---
title: 'Stanisław August Poniatowski - ostatni król Polski'
url: 'https://c-pi.org/blog/stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski'
markdown: 'https://c-pi.org/blog/stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski.md'
date: '2026-11-09'
description: 'Stanisław August Poniatowski to ostatni król Polski, mecenas kultury i współtwórca Konstytucji 3 Maja.'
taxonomy:
  category:
    - blog
  tag:
    - 'Stanisław August Poniatowski'
    - 'historia Polski'
    - 'I Rzeczpospolita'
    - 'Konstytucja 3 Maja'
    - 'rozbiory Polski'
    - 'Marcello Bacciarelli'
---

XVIII wiek · 1732 r. · Polska  
# [Stanisław August Poniatowski - ostatni król Polski](https://c-pi.org/blog/stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski)

Stanisław August Poniatowski to ostatni król Polski, mecenas kultury i współtwórca Konstytucji 3 Maja.

   9 listopada 2026  (akt. 16.11.2026)Tekst: [AI, sprawdzony automatycznie](https://c-pi.org/o-stronie#metodologia)13 min czytania[Jak sprawdzamy fakty](https://c-pi.org/jak-weryfikujemy-tresci)

W skrócie

- Stanisław August Poniatowski (w historiografii nazywany też Stanisławem II Augustem), panujący w latach 1764-1795, był ostatnim monarchą Rzeczypospolitej Obojga Narodów (określanej później jako I Rzeczpospolita).
- Stanisław August sprzymierzył się wówczas ze Stronnictwem Patriotycznym i stał się jednym z głównych współautorów przełomowego dokumentu - Konstytucji 3 Maja, uchwalonej 3 maja 1791 roku.
- W 1772 roku Rosja, Prusy i Austria przeprowadziły Pierwszy Rozbiór Polski, podejmując tę decyzję bez konsultacji z polskim monarchą.
- Po upadku powstania i podpisaniu aktu Trzeciego Rozboru Polski (24 października 1795 roku), Rzeczpospolita (znana później jako I Rzeczpospolita) przestała istnieć. 25 listopada 1795 roku Stanisław August Poniatowski złożył w Grodnie akt abdykacji.

Stanisław August Poniatowski (w historiografii nazywany też Stanisławem II Augustem), panujący w latach 1764-1795, był ostatnim monarchą Rzeczypospolitej Obojga Narodów (określanej później jako I Rzeczpospolita). Jego trzydziestojednoletnie panowanie przypadło na czas głębokich przeobrażeń kulturowych, odważnych prób naprawy ustroju oraz tragicznego upadku państwowości, przypieczętowanego trzema rozbiorami. Wyniesiony na tron dzięki militarnemu i finansowemu wsparciu Rosji, zapisał się w historii jako wybitny patron polskiego oświecenia oraz współtwórca [Konstytucji 3 Maja](https://c-pi.org/blog/konstytucja-3-maja-znaczenie-pierwsza-w-europie), stanowiąc zarazem jeden z najbardziej sporych i złożonych tematów w polskich dziejach.

![Król Stanisław August Poniatowski w stroju koronacyjnym na portrecie autorstwa Marcello Bacciarellego](https://c-pi.org/images/8/c/3/b/3/8c3b321e76a9a4e1c57f11068029877efaca77b8-stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski-1.webp)*Król Stanisław August Poniatowski w stroju koronacyjnym na portrecie autorstwa Marcello Bacciarellego. Fot. Marcello Bacciarelli, Public domain / Wikimedia Commons*

W liczbachUroczystość koronacyjna odbyła się 25 listopada 1764 roku w Warszawie.

