--- title: 'Wojna w obronie konstytucji - ostatni zryw Polski' url: 'https://c-pi.org/blog/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792' markdown: 'https://c-pi.org/blog/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792.md' date: '2026-09-30' description: 'Wojna w obronie Konstytucji 3 Maja (1792) - ostatni zryw niepodległościowy Polski.' taxonomy: category: - blog tag: - 'Wojna w obronie Konstytucji' - 'Konstytucja 3 Maja' - 'Rzeczpospolita Obojga Narodów' - 'Rozbiory Polski' - 'Historia Polski' - 'Stanisław August Poniatowski' - 'Książę Józef Poniatowski' - 'Konfederacja Targowicka' - 'Katarzyna II' - 'Imperium Rosyjskie' - 'Józef Poniatowski' --- ![Bitwa pod Zieleńcami, 18 czerwca 1792.](https://c-pi.org/images/3/2/f/3/0/32f306dfbdbece5871acd9e062612ec0a4e30b85-wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792-1.webp) Bitwa pod Zieleńcami, 18 czerwca 1792. Fot. Lonio17, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons XVIII wiek · 1792 r. · Polska # [Wojna w obronie konstytucji - ostatni zryw Polski](https://c-pi.org/blog/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792) Wojna w obronie Konstytucji 3 Maja (1792) - ostatni zryw niepodległościowy Polski. 30 września 2026 (akt. 20.10.2026)Tekst: [AI, sprawdzony automatycznie](https://c-pi.org/o-stronie#metodologia)9 min czytania[Jak sprawdzamy fakty](https://c-pi.org/jak-weryfikujemy-tresci) Data18.05.1792 MiejsceRzeczpospolita Obojga Narodów StronyImperium Rosyjskie · Rzeczpospolita Obojga Narodów · Konfederacja targowicka W skrócie - Wojna w obronie Konstytucji 3 Maja była ostatnim zrywem niepodległościowym Polski przed drugim rozbiorem. - Konflikt trwał zaledwie trzy miesiące (maj-lipiec 1792) i zakończył się klęską militarną Rzeczypospolitej. - Bezpośrednią przyczyną wojny było uchwalenie Konstytucji 3 Maja, która wzbudziła sprzeciw konserwatywnej szlachty (Konfederacja Targowicka) i interwencję Rosji. - Wojna obnażyła wewnętrzne podziały w Rzeczypospolitej i doprowadziła do utraty suwerenności na rzecz sąsiadów. ## Wstęp: Ostatni zryw wolności czy tragiczna pomyłka? Wiosną **1792 roku** Rzeczpospolita Obojga Narodów stanęła na krawędzi przepaści. Zaledwie rok po uchwaleniu **[Konstytucji 3 Maja](https://c-pi.org/blog/konstytucja-3-maja-znaczenie-pierwsza-w-europie)**, aktu prawnego, który miał tchnąć nowe życie w gasnące państwo, na jego ziemie wkroczyły obce wojska. Była to **Wojna w obronie Konstytucji**, ostatni zryw niepodległościowy przed tragicznym w skutkach drugim rozbiorem. Czy był to heroiczny, choć skazany na porażkę, opór przeciwko zewnętrznej agresji, czy może wynik wewnętrznych podziałów i błędnych decyzji? Ta wojna, trwająca zaledwie trzy miesiące, na zawsze odcisnęła piętno na polskiej historii, stając się symbolem zarówno odwagi, jak i gorzkiej lekcji politycznej. Ze źródeł epoki > „Wolność i niepodległość Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej cały czas zaprzątały uwagę i wzbudzały zainteresowanie jej sąsiadów. Jej Cesarska Mość Cesarzowa Wszechrosji, która z tej racji złączona jest przez swoje stanowcze i formalne zobowiązania z Rzecząpospolitą, jest w sposób jeszcze bardziej szczególny przywiązana do stania na straży nienaruszalności tych dwu cennych atrybutów życia politycznego tego królestwa.” - [Rosyjska deklaracja wojny Rzeczypospolitej (18 maja 