Konkordat wormacki - ugoda cesarza z papieżem

Czy wyobrażacie sobie świat, w którym władca świecki decyduje, kto zostanie biskupem, a kto opatem, wręczając mu symbole jego duchowej władzy? Tak właśnie było w Europie przez wieki, aż do momentu, gdy Kościół powiedział "dość". Punktem kulminacyjnym tego starcia, które wstrząsnęło fundamentami średniowiecznej Europy, był Konkordat wormacki, porozumienie, które na zawsze zmieniło relacje między tronem a ołtarzem.

Fot. Urkunde_Wormser_Konkordat.jpg: NieznanyUnknown Original uploader was DALIBRI at de.wikipedia derivative work: Saibo (Δ), Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Konkordat wormacki został podpisany 23 września 1122 roku.
• Gdzie? Porozumienie zawarto w niemieckim mieście Worms.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami byli papież Kalikst II i cesarz Henryk V.
• Wynik? Konkordat zakończył trwający od połowy XI wieku spór o inwestyturę, regulując procedurę mianowania biskupów i opatów w Świętym Cesarstwie Rzymskim. Cesarz zrzekł się prawa do inwestowania duchownych symbolami ich władzy duchowej (pierścieniem i pastorałem), a papież zgodził się na obecność cesarza przy wyborach i jego prawo do nadawania dóbr ziemskich (lenna) za pomocą berła.

Tło i przyczyny: Korzenie sporu o inwestyturę

W połowie XI wieku Europa znajdowała się w wirze zmian, a jednym z najbardziej dynamicznych ruchów był ten, który ogarnął Kościół chrześcijański. Ruch reformatorski, dążący do odnowy moralnej i wzmocnienia autorytetu Stolicy Apostolskiej, zaczął kwestionować dotychczasowe praktyki, które dawały monarchom europejskim znaczący wpływ na sprawy kościelne. W centrum tego konfliktu znalazło się prawo do inwestytury, czyli mianowania urzędników kościelnych, takich jak biskupi i opaci.

Tradycyjnie, cesarze i inni władcy świeccy odgrywali kluczową rolę w obsadzaniu tych stanowisk. Biskupi i opaci byli często potężnymi feudałami, zarządzającymi rozległymi ziemiami i posiadającymi własne armie. Ich lojalność była zatem niezwykle ważna dla stabilności królestwa. Władcy świeccy inwestowali ich zarówno w dobra ziemskie (lenna), jak i w symbole władzy duchowej - pierścień i pastorał. To ostatnie było dla reformatorów kościelnych nie do przyjęcia, gdyż symbolizowało ingerencję władzy świeckiej w sferę duchową, która powinna należeć wyłącznie do Kościoła.

Papież Grzegorz VII, wybrany w 1073 roku, stał się czołową postacią tego ruchu reformatorskiego. Jego celem było wzmocnienie autorytetu papiestwa i uwolnienie Kościoła od dominacji władzy świeckiej. W 1075 roku ogłosił słynne Dictatus papae, zbiór tez, które postulowały, że papież ma wyłączną władzę nad Kościołem, może detronizować cesarzy, a świeccy władcy odpowiadają przed nim. Co najważniejsze, edykty Grzegorza VII kategorycznie zabraniały świeckim władcom dokonywania nominacji na urzędy duchowne, czyli inwestytury.

Te doktryny spotkały się z gwałtownym sprzeciwem cesarza Henryka IV, który uważał prawo do inwestowania biskupów i opatów Świętego Cesarstwa Rzymskiego za swoje niezbywalne uprawnienie. Dla cesarza kontrola nad duchowieństwem była kluczowa dla utrzymania władzy w rozległym i często niesfornym Cesarstwie. Odrzucenie papieskich żądań doprowadziło do otwartego konfliktu, znanego jako spór o inwestyturę, który wstrząsnął Europą i doprowadził do ekskomuniki Henryka IV oraz jego słynnej pokuty w Canossie w 1077 roku.