Karta wydarzenia

## Kluczowe fakty

- **Kiedy?** Żył w latach 1732-1798; sprawował władzę jako król Polski i wielki książę litewski od 7 września 1764 roku do abdykacji 25 listopada 1795 roku.
- **Gdzie?** Urodził się w Wołczynie (obecnie Białoruś), rezydował w Warszawie, a ostatnie lata życia spędził w petersburskim Pałacu Marmurowym.
- **Kim był?** Ostatni władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dyplomata, poseł na Sejm, stolnik wielki litewski, starosta przemyski oraz wybitny mecenas sztuki i reformator.
- **Najważniejsze dokonania?** Współtwórca Konstytucji 3 Maja z 1791 roku, założyciel Szkoły Rycerskiej i Teatru Narodowego, patron [Komisji Edukacji Narodowej](https://c-pi.org/blog/komisja-edukacji-narodowej-1773-reforma-oswiaty), pomysłodawca czasopisma „Monitor” oraz fundator orderów Świętego Stanisława i Virtuti Militari.
- **Dziedzictwo?** Trwały dorobek polskiego [oświecenia](https://c-pi.org/blog/oswiecenie-wiek-rozumu-i-rewolucji-mysli), klasycystyczna przebudowa Łazienek Królewskich oraz niegasnący spór historiograficzny wokół moralnej i politycznej oceny jego wyborów w obliczu upadku państwa.

## Od dyplomaty do królewskiej korony: pochodzenie i droga na tron

Stanisław Antoni Poniatowski przyszedł na świat **17 stycznia 1732 roku** w Wołczynie. Pochodził ze znaczącej rodziny szlacheckiej. Jego ojcem był **Stanisław Poniatowski**, kasztelan krakowski - ceniony polityk i dowódca, a matką **Konstancja z Czartoryskich**, wywodząca się z jednego z potężniejszych rodów magnackich. Od strony matki młody Stanisław był prawnukiem poety i podskarbiego Jana Andrzeja Morsztyna. Tego rodzaju koneksje otwierały przed nim drzwi do elity politycznej Rzeczypospolitej.

Otrzymawszy staranne wykształcenie, Poniatowski szybko zaczął zdobywać doświadczenie w życiu publicznym. Sprawował m.in. funkcje posła na Sejm, stolnika wielkiego litewskiego oraz starosty przemyskiego. Związał się z Familią - stronnictwem politycznym kierowanym przez rody Czartoryskich i Poniatowskich, któremu przewodził m.in. jego wuj **August Aleksander Czartoryski**. Familia dążyła do zreformowania niewydolnego ustroju Rzeczypospolitej, w tym do ukrócenia destrukcyjnej zasady *liberum veto*.

Kluczowy zwrot w jego biografii nastąpił w latach **1755-1758**, gdy przebywał w Petersburgu w charakterze dyplomaty. Na dworze rosyjskim nawiązał romans z wielką księżną Katarzyną Aleksiejewną, późniejszą cesarzową **Katarzyną II**. Relacja ta wywarła przemożny wpływ na dalsze losy Poniatowskiego oraz całej Rzeczypospolitej.

Gdy w październiku 1763 roku zmarł król **August III Sas**, kraj stanął przed problemem sukcesji. Katarzyna II uznała (co w historiografii jest kwestią dyskutowaną), że wykształcony i uległy wobec niej Poniatowski będzie idealnym kandydatem na polski tron, gwarantującym realizację rosyjskich interesów. W kwietniu 1764 roku przypieczętowano porozumienie dyplomatyczne w tej sprawie. **7 września 1764 roku**, podczas sejmu elekcyjnego na Woli pod Warszawą, odbywającego się pod osłoną rosyjskich oddziałów oraz przy wsparciu finansowym z Petersburga w wysokości około 2,5 miliona rubli, 32-letni Stanisław Poniatowski został wybrany na monarchę, uzyskując **5584 głosy**.