1792)](https://pl.wikisource.org/wiki/Rosyjska_deklaracja_wojny_Rzeczypospolitej_%2818_maja_1792%29) (1792), Wikiźródła ## Kluczowe fakty: Szybki przegląd wydarzeń - **Kiedy:** Wojna trwała od **18 maja do 26 lipca 1792 roku**. - **Gdzie:** Na terytorium **Rzeczypospolitej Obojga Narodów**, z głównymi teatrami działań w **Litwie** (północny front) i na terenach dzisiejszej **Ukrainy** (południowy front). - **Kto:** Po jednej stronie stanęła **Rzeczpospolita Obojga Narodów**, dowodzona formalnie przez króla **Stanisława Augusta Poniatowskiego**, a faktycznie przez jego bratanka, **księcia Józefa Poniatowskiego**. Po drugiej stronie walczyła **[Konfederacja Targowicka](https://c-pi.org/blog/konfederacja-targowicka-zdrada-narodowa-upadek-rzeczypospolitej)**, zrzeszająca konserwatywną szlachtę sprzeciwiającą się reformom, wspierana przez **Imperium Rosyjskie** pod dowództwem carycy **Katarzyny II**. - **Wynik:** Wojna zakończyła się **klęską militarną Rzeczypospolitej** i przystąpieniem króla do Konfederacji Targowickiej, co było bezpośrednią przyczyną **drugiego rozbioru Polski**. Żadna ze stron nie odniosła decydującego zwycięstwa militarnego w sensie całkowitego pokonania przeciwnika, jednak strategiczne cele Rosji i Konfederacji zostały osiągnięte. UwagaRosja uważała Rzeczpospolitą za swój protektorat i obawiała się reform, które mogłyby osłabić jej wpływy. Interwencja Katarzyny II była próbą utrzymania Polski w stanie zależności. ## Geneza konfliktu: Dlaczego wybuchła wojna? Bezpośrednią iskrą zapalną, która doprowadziła do wybuchu wojny, było uchwalenie **Konstytucji 3 Maja 1791 roku**. Ten ambitny akt prawny miał na celu reformę Rzeczypospolitej, wzmocnienie władzy centralnej, zniesienie liberum veto i poprawę sytuacji ekonomicznej państwa. Konstytucja zrywała z dotychczasowym, anarchicznym ustrojem Rzeczypospolitej szlacheckiej, opartym na "złotej wolności" magnaterii, która przez dziesięciolecia paraliżowała państwo. Dla sąsiadów Polski, zwłaszcza dla **Imperium Rosyjskiego** i **Prus**, silna, niepodległa i potencjalnie reformująca się Rzeczpospolita stanowiła zagrożenie. Rosja od dawna uważała Polskę za swoje **protektorat** i obawiała się utraty wpływów. Prusy z kolei nie chciały dopuścić do odzyskania przez Polskę ziem utraconych w pierwszym rozbiorze. W tej sytuacji, konserwatywna część polskiej szlachty, która sprzeciwiała się reformom i obawiała się utraty swoich przywilejów, znalazła potężnego sojusznika. W **Petersburgu**, pod patronatem carycy Katarzyny II, zawiązano **Konfederację Targowicką** (27 kwietnia 1792 roku). Jej sygnatariusze, wśród których znaleźli się wpływowi magnaci tacy jak Stanisław Szczęsny Potocki czy Franciszek Ksawery Branicki, oskarżali twórców Konstytucji 3 Maja o "rewolucję" i "kontagionę idei demokratycznych", na wzór [rewolucji francuskiej](https://c-pi.org/blog/rewolucja-francuska-obalenie-monarchii-narodziny-republiki). Konfederaci zwrócili się do carycy z prośbą o interwencję wojskową w celu przywrócenia dawnego porządku i ich przywilejów. Rosja, potrzebując pretekstu do militarnego działania, chętnie udzieliła tej prośbie poparcia. 