Akademia Platońska - kolebka filozofii Zachodu

Czy wyobrażali sobie Państwo, że instytucja, współcześnie uznawana za pierwszą w historii instytucję szkolnictwa wyższego na Zachodzie, kolebka myśli filozoficznej i naukowej, mogła powstać w świętym gaju oliwnym, gdzie odbywały się nocne biegi z pochodniami i igrzyska pogrzebowe? Tak właśnie było z Akademią Platońską, założoną przez Platona około 387 p.n.e. w Atenach. To miejsce, przesiąknięte historią i kultem, stało się fundamentem, na którym przez wieki budowano zachodnią filozofię i naukę.

Fot. Rafael Santi, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Akademia Platońska została założona około 387 p.n.e. przez Platona. Istniała w swojej pierwotnej formie do 86 p.n.e., a następnie odrodziła się jako centrum neoplatonizmu około 410 n.e., by zostać zamknięta w 529 n.e. przez cesarza Justyniana I.
• Gdzie? W Atenach, w Grecji, na obszarze dawnego świętego gaju oliwnego, około 1,5 km na północ od bram Dipylon. Współrzędne to 37.9924, 23.7081.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi postaciami byli założyciel Platon, jego uczeń Arystoteles, a także kolejni scholarchowie (kierownicy szkoły) tacy jak Speusippus, Ksenokrates, Arkesilaos, Karneades i Filon z Laryssy. W okresie neoplatońskim kluczowi byli Proklos i Damascius.
• Wynik? Akademia stała się pierwszą instytucją szkolnictwa wyższego na Zachodzie, kształtując rozwój filozofii, matematyki i nauk przyrodniczych. Jej dziedzictwo przetrwało wieki, wpływając na myśl europejską, w tym na renesansową Akademię Florencką.

Narodziny idei: Święty gaj i początki Akademii

Zanim stała się słynną szkołą filozoficzną, miejsce, w którym powstała Akademia Platońska, było obszarem o głębokim znaczeniu religijnym i historycznym. Położone poza murami starożytnych Aten, około 1,5 km na północ od bram Dipylon, było to święty gaj oliwny, poświęcony Atenie, bogini mądrości. Archaiczna nazwa tego miejsca brzmiała Hekademia, która z czasem ewoluowała do formy Akademia i była wiązana z ateńskim bohaterem Akademosem.

Kult religijny w tym miejscu istniał już od epoki brązu, a gaj był święty nie tylko dla Ateny, ale i dla innych nieśmiertelnych. Być może był również związany z herosami-bogami Dioskurami (Kastorem i Polideukesem), ponieważ Akademosowi przypisywano ujawnienie im miejsca, gdzie Tezeusz ukrył Helenę. Szacunek dla tej długiej tradycji i związków z Dioskurami był tak silny, że nawet Spartanie, podczas inwazji na Attykę, nie niszczyli gajów Akademii. Niestety, rzymski wódz Sulla nie podzielał tej pobożności i w 86 p.n.e. ściął święte drzewa oliwne Ateny, aby zbudować machiny oblężnicze.

W Akademii odbywały się liczne obrzędy religijne, które podkreślały jej sakralny charakter. Należały do nich nocny bieg z pochodniami do ołtarza Prometeusza, igrzyska pogrzebowe oraz procesja dionizyjska, która wiodła z Aten do Hekademii i z powrotem do polis. Droga prowadząca do Akademii była wyłożona nagrobkami Ateńczyków, co dodatkowo świadczyło o jej znaczeniu jako miejsca pamięci i kultu. To właśnie w tym historycznym i uświęconym miejscu, przesiąkniętym duchem starożytnej Grecji, Platon postanowił założyć swoją szkołę. Współczesne wykopaliska w XX wieku pozwoliły na ponowne odkrycie tego miejsca, które dziś można swobodnie zwiedzać.

Platon i jego szkoła: Czym była oryginalna Akademia?

Akademia Platońska, uznawana za pierwszą instytucję szkolnictwa wyższego na Zachodzie, narodziła się z nieformalnych spotkań filozoficznych. Jej początki datuje się na okres, gdy Platon odziedziczył majątek w wieku około trzydziestu lat. Współcześni badacze zgadzają się, że Akademia została formalnie założona w połowie lat 380 p.n.e., prawdopodobnie po 387 p.n.e., kiedy Platon powrócił ze swojej pierwszej podróży do Italii i Sycylii. Początkowo spotkania odbywały się zarówno na posiadłości Platona, jak i w pobliskim gimnazjum Akademii.