Przyjął imiona Stanisław August, odwołując się do swoich dwóch bezpośrednich poprzedników. Uroczystość koronacyjna odbyła się **25 listopada 1764 roku** w Warszawie. Choć politycy z kręgu Familii widzieli wcześniej w roli kandydata bardziej doświadczonego księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego, ten odmówił ubiegania się o urząd, co otworzyło drogę Stanisławowi Augustowi. Nowy monarcha zasiadł na tronie z zamiarem przebudowy państwa, nie zdając sobie w pełni sprawy z tego, jak twarde warunki podyktuje mu rosyjski protektorat.

![Uchwalenie Konstytucji 3 Maja w 1791 roku z udziałem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego](https://c-pi.org/user/pages/blog/stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski/stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski-2.webp)*Uchwalenie Konstytucji 3 Maja w 1791 roku z udziałem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Fot. Jan Matejko, Public domain / Wikimedia Commons*

UwagaChoć w źródłach zachowały się wzmianki o sycylijskim lekarzu o tym nazwisku przebywającym w Rzeczypospolitej, sama opowieść o przepowiedni jest mitem stworzonym dla nadania cech niezwykłości karierze monarchy.

## Odrodzenie kultury i próba naprawy państwa: najważniejsze dokonania

Od pierwszych miesięcy panowania Stanisław August dążył do modernizacji Rzeczypospolitej i stworzenia sprawnie zarządzanego państwa. Zdawał sobie sprawę, że naprawa instytucji politycznych musi iść w parze z podniesieniem poziomu edukacji oraz rozwojem kultury.

W **1765 roku** król podjął szereg inicjatyw:

- **Powołał Szkołę Rycerską** (Korpus Kadetów) - państwową uczelnię wojskowo-cywilną, mającą kształcić kadry oficerskie i urzędnicze w duchu patriotyzmu (jej wychowankiem był m.in. Tadeusz Kościuszko).
- **Założył Teatr Narodowy** w Warszawie - pierwszą publiczną i stałą scenę narodową, służącą edukacji społecznej.
- **Doprowadził do powstania czasopisma „Monitor”** - czołowego pisma społeczno-politycznego polskiego oświecenia, które propagowało reformy, krytykowało sarmackie zacofanie i szerzyło wiedzę o świecie.
- **Ustanowił Order Świętego Stanisława** - drugie pod względem starszeństwa polskie odznaczenie.
- **Rozpoczął tworzenie stałej służby dyplomatycznej**, wysyłając przedstawicieli Rzeczypospolitej do kluczowych stolic europejskich.

Kluczowym elementem polityki króla był mecenat nad sztuką i nauką. Stanisław August skupił wokół siebie intelektualistów, pisarzy i artystów epoki. Monarcha pasjonował się architekturą i sztukami pięknymi. Osobiście angażował się w projekty budowlane, przebudowując Zamek Królewski w Warszawie oraz wznosząc klasycystyczny zespół pałacowo-ogrodowy w Łazienkach Królewskich. W trakcie swego panowania zgromadził kolekcję ponad **2800 obrazów**, zawierającą dzieła takich mistrzów jak Rembrandt czy Peter Paul Rubens.

Jednym z najtrwalszych osiągnięć epoki stanisławowskiej była reforma szkolnictwa. Gdy w 1773 roku rozwiązano zakon jezuitów, prowadzący dotychczas większość szkół, z inicjatywy króla i środowiska reformatorów **14 października 1773 roku** powołano **Komisję Edukacji Narodowej**. Była to pierwsza na świecie instytucja o charakterze współczesnego ministerstwa oświaty, która kompleksowo zreorganizowała polski system szkolny.

Szczytowym momentem reformatorskich dążeń monarchy stały się obrady **Sejmu Czteroletniego** (Wielkiego) w latach **1788-1792**. Stanisław August sprzymierzył się wówczas ze Stronnictwem Patriotycznym i stał się jednym z głównych współautorów przełomowego dokumentu - **Konstytucji 3 Maja**, uchwalonej **3 maja 1791 roku**. Nowa ustawa zasadnicza przekształcała Rzeczpospolitą w nowoczesną monarchię konstytucyjną, znosiła *liberum veto* oraz wolną elekcję, wprowadzając sukcesję tronu, a także zwiększała prawa mieszczan i brała chłopów pod opiekę prawa.