18 maja 1792 roku rosyjskie wojska wkroczyły na teren Rzeczypospolitej, rozpoczynając formalnie niewypowiedzianą wojnę. ## Siły i strategie: Nierówna walka na dwóch frontach Już na starcie było jasne, że Rzeczpospolita stanie przed niezwykle trudnym zadaniem. Konstytucja 3 Maja przewidywała utworzenie armii liczącej 100 000 żołnierzy, jednak w momencie wybuchu wojny, siły polskie liczyły zaledwie około **37 000 żołnierzy**, a według innych szacunków około 56 000, z czego duża część to niedoświadczeni rekrutów. Armia była w trakcie reorganizacji, brakowało jej nowoczesnego uzbrojenia i doświadczonych kadr. Po stronie rosyjskiej stała potężna machina wojenna. Imperium Rosyjskie rzuciło do boju około **97 000-98 000 żołnierzy**, zaprawionych w bojach z Turkami i Szwedami. Siły te były podzielone na dwa główne korpusy: jeden uderzał z północy na Litwę (około 33 700-38 000 żołnierzy), a drugi z południa na Ukrainę (około 64 000 żołnierzy). Konfederaci targowiccy, mimo że formalnie byli stroną konfliktu, nie stanowili znaczącej siły militarnej. Ich próby zorganizowania własnych oddziałów zakończyły się niepowodzeniem i nie zdobyli oni szerokiego poparcia społecznego. Ich główną rolą było dostarczenie Rosji politycznego uzasadnienia do interwencji. Dowództwo nad wojskami Rzeczypospolitej spoczywało w rękach króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, jednak faktyczne dowodzenie sprawował jego bratanek, **książę Józef Poniatowski**. W obliczu miażdżącej przewagi wroga, polscy dowódcy stanęli przed trudnymi dylematami strategicznymi. Tadeusz Kościuszko proponował skoncentrowanie całej armii do walki z jednym z korpusów rosyjskich, co mogłoby dać szansę na wyrównanie sił i podniesienie morale. Książę Józef Poniatowski z kolei planował unikać poważnych starć w początkowej fazie wojny, licząc na obiecane, lecz ostatecznie nieotrzymane, posiłki pruskie. Niestety, **Prusy**, mimo wcześniejszego sojuszu, nie udzieliły Rzeczypospolitej obiecanego wsparcia wojskowego, co było kluczowym czynnikiem osłabiającym polską pozycję. ![Portret Tadeusza Kościuszki, jednego z dowódców insurekcji.](https://c-pi.org/user/pages/blog/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792-2.webp)*Portret Tadeusza Kościuszki, jednego z dowódców insurekcji. Fot. Marcin Jabłoński, Public domain / Wikimedia Commons* ## Przebieg wojny: Od pierwszych starć do kapitulacji Wojna rozpoczęła się **18 maja 1792 roku** wkroczeniem wojsk rosyjskich na teren Rzeczypospolitej. Działania wojenne toczyły się na dwóch głównych frontach: litewskim i ukraińskim. Na **froncie litewskim**, dowodzona przez księcia Ludwika Wirtemberskiego armia litewska, była nieprzygotowana do wojny. Po zdradzie samego Wirtemberskiego i współdziałaniu z Prusami, wojska litewskie zostały pobite pod **Mirem** (10 czerwca 1792 roku). Dalsze wycofywanie się doprowadziło do kolejnych porażek i utraty kluczowych punktów strategicznych. Na **froncie ukraińskim**, gdzie stacjonowały najlepsze polskie siły pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki, opór był znacznie silniejszy. Mimo początkowego wycofywania się i liczebnej przewagi Rosjan (około 64 000 żołnierzy rosyjskich przeciwko około 17 000-24 000 polskich), Polacy stawili zacięty opór. Największym sukcesem wojsk polskich było zwycięstwo nad rosyjską formacją pod dowództwem generała Irakly'ego Morkowa w bitwie pod **Zieleńcami** (18 czerwca 1792 roku). To zwycięstwo miało ogromne znaczenie symboliczne i moralne. Na jego pamiątkę król Stanisław August Poniatowski ustanowił **Order Virtuti Militari**, najwyższe polskie odznaczenie wojskowe, które do dziś jest symbolem odwagi i