Spór ten nie zakończył się wraz ze śmiercią Grzegorza VII w 1084 roku ani abdykacją Henryka IV w 1105 roku. Konflikt odziedziczył syn i następca Henryka IV, cesarz Henryk V. Początkowo Henryk V dążył do pojednania z ruchem reformatorskim, jednak przez pierwsze szesnaście lat jego panowania nie udało się osiągnąć trwałego kompromisu.

W 1111 roku Henryk V podjął próbę rozwiązania konfliktu, zawierając porozumienie z papieżem Paschalisem II w Sutri. Zgodnie z nim, cesarz miał powstrzymać się od inwestowania duchowieństwa w swoim królestwie. W zamian Kościół miał zwrócić majątek, który pierwotnie należał do Cesarstwa. Henryk liczył, że to porozumienie przekona Paschalisa do jego oficjalnej koronacji na cesarza. Niestety, układ z Sutri nigdy nie został wdrożony. Henryk V, sfrustrowany oporem, uwięził papieża. Po dwóch miesiącach niewoli Paschalis II, pod przymusem, obiecał koronować Henryka i zaakceptować rolę cesarza w ceremoniach inwestytury, a także nigdy go nie ekskomunikować. Jednak te ustępstwa, wymuszone siłą, doprowadziły do kontynuacji opozycji kościelnej wobec Cesarstwa, a sam papież wycofał się ze swoich obietnic już w następnym roku. To pokazało, że jednostronne rozwiązania, oparte na sile, nie były w stanie trwale zakończyć konfliktu.

Przebieg wydarzeń: Od Mouzon do kompromisu

Po śmierci papieża Paschalisa II w styczniu 1118 roku i jego następcy, Gelazjusza II, w styczniu 1119 roku, na tron papieski wstąpił Kalikst II, Burgundczyk, który wznowił negocjacje z cesarzem Henrykiem V. Jego wybór na papiestwo, jak sugeruje historyk Mary Stroll, mógł wskazywać, że Kolegium Kardynałów nie widziało powodu, by okazywać słabość cesarzowi, opierając ten optymizm na widocznej opozycji wobec Henryka w jego własnej szlachcie. Kardynałowie mogli postrzegać wewnętrzne słabości cesarza jako okazję do całkowitego zwycięstwa.

Jesienią 1119 roku doszło do spotkania dwóch papieskich emisariuszy, Wilhelma z Champeaux i Ponsa z Cluny, z Henrykiem w Strasburgu. Cesarz zgodził się wówczas w zasadzie zrezygnować ze świeckiej ceremonii inwestytury, która polegała na wręczaniu nowym biskupom i opatom pierścienia i pastorału. To był znaczący krok naprzód.

Następnie zaplanowano ostateczny szczyt między Henrykiem a Kalikstem w Mouzon. Niestety, spotkanie zakończyło się nagle, gdy cesarz odmówił przyjęcia nagłej zmiany w żądaniach Kaliksta. Przywódcy Kościoła, obradujący na soborze w Reims, zareagowali ekskomunikowaniem Henryka. Co ciekawe, nie poparli jednak papieskiego nalegania na całkowite porzucenie świeckiej inwestytury, co wskazywało na pewne wewnętrzne podziały w Kościele.

Historycy nie zgadzają się co do tego, czy Kalikst II faktycznie chciał pokoju, czy fundamentalnie nie ufał Henrykowi. Z powodu jego bezkompromisowej postawy w 1111 roku, Kalikst bywał określany mianem „ultrasa”. Jednak po niepowodzeniu negocjacji w Mouzon i zaniknięciu szans na bezwarunkową kapitulację Henryka, większość duchowieństwa stała się skłonna do kompromisu w celu rozwiązania sporu. Jak twierdzi historyk Gerd Tellenbach, lata te, pomimo pozorów, „nie były już naznaczone atmosferą gorzkiego konfliktu”. To częściowo wynikało z uświadomienia sobie przez papiestwo, że nie może wygrać dwóch różnych sporów na dwóch oddzielnych frontach, co próbowało robić.

Kalikst II, który osobiście uczestniczył w negocjacjach z cesarzem przez ostatnią dekadę, miał intymną wiedzę o delikatnej sytuacji, co czyniło go idealnym kandydatem do próby osiągnięcia porozumienia. Różnica między 1119 a 1122 rokiem, jak argumentuje Stroll, nie leżała w Henryku, który był skłonny do ustępstw już w 1119 roku, ale w Kalikście, który wówczas był nieprzejednany, a teraz dążył do porozumienia.