## W kleszczach mocarstw i szlacheckiego oporu: konflikty, rozbiory i upadek

Tragizm panowania Stanisława Augusta polegał na tym, że próby wzmocnienia państwa napotykały na bezwzględny opór ościennych mocarstw - Rosji, Prus i Austrii - oraz rodzimych konserwatystów, broniących dawnych przywilejów.

W **1766 roku** dążenie do ograniczenia *liberum veto* na Sejmie wywołało sprzeciw Petersburga i Berlina. Rosyjski poseł **Nikołaj Repnin** doprowadził do zawiązania konfederacji radomskiej, a następnie podyktował postanowienia Sejmu Repninowskiego, utrzymujące dotychczasowy ustrój pod protektoratem rosyjskim.

W odpowiedzi na dominację rosyjską i uległość króla, **29 lutego 1768 roku** w mieście Bar zawiązała się **[konfederacja barska](https://c-pi.org/blog/konfederacja-barska-powstanie-przeciw-rosji)**. Był to zbrojny ruch szlachecki o charakterze antyrosyjskim i antykrólewskim. **22 października 1770 roku** Rada konfederacji barskiej ogłosiła detronizację Stanisława Augusta, a **3 listopada 1771 roku** jej działacze przeprowadzili pod Warszawą nieudaną próbę porwania króla. Trwająca cztery lata wojna domowa doprowadziła do spustoszenia kraju.

Wykorzystując słabość Rzeczypospolitej, sąsiednie mocarstwa postanowiły uszczuplić jej terytorium. W **1772 roku** Rosja, Prusy i Austria przeprowadziły **\[Pierwszy Rozbiór Polski\](/blog/traktat-rozbiorowy-polski-1772-kulisy-pierwszego-rozbioru)**, podejmując tę decyzję bez konsultacji z polskim monarchą. Stanisław August protestował przeciw aneksji, lecz pozbawiony siły militarnej uległ. Na zwołanym pod naciskiem obcych wojsk sejmie rozbiorowym (**1773-1775**) zatwierdzono traktat rozbiorowy.

Największa próba sił nadeszła po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja. Przeciwnicy reform z kręgów konserwatywnej szlachty zawiązali w **1792 roku** **[konfederację targowicką](https://c-pi.org/blog/konfederacja-targowicka-zdrada-narodowa-upadek-rzeczypospolitej)** i wezwali na pomoc armię rosyjską. Wybuchła wojna polsko-rosyjska w obronie ustawy zasadniczej. Choć wojska polskie pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki stawiały opór, a król po zwycięskiej bitwie pod Zieleńcami ustanowił odznaczenie bojowe **Order Virtuti Militari**, przewaga wroga była miażdżąca.

**23 lipca 1792 roku**, wobec ocenianego wówczas jako brak szans na wygraną (co w nowszej historiografii jest przedmiotem sporów) i zagrożenia oblężeniem Warszawy przez wojska rosyjskie, Stanisław August nakazał zaprzestanie walk i sam przystąpił do konfederacji targowickiej. Wierzył, że w ten sposób uratuje część reform i zapobiegnie kolejnemu rozbiorowi.

Plan ten zakończył się fiaskiem. W **1793 roku** Rosja i Prusy dokonały **Drugiego Rozboru Polski**. Zrywy niepodległościowe, z [insurekcją kościuszkowską](https://c-pi.org/blog/insurekcja-kosciuszkowska-ostatnia-proba-ratowania-rzeczypospolitej) z 1794 roku na czele, nie zdołały uratować państwa. Po upadku powstania i podpisaniu aktu **Trzeciego Rozboru Polski** (**24 października 1795 roku**), Rzeczpospolita (znana później jako I Rzeczpospolita) przestała istnieć. **25 listopada 1795 roku** Stanisław August Poniatowski złożył w Grodnie akt abdykacji.