poświęcenia. Jednakże, mimo tego sukcesu, ogólna sytuacja militarna Rzeczypospolitej pogarszała się. Polskie wojska, wciąż wycofując się pod naporem przeważających sił rosyjskich, nie mogły liczyć na wsparcie z zewnątrz. Kolejne starcia, takie jak bitwa pod **Dubienką** (18 lipca 1792 roku), gdzie wojska Kościuszki dzielnie broniły przeprawy przez Bug, pokazały determinację polskich żołnierzy, ale nie były w stanie odwrócić losów wojny. Decydujący cios zadał jednak sam król Stanisław August Poniatowski. Pod presją rosyjską i w obliczu braku perspektyw na skuteczną obronę, **24 lipca 1792 roku** król ogłosił swoje przystąpienie do Konfederacji Targowickiej i nakazał zaprzestanie walk. Rozkaz ten, wydany **25 lipca 1792 roku**, oznaczał faktyczną kapitulację. Ostatnim akordem wojny było zwycięstwo księcia Józefa Poniatowskiego pod **Markuszowem** (26 lipca 1792 roku), które jednak nie miało już znaczenia strategicznego. Wojna, trwająca zaledwie trzy miesiące, dobiegła końca. ## Spory i mity: Czy Konstytucja 3 Maja była skazana na porażkę? Wojna w obronie Konstytucji 3 Maja od samego początku budziła i nadal budzi wiele kontrowersji wśród historyków. Jedno z kluczowych pytań brzmi: czy uchwalenie Konstytucji 3 Maja było aktem odwagi, który nieuchronnie doprowadził do zguby, czy też istniały realne szanse na obronę państwa? Część historyków argumentuje, że Konstytucja 3 Maja, choć była wyrazem szlachetnych intencji, w istocie była **aktem politycznej brawury**, który sprowokował mocarstwa ościenne, zwłaszcza Rosję, do interwencji. Podkreślają oni, że Rzeczpospolita była wówczas zbyt słaba militarnie i politycznie, aby samodzielnie przeciwstawić się potężnym sąsiadom, a sojusz z Prusami okazał się iluzoryczny. W tej perspektywie, wojna była nieuniknionym skutkiem reform, które naruszyły ówczesny porządek europejski. Inni badacze podkreślają, że Konstytucja 3 Maja była jedyną szansą na uratowanie państwa przed upadkiem i rozbiorami. Wskazują na to, że **Konfederacja Targowicka** była narzędziem w rękach Rosji, a sama wojna była pretekstem do realizacji jej długoterminowych celów politycznych. Twierdzą, że gdyby Rzeczpospolita otrzymała realne wsparcie od Prus, a jej siły byłyby lepiej przygotowane, mogłaby stawić skuteczniejszy opór. W tej interpretacji, kluczową rolę odegrała zdrada sojuszników i brak zdecydowania ze strony monarchy. Pojawia się również pytanie o rolę samego **Stanisława Augusta Poniatowskiego**. Czy jego przystąpienie do Konfederacji Targowickiej i prośba o zawieszenie broni były tragicznym wyborem w beznadziejnej sytuacji, czy też aktem zdrady narodowej? Historycy spierają się, czy król, jako naczelny wódz, mógł podjąć inne działania, czy też był zmuszony do kapitulacji przez okoliczności zewnętrzne i wewnętrzne. Należy również pamiętać o **braku szerokiego poparcia społecznego dla Konfederacji Targowickiej**. Mimo że była ona skierowana przeciwko Konstytucji, jej zwolennicy nie zdobyli masowego poparcia wśród szlachty ani innych warstw społecznych. Konfederacja była przede wszystkim projektem elitarnym, wspieranym przez zagraniczną potęgę. ![Żołnierze rosyjscy w latach 1786-1796.](https://c-pi.org/user/pages/blog/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792/wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792-3.webp)*Żołnierze rosyjscy w latach 1786-1796. Fot. autor nieznany, Public