miliona** mieszkańców. Austria, pominięta w drugim rozbiorze, domagała się rekompensaty i jako pierwsza porozumiała się z Rosją (konwencja z 3 stycznia 1795 roku); Prusy przystąpiły do podziału później.
- **Prusy** zyskały Podlasie, resztę Mazowsza i Warszawę, co stanowiło około **43 000 km²** z populacją około **1,042 miliona** osób. Prusy od dawna dążyły do połączenia swoich ziem poprzez polskie terytoria. W ramach tego rozbioru Prusy zajęły również **2230 km²** województwa krakowskiego, tworząc tzw. **Nowy Śląsk (Neu Schlesien)**.
- **Rosja** otrzymała największy obszar - pozostałe terytoria na wschód od rzek Niemna i Bugu, zajmując około **146 000 km²** z populacją około **1,338 miliona** mieszkańców. Ziemie te włączono do systemu guberni rosyjskich; w 1795 roku Rosja wcieliła także Kurlandię, dotychczasowe lenno Rzeczypospolitej.

Traktat ostatecznie zatwierdzający ten podział został podpisany w Petersburgu **26 stycznia 1797 roku**. Zawierał on tajny artykuł, który nakazywał **kasatę nazwy "Królestwo Polskie"** i zakazywał jej używania w tytułach władców zaborczych mocarstw. Był to świadomy akt wymazania państwa z mapy Europy i z pamięci.

## Skutki i dziedzictwo: 123 lata niewoli i walka o odrodzenie

Trzeci rozbiór Polski oznaczał **koniec istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako suwerennego państwa**. Król **Stanisław August Poniatowski**, ostatni władca Polski, został zmuszony do abdykacji **25 listopada 1795 roku** i wyjechał do Petersburga, gdzie zmarł w **1798 roku**.

Konsekwencje tego wydarzenia były dalekosiężne i odczuwalne przez ponad wiek. Wielu polskich polityków, intelektualistów i rewolucjonistów zostało zmuszonych do emigracji, głównie do Francji i Włoch - z ich inicjatywy powstały w 1797 roku Legiony Polskie we Włoszech gen. Jana Henryka Dąbrowskiego (masowa **[Wielka Emigracja](https://c-pi.org/blog/wielka-emigracja-po-1831-polscy-uchodzcy-polityczni)** nastąpiła dopiero po powstaniu listopadowym). Ci, którzy pozostali lub wrócili, często angażowali się w kolejne próby odzyskania niepodległości.

Nadzieja na odrodzenie państwa polskiego tliła się przez lata. Polscy legioniści walczyli u boku **Napoleona Bonaparte**, który powołał **Księstwo Warszawskie** w latach **1807-1815** - namiastkę niepodległego państwa. Po upadku Napoleona, **kongres wiedeński w 1815 roku** ustanowił **Królestwo Polskie** - z własną konstytucją, sejmem i wojskiem, lecz połączone unią personalną z Rosją i faktycznie od niej zależne. Jego autonomię ograniczono po **[powstaniu listopadowym](https://c-pi.org/blog/powstanie-listopadowe-zryw-niepodleglosciowy-polakow) (1830-1831)**, a po **powstaniu styczniowym (1863-1864)** niemal całkowicie zlikwidowano.

Dopiero **I wojna światowa** i upadek mocarstw zaborczych otworzyły drogę do odzyskania pełnej niepodległości w **1918 roku**. Wydarzenia z 1795 roku stały się symbolicznym początkiem **123 lat niewoli**, ale także inspiracją do walki o wolność, która przetrwała w polskiej kulturze i świadomości narodowej. Warto zaznaczyć, że **rząd Rosyjskiej FSRR potępił rozbiory Polski 29 sierpnia 1918 roku**, a według utrwalonej tradycji **[Imperium Osmańskie](https://c-pi.org/blog/zalozenie-imperium-osmanskiego-powstanie-nowej-potegi) nigdy nie uznało rozbiorów Polski**.

## Spory i mity: czy trzeci rozbiór był nieunikniony?

Trzeci rozbiór Polski jest tematem, który od lat budzi dyskusje wśród historyków. Czy upadek Rzeczypospolitej był nieuchronny?