To samo nastawienie panowało wśród znacznej części niemieckiej szlachty. W 1121 roku, pod presją frakcji szlachty z Dolnego Renu i Księstwa Saksonii, pod przywództwem arcybiskupa Adalberta I z Moguncji, Henryk zgodził się zawrzeć pokój z papieżem. W odpowiedzi, w lutym 1122 roku, Kalikst II napisał do Henryka pojednawczym tonem za pośrednictwem biskupa Acqui. List ten został opisany jako „starannie przygotowana propozycja”.

W swoim liście Kalikst II podkreślił ich pokrewieństwo krwi, sugerując, że choć wspólne pochodzenie nakłania ich do miłości braterskiej, to fundamentalne jest, aby niemieccy królowie czerpali swoją władzę od sług Bożych, a nie bezpośrednio od Boga. Co istotne, papież po raz pierwszy zaznaczył, że nie wini Henryka osobiście za spór, lecz jego złych doradców, którzy dyktowali mu nierozsądną politykę. Była to znacząca zmiana w polityce od soboru w Reims w 1119 roku. Papież zapewnił Henryka, że w przypadku pokoju jego pozycja i Cesarstwo będą bezpieczne, a Kościół obdarza swoimi darami wszystkie swoje dzieci, nie roszcząc sobie do nich pretensji.

Przechodząc od kwestii praktycznych do duchowych, Kalikst poprosił Henryka, aby pamiętał, że jest królem, ale jak wszyscy ludzie, ograniczony w swoich ziemskich możliwościach; miał armie i królów pod sobą, ale Kościół miał Chrystusa i Apostołów. Odnosząc się pośrednio do dwukrotnej ekskomuniki Henryka, błagał go, aby pozwolił na stworzenie warunków do pokoju, w wyniku czego wzrosłaby chwała Kościoła i Boga, a jednocześnie cesarza. Z drugiej strony, papież nie omieszkał zawrzeć groźby: jeśli Henryk nie zmieni swoich dróg, Kalikst zagroził, że odda „ochronę Kościoła w ręce mądrych ludzi”. Historyk Mary Stroll argumentuje, że przyjmując takie podejście, Kalikst wykorzystywał fakt, że choć sam „nie był w stanie szabelką dzwonić” z powodu porażki militarnej w Królestwie Sycylii i trudności z własnymi kardynałami, Henryk również znajdował się pod presją w Niemczech, zarówno w sferze militarnej, jak i duchowej.

Cesarz odpowiedział za pośrednictwem biskupa Spiry i opata Fuld, którzy udali się do Rzymu i zebrali papieskich emisariuszy pod przewodnictwem kardynała biskupa Ostii. Biskup Spiry był przedstawicielem politycznych przeciwników Henryka w Niemczech, natomiast opat Fuldy był negocjatorem, a nie stronniczym politycznie. Sytuację komplikował spór o wybór do diecezji Würzburg w lutym 1122 roku, który był sednem sporu o inwestyturę. Chociaż prawie doprowadziło to do wybuchu wojny domowej, w sierpniu zawarto rozejm, co umożliwiło powrót do negocjacji papieskich.

Latem 1122 roku zwołano synod w Moguncji, na którym cesarscy emisariusze uzgodnili warunki porozumienia z przedstawicielami Kościoła. Wskazówką, że papież zamierzał, aby nadchodzące negocjacje zakończyły się sukcesem, było ogłoszenie soboru laterańskiego na następny rok.

Negocjacje w Worms: Ostatnie kroki do ugody

Cesarz Henryk V przyjął legatów papieskich w Worms z należytą ceremonią. Same negocjacje, jak się wydaje, odbywały się w pobliskiej Moguncji, która była terenem wrogim Henrykowi. W związku z tym cesarz musiał komunikować się za pośrednictwem posłańców, aby być na bieżąco z wydarzeniami. Kronikarz opat Ekkehard z Aury odnotował, że dyskusje trwały ponad tydzień. Ostatecznie, 8 września, Henryk spotkał się z legatami papieskimi, a ich końcowe ustalenia zostały skodyfikowane do publikacji.