domain / Wikimedia Commons* ## Skutki i dziedzictwo: Droga do drugiego rozbioru Przegrana w Wojnie w obronie Konstytucji 1792 roku miała katastrofalne skutki dla Rzeczypospolitej. Była ona bezpośrednią przyczyną **drugiego rozbioru Polski**, który nastąpił już w **1793 roku**. Rosja i Prusy, wykorzystując osłabienie państwa polskiego i jego wewnętrzne podziały, dokonały kolejnego podziału jego terytorium, pozbawiając je znaczących obszarów. Wojna ta przyniosła również **emigrację** wielu polskich oficerów, działaczy politycznych i intelektualistów, którzy nie chcieli pogodzić się z klęską i nowym porządkiem narzuconym przez zaborców. Wielu z nich, jak Tadeusz Kościuszko, stało się później przywódcami kolejnych powstań narodowych, takich jak [Insurekcja Kościuszkowska](https://c-pi.org/blog/insurekcja-kosciuszkowska-ostatnia-proba-ratowania-rzeczypospolitej) w 1794 roku. Wojna w obronie Konstytucji 1792 roku stała się ważnym elementem polskiej **świadomości narodowej**. Pokazała, jak krucha jest niepodległość i jak ważne jest jednoczenie się w obliczu zagrożenia. Stała się symbolem walki o wolność i suwerenność, a jej dziedzictwo inspirowało kolejne pokolenia Polaków do walki o odzyskanie niepodległości. Mimo tragicznego zakończenia, heroizm polskich żołnierzy i szlachetne intencje twórców Konstytucji 3 Maja pozostają ważnym rozdziałem w historii Polski. ## Najczęściej zadawane pytania - **Czy wojna w obronie Konstytucji była formalnie wypowiedziana?**Nie, wojna polsko-rosyjska w 1792 roku formalnie nie została wypowiedziana. Rosja wkroczyła na teren Rzeczypospolitej pod pretekstem wsparcia Konfederacji Targowickiej, a jej manifest z 18 maja 1792 roku oskarżał Rzeczpospolitą o różne przewinienia, ale nie był deklaracją wojny. - **Kto był faktycznym dowódcą polskich wojsk w wojnie 1792 roku?**Formalnie naczelnym dowódcą wojsk Rzeczypospolitej był król Stanisław August Poniatowski. Jednak faktyczne dowodzenie na froncie sprawował jego bratanek, książę Józef Poniatowski, wspierany przez takich generałów jak Tadeusz Kościuszko. - **Jakie było znaczenie Orderu Virtuti Militari ustanowionego po bitwie pod Zieleńcami?**Order Virtuti Militari, ustanowiony 22 czerwca 1792 roku, jest najwyższym polskim odznaczeniem wojskowym. Jego powstanie po bitwie pod Zieleńcami miało na celu uhonorowanie bohaterstwa polskich żołnierzy i podniesienie morale w obliczu trudnej sytuacji militarnej. - **Czy Konfederacja Targowicka miała realne poparcie w społeczeństwie?**Konfederacja Targowicka była inicjatywą konserwatywnej magnaterii, która sprzeciwiała się reformom Konstytucji 3 Maja. Nie zdobyła ona jednak szerokiego poparcia wśród szlachty ani innych warstw społecznych, a jej główną siłą napędową była interwencja rosyjska. ## Podsumowanie: Lekcja historii, która wciąż boli Wojna w obronie Konstytucji 1792 roku była tragicznym, lecz niezwykle ważnym epizodem w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Była to próba obrony świeżo odzyskanej suwerenności i podjętej próby reformy państwa przed siłami zewnętrznymi i wewnętrznymi siłami konserwatywnymi. Mimo heroizmu polskich żołnierzy i szlachetnych intencji reformatorów, nierówność sił, brak wsparcia ze strony sojuszników oraz wewnętrzne podziały doprowadziły do klęski. Wojna ta, choć krótka, stała się bezpośrednim prologiem do drugiego rozbioru Polski, przypominając o kruchości niepodległości i potrzebie jedności narodowej w obliczu zagrożenia. Jej dziedzictwo wciąż rezonuje, stanowiąc przestrogę i inspirację dla przyszłych pokoleń. ## Sprawdź się Krótki test wiedzy z tego artykułu - kliknij odpowiedź, którą uważasz za poprawną. 