W czasach Platona Akademia różniła się znacząco od współczesnych uniwersytetów. Nie pobierała opłat za członkostwo i nie miała formalnego programu nauczania ani wyraźnego rozróżnienia między nauczycielami a uczniami. Istniało jednak rozróżnienie na członków starszych i młodszych. Co ciekawe, do Akademii uczęszczały również kobiety, co było rzadkością w tamtych czasach. Znane są imiona dwóch z nich: Axiothea z Phlius i Lasthenia z Mantinei, które studiowały z Platonem.

Szkoła nie miała konkretnej doktryny do nauczania. Zamiast tego, Platon i jego współpracownicy stawiali problemy, które miały być studiowane i rozwiązywane przez członków Akademii. Choć istnieją dowody na wykłady, w tym słynny wykład Platona „O Dobru”, to prawdopodobnie częściej stosowano dialektykę - metodę filozoficzną polegającą na prowadzeniu dyskusji w celu odkrycia prawdy poprzez zadawanie pytań i udzielanie odpowiedzi.

Przedmioty studiów w Akademii prawie na pewno obejmowały matematykę oraz tematy filozoficzne, którymi zajmują się dialogi platońskie. Istnieje niezweryfikowana historia, datowana około 700 lat po założeniu szkoły, mówiąca o napisie nad wejściem do Akademii: „Niech nikt nieznający geometrii nie wchodzi”. Choć to tylko legenda, podkreśla ona znaczenie matematyki w platońskim systemie edukacji. Simplicius, późniejszy filozof, donosił, że Platon polecił członkom Akademii odkryć najprostsze wyjaśnienie obserwowanego, nieregularnego ruchu ciał niebieskich, co świadczy o zainteresowaniu badaniami naukowymi.

Akademia Platona jest często postrzegana jako szkoła dla przyszłych polityków w starożytnym świecie, kształcąca elity do zarządzania polis. Jednakże, jak argumentuje Malcolm Schofield w Routledge Encyclopedia of Philosophy, trudno jest jednoznacznie określić, w jakim stopniu Akademia interesowała się polityką praktyczną. Wiele dostępnych dowodów „odzwierciedla starożytną polemikę za lub przeciw Platonowi”, co utrudnia obiektywną ocenę jej politycznego zaangażowania. Niezależnie od tego, Akademia wykształciła wielu wybitnych myślicieli, w tym Arystotelesa, który studiował tam przez dwadzieścia lat, od 367 p.n.e. do 347 p.n.e., zanim założył własną szkołę, Liceum.

Ewolucja i podziały: Stara, Średnia i Nowa Akademia

Historia Akademii Platońskiej, trwająca ponad dziewięć stuleci, nie była jednolita. Diogenes Laërtius, starożytny biograf filozofów, podzielił ją na trzy główne okresy: Starą, Średnią i Nową Akademię, co odzwierciedlało zmiany w dominujących poglądach filozoficznych i kierunkach badań.

Stara Akademia

Okres Starej Akademii rozpoczął się wraz z Platonem i trwał przez scholarchaty jego bezpośrednich następców. Scholarcha to termin określający kierownika szkoły filozoficznej. Po śmierci Platona w 347 p.n.e., jego siostrzeniec Speusippus objął to stanowisko i pełnił je do 339 p.n.e. Speusippus, podobnie jak Platon, interesował się matematyką, a w jego filozofii byty matematyczne przejęły funkcje, które u Platona pełniły idee.

Kolejnymi scholarchami byli:

• Ksenokrates (339-314 p.n.e.), który rozwijał platońską demonologię.
• Polemon (314-269 p.n.e.), skupiający się na etyce platońskiej.
• Krates (ok. 269-266 p.n.e.).

Wśród innych wybitnych członków Starej Akademii, oprócz wspomnianego Arystotelesa, byli także Heraklides z Pontu, Eudoksos z Knidos, Filip z Opus i Krantor z Soloj. W tym okresie Akademia zachowywała główne wątki filozofii Platona, pogłębiając aspekty pitagorejskie i zainteresowanie matematyką. Jednak niektórzy historycy filozofii, jak Giovanni Reale, sugerują, że w tym czasie Akademia mogła „zagubić głębię spekulatywną” platońskiej teorii idei.