- **Mit:** Polska była całkowicie bezbronna i nie miała szans na obronę. Wbrew temu powszechnemu przekonaniu, Rzeczpospolita posiadała pewien potencjał militarny i dyplomatyczny, który mógł być inaczej wykorzystany. Problemem była jednak wewnętrzna słabość państwa i brak jednolitej wizji politycznej. Historycy wskazują na złożoność czynników, które doprowadziły do upadku, nie tylko zewnętrzne naciski, ale i wewnętrzne deficyty.
- **Spór:** Czy Konstytucja 3 maja była błędem, który przyspieszył upadek, czy ostatnią szansą na ratunek? Zwolennicy tej reformy uważają, że była to ostatnia szansa na uratowanie państwa, która jednak sprowokowała Rosję do interwencji. Przeciwnicy argumentują, że zbyt radykalne reformy, wprowadzane bez konsultacji z sąsiadami, były prowokacją, która doprowadziła do nieuchronnej reakcji zaborców. Historia pokazuje, że próby reform w Rzeczypospolitej często kończyły się interwencją zewnętrzną.
- **Ustalenie/Interpretacja:** Rola Stanisława Augusta Poniatowskiego - zdrajca czy tragiczna postać uwikłana w rozgrywki mocarstw? Ocena postaci króla jest skomplikowana. Z jednej strony, tron zawdzięczał poparciu Katarzyny II, a jego rządy przypadły na okres największego osłabienia państwa. Z drugiej strony, próbował przeprowadzić reformy i utrzymać resztki niezależności w niezwykle trudnej sytuacji geopolitycznej. Historycy podkreślają, że był on produktem epoki i uwikłany w rozgrywki mocarstw, z których nie mógł wyjść obronną ręką.
- **Mit:** Tylko Rosja i Prusy chciały rozbioru. Chociaż Rosja i Prusy były głównymi beneficjentami i inicjatorami rozbiorów, Austria również aktywnie uczestniczyła w podziale terytorium Rzeczypospolitej, a do trzeciego rozbioru przystąpiła jako pierwsza, porozumiewając się z Rosją w styczniu 1795 roku. Wcześniejsze propozycje rozbiorowe ze strony Prus również świadczą o długoterminowych dążeniach sąsiadów do osłabienia i podziału Polski.

## Najczęściej zadawane pytania: rozwiewamy wątpliwości

- **Kto podpisał Konwencję o podziale Polski w 1795 roku?**Konwencję podpisały trzy mocarstwa zaborcze: Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus i Monarchia Habsburgów (Austria). Żaden polski przedstawiciel nie był stroną tego traktatu.
- **Jakie tereny przypadły poszczególnym mocarstwom w trzecim rozbiorze?**Austria otrzymała Galicję Zachodnią i Południową Mazowsze. Prusy przejęły Podlasie, resztę Mazowsza i Warszawę. Rosja zagarnęła największe terytorium na wschód od Niemna i Bugu.
- **Co stało się z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim po trzecim rozbiorze?**Król Stanisław August Poniatowski został zmuszony do abdykacji 25 listopada 1795 roku. Wyjechał do Petersburga, gdzie zmarł w 1798 roku jako "więzień honorowy" cara.
- **Kiedy i w jakich okolicznościach Polska odzyskała niepodległość?**Polska odzyskała niepodległość w listopadzie 1918 roku, po klęsce i upadku mocarstw zaborczych w I wojnie światowej; jej granice ukształtowały następnie m.in. traktat wersalski (1919), powstania wielkopolskie i śląskie oraz wojna polsko-bolszewicka.
- **Czy podział terytorium Polski w 1795 roku był jedynym rozbiorem?**Nie, był to trzeci i ostatni rozbiór Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wcześniej miały miejsce rozbiory w 1772 i 1793 roku. Podział Księstwa Warszawskiego podczas kongresu wiedeńskiego w 1815 roku bywa nazywany IV rozbiorem Polski.