1\. Kiedy rozpoczęła się Wojna w obronie Konstytucji 3 Maja? 2\. Kto był głównym sojusznikiem Konfederacji Targowickiej w Wojnie w obronie Konstytucji? 3\. Które polskie zwycięstwo w Wojnie w obronie Konstytucji miało ogromne znaczenie symboliczne i moralne, prowadząc do ustanowienia Orderu Virtuti Militari? 4\. Jaki był bezpośredni skutek klęski militarnej Rzeczypospolitej w Wojnie w obronie Konstytucji? Bibliografia- [*Wojna polsko-rosyjska (1792)*](https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojna_polsko-rosyjska_%281792%29), Wikipedia (wersja polska). - [*Polish-Russian War of 1792*](https://en.wikipedia.org/wiki/Polish%E2%80%93Russian_War_of_1792), Wikipedia (wersja angielska). - Bideleux, *A History of Eastern Europe: Crisis and Change*, 1998. - *The New Cambridge Modern History*. - Davies, *God's Playground, a History of Poland: The origins to 1795*, 1982. - Davies, *God's Playground: A History of Poland*, 2005. - Górny, *Late Enlightenment: Emergence of the Modern 'National Idea'*, 2006. - Jędruch, *Constitutions, Elections, and Legislatures of Poland, 1493-1977: A Guide to Their History*, 1982. Dalsza lektura- Adam Wolański, *Wojna polsko-rosyjska 1792 roku*, Oświęcim 2019. - Władysław Smoleński, *Konfederacja targowicka: wojna polsko-rosyjska 1792 w obronie Konstytucji 3 maja*, Kraków 2024. - Zygmunt Walter-Janke, *Artyleria Koronna w obronie niepodległości Polski 1792-1794*, Lublin 1999. [Konstytucja 3 Maja](https://c-pi.org/blog/tag:Konstytucja%203%20Maja#body-wrapper) [Rzeczpospolita Obojga Narodów](https://c-pi.org/blog/tag:Rzeczpospolita%20Obojga%20Narod%C3%B3w#body-wrapper) [Rozbiory Polski](https://c-pi.org/blog/tag:Rozbiory%20Polski#body-wrapper) [Historia Polski](https://c-pi.org/blog/tag:Historia%20Polski#body-wrapper) [Stanisław August Poniatowski](https://c-pi.org/blog/tag:Stanis%C5%82aw%20August%20Poniatowski#body-wrapper) [Konfederacja Targowicka](https://c-pi.org/blog/tag:Konfederacja%20Targowicka#body-wrapper) Ostatnia aktualizacja: 20.10.2026 · [Zgłoś sprostowanie](mailto:kontakt@c-pi.org?subject=Sprostowanie%3A%20Wojna%20w%20obronie%20konstytucji%20-%20ostatni%20zryw%20Polski) · [Jak weryfikujemy treści](https://c-pi.org/jak-weryfikujemy-tresci) · Udostępnij: [Facebook](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fc-pi.org%2Fblog%2Fwojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792) [X](https://twitter.com/intent/tweet?url=https%3A%2F%2Fc-pi.org%2Fblog%2Fwojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792&text=Wojna%20w%20obronie%20konstytucji%20-%20ostatni%20zryw%20Polski) Więcej z: [XVIII wiek](https://c-pi.org/os-czasu#xviii-wiek) [Bitwy i wojny](https://c-pi.org/tematy#bitwy-i-wojny) [Polska](https://c-pi.org/mapa#wojna-w-obronie-konstytucji-zmagania-1792 "Pokaż na mapie") --- ## Navigation - Parent: [Blog](https://c-pi.org/blog.md) - Previous: [Procesy czarownic w Salem - histeria](https://c-pi.org/blog/procesy-czarownic-w-salem-histeria-i-oskarzenia.md) - Next: [Bitwa pod Azincourt (1415) - punkt zwrotny wojny stuletniej](https://c-pi.org/blog/bitwa-pod-agincourt-punkt-zwrotny-wojny-stuletniej.md)