Średnia Akademia

Około 266 p.n.e. nastąpiła znacząca zmiana, gdy Arkesilaos został scholarchą. Pod jego kierownictwem Akademia zaczęła silnie podkreślać sceptycyzm akademicki, odchodząc od dogmatycznego platonizmu. Sceptycyzm akademicki, rozwinięty przez Arkesilaosa, głosił, że choć możemy mieć subiektywną pewność co do prawdy, nie możemy mieć pewności obiektywnej, co oznaczało podważanie możliwości poznania absolutnej prawdy.

Następcami Arkesilaosa byli:

• Lacydes z Cyreny (241-215 p.n.e.).
• Evander i Telecles (wspólnie, 205 - ok. 165 p.n.e.).
• Hegesinus (ok. 160 p.n.e.).

W tym okresie Akademia skupiała się głównie na zagadnieniach epistemologicznych, czyli dotyczących natury wiedzy i poznania.

Nowa Akademia

Nowa, lub Trzecia Akademia, rozpoczęła się wraz z Karneadesem w 155 p.n.e., który był czwartym scholarchą po Arkesilaosie. Ten okres również charakteryzował się silnym sceptycyzmem, negującym możliwość poznania absolutnej prawdy. Karneades rozwinął koncepcję probabilizmu, sugerując, że choć nie możemy osiągnąć pewności, możemy działać na podstawie prawdopodobieństwa.

Kolejnymi scholarchami byli:

• Klitomachus (129 - ok. 110 p.n.e.).
• Filon z Laryssy (ok. 110-84 p.n.e.), który był ostatnim niekwestionowanym scholarchą Akademii. Jonathan Barnes sugeruje, że Filon był ostatnim platonikiem geograficznie związanym z Akademią.

Około 90 p.n.e. uczeń Filona, Antioch z Askalonu, zaczął nauczać własnej, rywalizującej wersji platonizmu. Odrzucił on sceptycyzm i propagował idee bliskie stoicyzmowi, co zapoczątkowało nową fazę znaną jako platonizm średni. Ta zmiana oznaczała odejście od sceptycznych tendencji i próbę powrotu do bardziej dogmatycznej interpretacji Platona, choć w rzeczywistości była to eklektyczna synteza platonizmu i stoicyzmu.

Zmierzch i odrodzenie: Zniszczenie i Akademia Neoplatońska

Pierwotna Akademia Platońska, która przetrwała przez wieki, napotkała swój kres w burzliwym okresie wojen rzymskich. W 88 p.n.e., wraz z wybuchem pierwszej wojny z Mitrydatesem, Filon z Laryssy, ostatni niekwestionowany scholarcha, opuścił Ateny i schronił się w Rzymie, gdzie prawdopodobnie pozostał aż do śmierci.

W 86 p.n.e. rzymski wódz Lucjusz Korneliusz Sulla oblegał i zdobył Ateny. Podczas oblężenia miasto poniosło ogromne zniszczenia. Sulla „położył rękę na świętych gajach i spustoszył Akademię, która była najbardziej zalesionym z przedmieść miasta, a także Liceum”. Zniszczenia były tak rozległe, że uniemożliwiły odbudowę i ponowne otwarcie Akademii w jej pierwotnym miejscu. Kiedy Antioch z Askalonu powrócił do Aten około 84 p.n.e., wznowił nauczanie, ale nie w Akademii, lecz w innym gimnazjum zwanym Ptolemeuszem. Cyceron, który studiował u Antiocha w 79/78 p.n.e., opisał wizytę w miejscu dawnej Akademii jako „ciche i opustoszałe o tej porze dnia”. To wydarzenie oznaczało faktyczny koniec pierwotnej Akademii Platońskiej.

Mimo zniszczenia, filozofia Platona nadal była nauczana w Atenach w okresie rzymskim. Jednak dopiero w V wieku n.e., około 410 n.e., nastąpiło odrodzenie idei Akademii w formie Akademii Neoplatońskiej. Założyli ją czołowi neoplatonicy, którzy nazywali siebie „następcami” (diadochoi) Platona, choć nie było żadnej ciągłości instytucjonalnej, geograficznej, ekonomicznej ani personalnej z pierwotną Akademią.

Szkoła neoplatońska była prywatną fundacją, prowadzona w dużym domu, który ostatecznie odziedziczył Proklos po Plutarchu z Aten i Syrianusie. Głowami tej odrodzonej Akademii byli:

• Plutarch z Aten
• Syrianus
• Proklos
• Marinus
• Izydor
• Damascius

Akademia Neoplatońska osiągnęła swój szczyt pod kierownictwem Proklosa, który zmarł w 485 roku. Filozofowie tej szkoły pochodzili z różnych części świata hellenistycznego, co świadczyło o szerokim synkretyzmie kulturowym. Pięciu z siedmiu filozofów Akademii wymienionych przez Agatiasza miało syryjskie pochodzenie kulturowe.