## Podsumowanie: lekcja historii, która wciąż trwa

Konwencja o podziale Polski z 1795 roku była tragicznym zwieńczeniem procesu, który doprowadził do unicestwienia jednego z największych państw Europy. Był to akt prawny, który formalnie wymazał Rzeczpospolitą z mapy politycznej, kończąc wielowiekową państwowość polską i litewską. Wydarzenia te stanowią bolesną, ale niezwykle ważną lekcję historii o kruchości suwerenności, konsekwencjach wewnętrznych podziałów i niebezpieczeństwach wynikających z ekspansjonizmu sąsiadów. Dziedzictwo trzeciego rozbioru kształtowało polską tożsamość narodową, determinację do odzyskania niepodległości i stało się fundamentem dla późniejszych walk o wolność, których echo słychać do dziś.

## Sprawdź się

Krótki test wiedzy z tego artykułu - kliknij odpowiedź, którą uważasz za poprawną.

1\. Które państwa podpisały Konwencję o podziale Polski w 1795 roku, formalnie likwidującą Rzeczpospolitą?

2\. Jakie polskie państwo powstało w 1791 roku, próbując gruntownie zreformować Rzeczpospolitą?

3\. Kto był przywódcą insurekcji kościuszkowskiej, ostatniego zbrojnego powstania przeciwko zaborcom?

4\. Który z wymienionych czynników ustrojowych Rzeczypospolitej przyczynił się do jej wewnętrznego osłabienia i ułatwił ingerencję obcych mocarstw?

Bibliografia- [*III rozbiór Polski*](https://pl.wikipedia.org/wiki/III_rozbi%C3%B3r_Polski), Wikipedia (wersja polska).
- [*Third Partition of Poland*](https://en.wikipedia.org/wiki/Third_Partition_of_Poland), Wikipedia (wersja angielska).
- Theodor Schieder, *Handbuch der Europäischen Geschichte*, 1968.

  [Rzeczpospolita Obojga Narodów](https://c-pi.org/blog/tag:Rzeczpospolita%20Obojga%20Narod%C3%B3w#body-wrapper) [Historia Polski](https://c-pi.org/blog/tag:Historia%20Polski#body-wrapper) [Rozbiory Polski](https://c-pi.org/blog/tag:Rozbiory%20Polski#body-wrapper) [Stanisław August Poniatowski](https://c-pi.org/blog/tag:Stanis%C5%82aw%20August%20Poniatowski#body-wrapper)  Ostatnia aktualizacja: 12.11.2026 · [Zgłoś sprostowanie](mailto:kontakt@c-pi.org?subject=Sprostowanie%3A%20Trzeci%20rozbi%C3%B3r%20Polski%20%281795%29%20-%20koniec%20Rzeczypospolitej) · [Jak weryfikujemy treści](https://c-pi.org/jak-weryfikujemy-tresci) ·  

## Inne wydarzenia: Rozbiory Polski

- [Drugi rozbiór Polski (1793) - Rosja i Prusy dzielą Rzeczpospolitą](https://c-pi.org/blog/drugi-rozbor-polski-1793) (1793)
- [Pierwszy rozbiór Polski (1772) - jak do niego doszło?](https://c-pi.org/blog/traktat-rozbiorowy-polski-1772-kulisy-pierwszego-rozbioru) (1772)

 Udostępnij: [Facebook](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fc-pi.org%2Fblog%2Fkonwencja-o-podziale-polski-1795) [X](https://twitter.com/intent/tweet?url=https%3A%2F%2Fc-pi.org%2Fblog%2Fkonwencja-o-podziale-polski-1795&text=Trzeci%20rozbi%C3%B3r%20Polski%20%281795%29%20-%20koniec%20Rzeczypospolitej)  

 Więcej z: [XVIII wiek](https://c-pi.org/os-czasu#xviii-wiek) [Rozbiory i zabory](https://c-pi.org/tematy#rozbiory-i-zabory) [Polska](https://c-pi.org/mapa#konwencja-o-podziale-polski-1795 "Pokaż na mapie")

---

## Navigation

- Parent: [Blog](https://c-pi.org/blog.md)
- Previous: [Powstanie w Wandei - kontrrewolucja we Francji](https://c-pi.org/blog/powstanie-wandejskie-kontrrewolucja-we-francji.md)
- Next: [Narodziny „Solidarności” (1980) - ruch społeczny](https://c-pi.org/blog/powstanie-solidarnosci-ruch-spoleczny-ekonomiczny.md)