Chociaż istniało możliwe rozwiązanie kompromisowe, zaczerpnięte z Anglii, nie wydaje się, aby było ono dogłębnie rozważane. Prawdopodobnie dlatego, że zawierało ono przysięgę hołdu między cesarzem a papieżem, co było historycznym punktem spornym w poprzednich negocjacjach. Delegacji papieskiej przewodniczył kardynał biskup Lamberto Scannabecchi z Ostii (przyszły papież Honoriusz II).

Obie strony dokładnie przestudiowały poprzednie negocjacje, w tym te z 1111 roku, które uznano za tworzące precedens. 23 września 1122 roku, poza murami Worms, gdzie nie było wystarczająco miejsca dla liczby uczestników i obserwatorów, delegaci papiescy i cesarscy podpisali serię dokumentów. Arcybiskup Adalbert z Moguncji napisał do Kaliksta, jak złożone były negocjacje, biorąc pod uwagę, że Henryk uważał uprawnienia, z których miał zrezygnować, za dziedziczne w tronie cesarskim. Jest prawdopodobne, że to, co ostatecznie zostało ogłoszone, było wynikiem starannego rozważenia niemal każdego słowa. Główną różnicą między tym, co uzgodniono w Worms, a poprzednimi negocjacjami, były ustępstwa ze strony papieża.

Postanowienia konkordatu: Nowy ład w Europie

Konkordat wormacki, znany również jako Pactum Callixtinum lub Pactum Calixtinum, stanowił zbiór wzajemnych ustępstw i zapewnień między Kościołem katolickim a Świętym Cesarstwem Rzymskim. Był to przełomowy dokument, który na nowo zdefiniował relacje między władzą duchowną a świecką.

Główne postanowienia konkordatu obejmowały:

1. Zrzeczenie się inwestytury duchowej przez cesarza:

   • Cesarz Henryk V przysiągł przed Bogiem, apostołami i Kościołem, że zrzeka się prawa do inwestowania biskupów i opatów pierścieniem i pastorałem. Były to symbole władzy duchowej, a ich wręczanie przez władcę świeckiego było głównym punktem sporu.
   • W ten sposób Henryk otworzył kościelne nominacje w swoim królestwie na wybory kanoniczne. Oznaczało to, że duchowni mieli być wybierani zgodnie z prawem kościelnym, a nie narzucani przez władcę świeckiego.

2. Uznanie patrymonium papieskiego:

   • Cesarz uznał tradycyjny zakres i granice patrymonium papieskiego (terytoriów należących do Kościoła) jako podmiotu prawnego, a nie podlegającego cesarzowi. To wzmacniało suwerenność papieża nad jego ziemiami.

3. Zwrot majątku kościelnego:

   • Henryk obiecał zwrócić Kościołowi ziemie słusznie należące do Kościoła, zajęte przez niego lub jego ojca.
   • Zobowiązał się również do pomagania papieżowi w odzyskaniu tych dóbr, które zostały zabrane przez innych.
   • Podobne zobowiązanie dotyczyło wszystkich innych kościołów i książąt, zarówno duchownych, jak i świeckich.

4. Rola cesarza w wyborach kościelnych:

   • Kalikst II zgodził się na obecność cesarza lub jego urzędników podczas wyborów biskupów i opatów w Niemczech.
   • Papież przyznał cesarzowi prawo do interwencji w przypadku spornych wyników wyborów, pod warunkiem, że wybory odbyły się pokojowo i bez symonii (czyli kupowania i sprzedawania urzędów kościelnych). Cesarz miał rozstrzygać spór za radą biskupów, wspierając większość głosów wśród elektorów i zasięgając rady innych biskupów.

5. Inwestytura świecka berłem:

   • Cesarzowi zezwolono na przeprowadzenie oddzielnej ceremonii, w której inwestował biskupów i opatów berłem. Berło symbolizowało dobra ziemskie (lenna) związane z ich stolicą biskupią lub opactwem.
   • W Niemczech nadanie dóbr lennych za pomocą berła miało odbywać się jeszcze przed konsekracją duchownego. Na terenie Włoch i Burgundii, które również wchodziły w skład Cesarstwa, inwestytura berłem miała nastąpić w ciągu sześciu miesięcy po konsekracji.