Ostatnie lata życia spędził na wygnaniu w Petersburgu, mieszkając w Pałacu Marmurowym. Był całkowicie zależny od finansów nowego cara Pawła I. Zmarł **12 lutego 1798 roku** w Petersburgu.

![Upadek Polski na słynnym obrazie Jana Matejki ukazującym postawę Tadeusza Reytana wobec rozbiorów](https://c-pi.org/user/pages/blog/stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski/stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski-3.webp)*Upadek Polski na słynnym obrazie Jana Matejki ukazującym postawę Tadeusza Reytana wobec rozbiorów. Fot. Jan Matejko, Public domain / Wikimedia Commons*

NajważniejszeWspółczesne opracowania naukowe akcentują tragizm jego panowania, wynikający z przepaści pomiędzy ambitnymi zamysłami monarchy a rzeczywistością geopolityczną.

## Mity, sekrety i gorzka prawda: czego nie wie popularna historia o Stanisławie Auguście?

Wokół postaci ostatniego króla Polski wyrosło wiele mitów, które zniekształcają obraz jego panowania.

### Mit o przepowiedni astrologa

W opowieściach z epoki pojawiła się legenda o włoskim astrologu imieniem Antonio Formica, który w 1732 roku miał odwiedzić matkę noworodka i przepowiedzieć, że maleńki Stanisław Antoni zostanie w przyszłości królem Polski. Choć w źródłach zachowały się wzmianki o sycylijskim lekarzu o tym nazwisku przebywającym w Rzeczypospolitej, sama opowieść o przepowiedni jest mitem stworzonym dla nadania cech niezwykłości karierze monarchy.

### Gorzka prawda o kulisach abdykacji

W powszechnym przekonaniu pokutuje pogląd, że Stanisław August po upadku insurekcji kościuszkowskiej abdykował wyłącznie z pobudek osobistych lub z powodu słabości charakteru. Badania wskazują na bardziej skomplikowany przebieg zdarzeń. Na decyzję monarchy o podpisaniu aktu abdykacji 25 listopada 1795 roku silny wpływ wywarła presja najbliższej rodziny - w tym jego siostry Ludwiki oraz siostrzenicy Urszuli. Kobiety obawiały się, że opór króla doprowadzi do konfiskaty majątku rodowego przez władze rosyjskie. Monarcha uległ więc groźbom politycznym oraz presji rodzinnej.

### Spór o potajemne małżeństwo

Oficjalnie Stanisław August Poniatowski nigdy nie wstąpił w związek małżeński. W młodzieńczych latach pragnął poślubić kuzynkę Elżbietę Czartoryską, jednak jej ojciec August Aleksander Czartoryski uznał go za niezbyt zamożnego kandydata. Po wstąpieniu na tron król rozważał małżeństwa z księżniczkami zagranicznymi, lecz na przeszkodzie stawały sprzeciwy dyplomatyczne Rosji oraz własnych sióstr.

W historiografii funkcjonuje hipoteza, jakoby król zawarł w **1785 roku** tajny ślub z Elżbietą Szydłowską (Grabowską). Część pamiętnikarzy twierdziła, że istniał dokument potwierdzający ten fakt. Historycy wskazują jednak na brak dowodów metrykalnych. Co więcej, ewentualny ślub w 1785 roku oznaczałby, że Elżbieta popełniła bigamię, ponieważ jej pierwszy mąż Jan Jerzy Grabowski zmarł dopiero w 1789 roku. Z formalnego punktu widzenia król do końca życia pozostał kawalerem, a rolę gospodyni dworu pełniła jego siostrzenica Urszula.