Kres działalności Akademii Neoplatońskiej nastąpił w 529 n.e., kiedy to cesarz Justynian I nakazał jej zamknięcie, prawdopodobnie ze względów religijnych, gdyż szkoła była postrzegana jako bastion pogaństwa. Ostatnim scholarchą był Damascius. Pozostali członkowie Akademii, zabierając ze sobą cenne zwoje literatury i filozofii, szukali ochrony u króla Sasanidów Chosrowa I w jego stolicy Ktezyfonie. Po traktacie pokojowym między imperium perskim a Cesarstwem Wschodniorzymskim (później znanym jako Bizantyjskie) w 532 roku, ich osobiste bezpieczeństwo zostało zagwarantowane.

Istnieją spekulacje, że Akademia nie zniknęła całkowicie. Niektórzy badacze sugerują, że po wygnaniu Simplicius (i być może inni) mogli udać się do Harranu, w pobliżu Edessy. Tam studenci "akademii na wygnaniu" mogli przetrwać aż do IX wieku, przyczyniając się do arabskiego odrodzenia neoplatońskiej tradycji komentatorskiej w Bagdadzie.

Dziedzictwo i wpływ: Od starożytności po renesans

Akademia Platońska, choć wielokrotnie zmieniała swoją formę i lokalizację, pozostawiła po sobie niezatarte piętno w historii myśli zachodniej. Uznawana za pierwszą instytucję szkolnictwa wyższego, stworzyła model dla przyszłych szkół i uniwersytetów, kształtując sposób, w jaki wiedza jest gromadzona, nauczana i rozwijana. Jej wpływ rozciągał się na wiele dziedzin, od filozofii i matematyki po astronomię i politykę.

W starożytności Akademia była miejscem, gdzie rodziły się i ewoluowały kluczowe koncepcje filozoficzne. Przez okres Starej, Średniej i Nowej Akademii, myśl platońska była interpretowana i rozwijana, choć czasem w kierunkach odległych od pierwotnych założeń Platona, jak w przypadku sceptycyzmu akademickiego. Nawet po jej zniszczeniu przez Sullę, idee Platona przetrwały, a ich odrodzenie w formie neoplatonizmu w V wieku n.e. świadczy o ich trwałej sile.

Zamknięcie Akademii Neoplatońskiej przez Justyniana I w 529 n.e. często jest symbolicznie uznawane za koniec starożytności filozoficznej. Jednakże, jak wspomniano, spekuluje się, że jej wpływ mógł przetrwać na Wschodzie, przyczyniając się do rozwoju arabskiej filozofii i nauki. W ten sposób, choć fizycznie zniknęła, jej intelektualne dziedzictwo kontynuowało swoją podróż.

Prawdziwe odrodzenie i ponowne odkrycie platonizmu w Europie nastąpiło jednak w okresie renesansu, a kluczową rolę odegrała w tym Akademia Florencka. Założona przez Kosmę Medyceusza we wczesnych latach 60. XV wieku, Akademia Florencka nie była bezpośrednią kontynuacją instytucjonalną ani geograficzną ateńskiej Akademii, ale stanowiła jej duchowego spadkobiercę. Jak podkreśla Arthur Field (1988), Akademia Florencka ukształtowała kulturę literacką i artystyczną Florencji w późnym renesansie, a także wpłynęła na naukę, religię, sztukę i literaturę w całej Europie w okresie wczesnonowożytnym. Field podważa powszechne założenia, argumentując, że Akademia Florencka nie była izolowaną inicjatywą Medyceuszy, lecz Florentczycy sami aktywnie propagowali prawdy platońskie, tworząc nową ideologię.

Centralną postacią Akademii Florenckiej był Marsilio Ficino. Jego prace, w tym tłumaczenia pism Platona i neoplatoników, odegrały kluczową rolę w odzyskiwaniu i rozpowszechnianiu platonizmu. James Hankins (1991) wskazuje, że to właśnie dzieło Ficino było jednym z wielkich osiągnięć mecenatu Medyceuszy. Publikacje Ficino wzbudziły szerokie zainteresowanie nie tylko wśród profesjonalnych filozofów, ale także wśród ogólnie wykształconych osób w okresie wczesnonowożytnym, co świadczy o dalekosiężnym wpływie idei platońskich.