Te kompromisowe postanowienia konkordatu wormackiego zostały zatwierdzone przez zwołany w 1123 roku I sobór laterański. Stały się one wytycznymi w stosunkach Kościoła nie tylko z Cesarstwem, ale także z innymi państwami europejskimi.

Skutki i znaczenie: Nowa era w relacjach Kościół-państwo

Konkordat wormacki był wydarzeniem o ogromnym znaczeniu, które zakończyło trwający od dziesięcioleci spór o inwestyturę. Jego bezpośrednim i najważniejszym skutkiem było uregulowanie kwestii mianowania biskupów i opatów, co stanowiło fundamentalną zmianę w relacjach między władzą świecką a duchowną w Europie.

Kluczowe skutki i znaczenie konkordatu:

• Zakończenie sporu o inwestyturę: Konkordat położył kres jednemu z najbardziej wyniszczających konfliktów w średniowiecznej Europie, który osłabiał zarówno autorytet cesarski, jak i jedność Kościoła. Chociaż nie rozwiązał wszystkich napięć, stworzył ramy do pokojowego współistnienia.
• Wzmocnienie autorytetu papieskiego: Zrzeczenie się przez cesarza prawa do inwestowania pierścieniem i pastorałem było symbolicznym, ale potężnym zwycięstwem papiestwa. Potwierdziło to, że władza duchowa pochodzi od Kościoła, a nie od monarchy świeckiego. Kościół zyskał większą autonomię w wyborze swoich hierarchów, co było zgodne z duchem reform gregoriańskich.
• Rozdział władzy duchowej od świeckiej: Konkordat wyraźnie rozróżnił sferę duchową od świeckiej. Biskupi i opaci mieli odtąd dwie role: jako duchowni, ich władza pochodziła od Kościoła i była symbolizowana pierścieniem i pastorałem; jako feudałowie, posiadali dobra ziemskie nadane przez cesarza, symbolizowane berłem. Ten dualizm stał się podstawą późniejszych koncepcji rozdziału Kościoła od państwa.
• Utrwalenie roli cesarza w sprawach kościelnych (w Niemczech): Chociaż cesarz stracił prawo do inwestytury duchowej, zachował znaczący wpływ na wybory biskupów i opatów w Niemczech. Jego obecność przy wyborach i prawo do rozstrzygania sporów dawały mu narzędzia do wpływania na obsadę kluczowych stanowisk. Inwestytura berłem, symbolizująca nadanie dóbr ziemskich, również utrzymywała duchownych w systemie feudalnym Cesarstwa.
• Wpływ na inne państwa: Postanowienia konkordatu wormackiego, zatwierdzone przez I sobór laterański, stały się wzorem dla uregulowania stosunków między Kościołem a władcami w innych krajach europejskich. Podobne rozwiązania, choć z lokalnymi modyfikacjami, były przyjmowane w Anglii i Francji, przyczyniając się do stabilizacji politycznej i religijnej.
• Rozwój prawa kanonicznego: Konkordat przyczynił się do dalszego rozwoju prawa kanonicznego, które precyzowało zasady wyboru i mianowania duchownych, a także ich relacje z władzą świecką.
• Długoterminowe konsekwencje dla państwowości: Ustanowienie wyraźniejszych granic między władzą duchowną a świecką miało dalekosiężne konsekwencje dla rozwoju europejskiej państwowości. Chociaż konflikty między Kościołem a państwem nie zniknęły całkowicie, konkordat stworzył podstawy dla bardziej zinstytucjonalizowanych i mniej personalnych relacji, co sprzyjało ewolucji nowoczesnych państw.

Konkordat wormacki nie był idealnym rozwiązaniem i nie zakończył wszystkich sporów o władzę, ale stanowił kluczowy krok w kierunku zdefiniowania autonomii Kościoła i ograniczenia ingerencji władzy świeckiej w jego wewnętrzne sprawy. Był to kompromis, który zadowolił obie strony na tyle, by zakończyć wyniszczający konflikt i otworzyć nowy rozdział w historii Europy.