### Tragiczna przepaść polityczna

Współczesne opracowania naukowe akcentują tragizm jego panowania, wynikający z przepaści pomiędzy ambitnymi zamysłami monarchy a rzeczywistością geopolityczną. Przez większość z 31 lat jego rządów Rzeczpospolita znajdowała się w stanie protektoratu rosyjskiego. Każda próba wyrwania się z tej zależności kończyła się ripostą sąsiednich mocarstw, co doprowadziło do likwidacji państwowości.

## Zdrajca czy tragiczny reformator? Sporne oceny i spojrzenie z zewnątrz

Ocena postaci Stanisława Augusta Poniatowskiego od dwóch stuleci wywołuje spory w polskiej historiografii. Żaden inny polski monarcha nie doczekał się tak skrajnych interpretacji swoich czynów.

W XIX wieku oraz w pierwszej połowie XX wieku dominowała tradycja krytyczna. Historycy tacy jak **Joachim Lelewel** czy Tadeusz Korzon rysowali negatywny portret króla. Ukazywali go jako władcę słabego, uległego wobec Petersburga, a ostatecznie zdrajcę, który składając akces do konfederacji targowickiej, przypieczętował klęskę państwa. W nowszych czasach surowy sąd nad monarchą wydał **Jerzy Łojek**, który przypisywał Poniatowskiemu odpowiedzialność za klęskę polityki niepodległościowej (jak wskazuje historyk **Andrzej Zahorski**, Łojek stał się najbardziej bezkompromisowym krytykiem króla wśród współczesnych badaczy).

Inaczej na postać monarchy patrzy szkoła historyczna, do której należeli m.in. **Emanuel Rostworowski** czy **Paweł Jasienica**. Wskazywali oni na skomplikowane tło geopolityczne epoki, potęgę wojskową sąsiadów oraz opór ze strony konserwatywnej szlachty. W ich ocenie Stanisław August był tragicznym reformatorem, który próbował ratować państwo drogą reform ustrojowych i rozwoju cywilizacyjnego. Jego decyzję o przystąpieniu do Targowicy interpretują nie jako zdradę, lecz jako próbę ratowania struktur państwowych przed anihilacją.

Co ciekawe, pozytywniejszy obraz monarchy wyłania się z relacji cudzoziemców. Brytyjscy podróżnicy i dyplomaci odwiedzający Rzeczpospolitą w latach **1764-1795** przedstawiali Stanisława Augusta w korzystnym świetle. Widzieli w nim wykształconego anglofila i oświeconego monarchę, dążącego do dobra swojego kraju. Odpowiedzialnością za niepowodzenia reform obarczali oni przede wszystkim szlachtę oraz intrygi ościennych mocarstw, zaś współpracę króla z Rosją tłumaczyli jako nieunikniony kompromis w zaistniałych warunkach geopolitycznych.

## Życie w datach

- **17 stycznia 1732** - narodziny Stanisława Antoniego Poniatowskiego w Wołczynie.
- **1755-1758** - pobyt dyplomatyczny w Petersburgu, romans z późniejszą cesarzową Katarzyną II.
- **7 września 1764** - elekcja na króla Polski na sejmie pod Warszawą (zdobycie 5584 głosów).
- **25 listopada 1764** - koronacja Stanisława Augusta Poniatowskiego w Warszawie.
- **1765** - założenie Szkoły Rycerskiej i Teatru Narodowego, wydanie pierwszego numeru „Monitora” oraz ustanowienie Orderu Świętego Stanisława.
- **1766** - próba ograniczenia *liberum veto* zakończona sprzeciwem Prus i Rosji oraz zwołaniem Sejmu Repninowskiego.
- **29 lutego 1768** - zawiązanie konfederacji barskiej w obronie wiary i niepodległości.
- **22 października 1770** - ogłoszenie detronizacji króla przez Radę konfederacji barskiej.
- **3 listopada 1771** - nieudana próba porwania monarchy przez konfederatów barskich.
- **1772** - Pierwszy Rozbiór Polski dokonany przez Rosję, Prusy i Austrię.
- **14 października 1773** - utworzenie Komisji Edukacji Narodowej podczas obrad [sejmu rozbiorowego](https://c-pi.org/blog/sejm-rozbiorowy-1773-1775-zatwierdzenie-i-rozbioru).
- **1788-1792** - obrady Sejmu Czteroletniego (Wielkiego).
- **3 maja 1791** - uchwalenie Konstytucji 3 Maja, przełomowej ustawy zasadniczej Rzeczypospolitej.
- **1792** - wojna polsko-rosyjska w obronie Konstytucji 3 Maja; ustanowienie Orderu Virtuti Militari po bitwie pod Zieleńcami.
- **23 lipca 1792** - podjęcie decyzji o zaprzestaniu walki i akcesie króla do konfederacji targowickiej.
- **1793** - Drugi Rozbiór Polski przeprowadzony przez Rosję i Prusy.
- **24 października 1795** - podpisanie aktu Trzeciego Rozboru Polski przez trzy mocarstwa ościenne.
- **25 listopada 1795** - oficjalna abdykacja Stanisława Augusta Poniatowskiego w Grodnie.
- **12 lutego 1798** - śmierć ostatniego króla Polski w Pałacu Marmurowym w Petersburgu.