Akademia Platońska, w swoich różnych wcieleniach, była nie tylko miejscem nauki, ale także symbolem dążenia do wiedzy, prawdy i doskonałości. Od świętego gaju oliwnego po renesansowe pałace Florencji, jej duch inspirował pokolenia myślicieli, kształtując intelektualne fundamenty cywilizacji zachodniej.

Oś czasu

• ok. 387 p.n.e. - Platon zakłada Akademię w Atenach.
• 367 p.n.e. - Arystoteles rozpoczyna studia w Akademii.
• 347 p.n.e. - Śmierć Platona; Speusippus zostaje scholarchą. Arystoteles opuszcza Akademię.
• 339 p.n.e. - Ksenokrates zostaje scholarchą.
• 266 p.n.e. - Arkesilaos zostaje scholarchą; początek Średniej Akademii i sceptycyzmu akademickiego.
• 155 p.n.e. - Karneades zostaje scholarchą; początek Nowej Akademii.
• ok. 110-84 p.n.e. - Filon z Laryssy jest ostatnim niekwestionowanym scholarchą.
• ok. 90 p.n.e. - Antioch z Askalonu zaczyna nauczać własnej wersji platonizmu, odrzucając sceptycyzm.
• 86 p.n.e. - Rzymski wódz Sulla oblega i zdobywa Ateny, niszcząc Akademię.
• ok. 410 n.e. - Odrodzona Akademia zostaje ponownie założona jako centrum neoplatonizmu.
• 485 n.e. - Śmierć Proklosa, pod którego kierownictwem Akademia Neoplatońska osiągnęła szczyt.
• 529 n.e. - Cesarz Justynian I zamyka Akademię Neoplatońską; Damascius jest ostatnim scholarchą.
• 532 n.e. - Traktat pokojowy gwarantuje bezpieczeństwo członkom Akademii, którzy schronili się w Persji.
• Wczesne lata 60. XV wieku - Założenie Akademii Florenckiej przez Kosmę Medyceusza.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym była Akademia Platońska? Akademia Platońska była szkołą filozoficzną założoną przez Platona około 387 p.n.e. w Atenach, uznawaną za pierwszą instytucję szkolnictwa wyższego na Zachodzie, gdzie studiowano filozofię, matematykę i nauki przyrodnicze.

• Kto był najbardziej znanym uczniem Platona w Akademii? Najbardziej znanym uczniem Platona, który studiował w Akademii przez dwadzieścia lat, był Arystoteles, zanim założył własną szkołę, Liceum.

• Czy Akademia Platońska istniała nieprzerwanie przez cały czas? Nie, pierwotna Akademia została zniszczona przez Sullę w 86 p.n.e. i przestała funkcjonować. Później, około 410 n.e., została odrodzona jako Akademia Neoplatońska, ale nie było ciągłości instytucjonalnej ani geograficznej z pierwotną szkołą.

• Jakie przedmioty studiowano w Akademii? W Akademii studiowano przede wszystkim filozofię i matematykę, a także astronomię i zagadnienia polityczne, choć stopień zainteresowania polityką praktyczną jest przedmiotem debaty historyków.

• Jaki wpływ miała Akademia na późniejsze epoki? Akademia Platońska miała ogromny wpływ na rozwój filozofii i nauki zachodniej, a jej idee zostały odrodzone w renesansie, zwłaszcza za sprawą Akademii Florenckiej, która kształtowała kulturę i myśl europejską.

Podsumowanie

Akademia Platońska, założona w świętym gaju oliwnym Aten około 387 p.n.e., była czymś więcej niż tylko szkołą - była kolebką zachodniej myśli filozoficznej i naukowej. Przez wieki, od czasów Platona i Arystotelesa, przez okresy sceptycyzmu, aż po odrodzenie neoplatońskie, Akademia kształtowała intelektualne fundamenty cywilizacji. Jej historia, naznaczona zarówno świetnością, jak i zniszczeniem, a następnie odrodzeniem w nowej formie, ukazuje niezwykłą trwałość idei platońskich. Choć fizycznie przestała istnieć w 529 n.e., jej dziedzictwo przetrwało, inspirując myślicieli renesansu i wpływając na rozwój edukacji i nauki aż do współczesności, czyniąc ją jednym z najważniejszych ośrodków intelektualnych w dziejach ludzkości.