## Najczęściej zadawane pytania

- **Jakie relacje łączyły Stanisława Augusta Poniatowskiego z carycą Katarzyną II?**Młody Stanisław Poniatowski poznał późniejszą cesarzową Rosji w latach 1755-1758 podczas misji dyplomatycznej w Petersburgu, gdzie połączył ich romans. Relacja ta miała konsekwencje polityczne: wsparcie finansowe i militarne Katarzyny II zdecydowało o wyborze Poniatowskiego na króla Polski w 1764 roku. Caryca liczyła na uległość dawnego partnera, jednak gdy ten zaczął wprowadzać reformy wzmacniające państwo, doszło między nimi do konfliktów politycznych.
- **Dlaczego Stanisław August Poniatowski przystąpił do konfederacji targowickiej?**Monarcha podjął tę decyzję 23 lipca 1792 roku w obliczu przewagi militarnej wojsk rosyjskich oraz zagrożenia oblężeniem Warszawy. Po konsultacji ze Strażą Praw król uznał, że dalszy opór zbrojny doprowadzi do klęski wojskowej i zniszczenia stolicy. Wierzył, że przystępując do Targowicy, zdoła uratować część reform Sejmu Czteroletniego i zapobiegnie ponownej aneksji terytorium państwa.
- **Czy Stanisław August Poniatowski miał żonę?**Oficjalnie król nigdy nie był żonaty i do końca życia pozostał kawalerem. Choć w historiografii krąży teoria o jego potajemnym ślubie z Elżbietą Szydłowską (Grabowską) w 1785 roku, nie istnieją dokumenty metrykalne potwierdzające to wydarzenie. Funkcję reprezentacyjną pierwszej damy na dworze królewskim pełniła siostrzenica monarchy, Urszula Zamoyska.
- **W jakich okolicznościach powstał Order Virtuti Militari?**Order Virtuti Militari został ustanowiony przez Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1792 roku podczas wojny w obronie Konstytucji 3 Maja. Król stworzył to odznaczenie bezpośrednio po zwycięskiej dla wojsk polskich bitwie pod Zieleńcami, aby nagrodzić męstwo na polu walki (pierwszymi odznaczonymi zostali m.in. książę Józef Poniatowski oraz Tadeusz Kościuszko).
- **Jak wyglądały ostatnie lata życia monarchy po abdykacji?**Po zrzeczeniu się korony 25 listopada 1795 roku Stanisław August opuścił terytorium dawnej Rzeczypospolitej. Na zaproszenie nowego cara Pawła I udał się do Petersburga, gdzie zamieszkał w Pałacu Marmurowym. Żył tam pod kontrolą rosyjską jako monarcha bez państwa, utrzymując się z pensji przyznanej przez dwór carski, aż do śmierci w lutym 1798 roku.

## Sprawdź się

Krótki test wiedzy z tego artykułu - kliknij odpowiedź, którą uważasz za poprawną.

1\. W którym roku Stanisław August Poniatowski został wybrany na króla Polski?

2\. Która instytucja, powołana z inicjatywy króla w 1773 roku, była pierwszą na świecie o charakterze ministerstwa oświaty?

3\. Kto był ojcem Stanisława Augusta Poniatowskiego?

4\. W jakim mieście Stanisław August Poniatowski spędził ostatnie lata swojego życia?

Bibliografia- [*Stanisław August Poniatowski*](https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_August_Poniatowski), Wikipedia (wersja polska).
- [*Stanisław August Poniatowski*](https://en.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_August_Poniatowski), Wikipedia (wersja angielska).
- Andrzej Zahorski, *Spór o Stanisława Augusta*, 1988.
- Besala, *Małżeństwa królewskie. Władcy elekcyjni*, 2007.
- Gribble, *The comedy of Catherine the Great*, 1912.
- Bartłomiej Szyndler, *Racławice 1794*, 2009.
- F. F. de Daugnon, *Gli italiani in Polonia dal IX secolo al XVIII: note storiche con brevi \[...\]*, 1907.
- Mühlbach, *Joseph II. and His Court: An Historical Novel*, 2003.

Dalsza lektura- Jean Fabre, *Stanisław August Poniatowski i Europa wieku świateł: studium kosmopolityzmu*, Warszawa 2024.
- Artur Ziontek, *Na litewskim trakcie: Stanisław August Poniatowski i XVIII-wieczni podróżnicy w Sokołowie Podlaskim i Węgrowie*, Sokołów Podlaski 2021.
- Aleksander Podolski, *Stanisław August Poniatowski: ostatni król Rzeczypospolitej 1764-1795*, Wrocław 2016.

   [Stanisław August Poniatowski](https://c-pi.org/blog/tag:Stanis%C5%82aw%20August%20Poniatowski#body-wrapper) [historia Polski](https://c-pi.org/blog/tag:historia%20Polski#body-wrapper) [Konstytucja 3 Maja](https://c-pi.org/blog/tag:Konstytucja%203%20Maja#body-wrapper) [rozbiory Polski](https://c-pi.org/blog/tag:rozbiory%20Polski#body-wrapper)  Ostatnia aktualizacja: 16.11.2026 · [Zgłoś sprostowanie](mailto:kontakt@c-pi.org?subject=Sprostowanie%3A%20Stanis%C5%82aw%20August%20Poniatowski%20-%20ostatni%20kr%C3%B3l%20Polski) · [Jak weryfikujemy treści](https://c-pi.org/jak-weryfikujemy-tresci) ·  

 Udostępnij: [Facebook](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fc-pi.org%2Fblog%2Fstanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski) [X](https://twitter.com/intent/tweet?url=https%3A%2F%2Fc-pi.org%2Fblog%2Fstanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski&text=Stanis%C5%82aw%20August%20Poniatowski%20-%20ostatni%20kr%C3%B3l%20Polski)  

 Więcej z: [XVIII wiek](https://c-pi.org/os-czasu#xviii-wiek) [Władcy i dynastie](https://c-pi.org/tematy#w%C5%82adcy-i-dynastie) [Polska](https://c-pi.org/mapa#stanislaw-august-poniatowski-ostatni-krol-polski "Pokaż na mapie")

---

## Navigation

- Parent: [Blog](https://c-pi.org/blog.md)
- Previous: [Bolesław Chrobry i koronacja 1025 roku - początek](https://c-pi.org/blog/boleslaw-chrobry-i-koronacja-1025-roku.md)
- Next: [III Rzesza - narodziny dyktatury Hitlera w 1933 roku](https://c-pi.org/blog/iii-rzesza-narodziny-dyktatury-hitlera-1933.md)