Oś czasu

• Połowa XI wieku: Początek ruchu reformatorskiego w Kościele chrześcijańskim i narastanie sporu o inwestyturę.
• 1073: Wybór Grzegorza VII na papieża.
• 1075: Ogłoszenie Dictatus papae przez Grzegorza VII, zakazujące świeckiej inwestytury.
• 1084: Śmierć papieża Grzegorza VII.
• 1105: Abdykacja cesarza Henryka IV.
• 1111: Porozumienie Henryka V z papieżem Paschalisem II w Sutri, które nie weszło w życie; uwięzienie papieża przez cesarza.
• Styczeń 1118: Śmierć papieża Paschalisa II.
• Styczeń 1119: Śmierć papieża Gelazjusza II; wybór Kaliksta II na papieża i wznowienie negocjacji.
• Jesień 1119: Spotkanie papieskich emisariuszy z Henrykiem w Strasburgu; nieudany szczyt w Mouzon i ekskomunika Henryka.
• 1121: Henryk V zgadza się na pokój z papieżem pod presją szlachty.
• Luty 1122: Kalikst II wysyła pojednawczy list do Henryka V.
• Luty 1122: Spór o wybór do diecezji Würzburg, który prawie doprowadza do wojny domowej.
• Sierpień 1122: Zawarcie rozejmu w sporze o Würzburg, co umożliwia kontynuację negocjacji papieskich.
• Lato 1122: Zwołanie synodu w Moguncji, gdzie cesarscy emisariusze uzgadniają warunki porozumienia z przedstawicielami Kościoła.
• 8 września 1122: Spotkanie Henryka V z legatami papieskimi w Worms i skodyfikowanie ostatecznych porozumień.
• 23 września 1122: Podpisanie Konkordatu wormackiego przez papieża Kaliksta II i cesarza Henryka V.
• 1123: Zatwierdzenie postanowień konkordatu wormackiego przez I sobór laterański.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym był spór o inwestyturę? Spór o inwestyturę to długotrwały konflikt między władzą świecką (cesarzami, królami) a Kościołem katolickim, trwający od połowy XI wieku. Dotyczył on prawa do mianowania urzędników kościelnych, takich jak biskupi i opaci, oraz wręczania im symboli władzy duchowej (pierścienia i pastorału).

• Dlaczego Konkordat wormacki był tak ważny? Konkordat wormacki był ważny, ponieważ zakończył spór o inwestyturę, który destabilizował Europę przez dziesięciolecia. Uregulował procedurę mianowania duchownych, rozdzielając inwestyturę duchową (przez Kościół) od świeckiej (przez cesarza, za pomocą berła), co wzmocniło autonomię Kościoła i zdefiniowało nowe zasady relacji między władzą duchowną a świecką.

• Co cesarz Henryk V zyskał, a co stracił na mocy konkordatu? Henryk V stracił prawo do inwestowania biskupów i opatów pierścieniem i pastorałem, co było symbolicznym ustępstwem na rzecz władzy duchowej Kościoła. Zyskał jednak potwierdzenie swojej roli w nadawaniu dóbr ziemskich (lenna) za pomocą berła oraz prawo do obecności i interwencji w przypadku spornych wyborów kościelnych w Niemczech, co zachowało jego wpływ polityczny.

• Jakie były główne ustępstwa papieża Kaliksta II? Papież Kalikst II zgodził się na obecność cesarza lub jego urzędników podczas wyborów biskupów i opatów w Niemczech. Przyznał również cesarzowi prawo do rozstrzygania spornych wyników wyborów za radą biskupów, pod warunkiem, że odbyły się one pokojowo i bez symonii. Zezwolił także cesarzowi na inwestowanie duchownych berłem, symbolizującym dobra ziemskie.

• Czy Konkordat wormacki całkowicie zakończył konflikty między Kościołem a państwem? Nie, Konkordat wormacki nie zakończył wszystkich konfliktów między Kościołem a państwem, ale stworzył ramy do ich rozwiązywania i zdefiniował granice kompetencji obu władz. Był to znaczący kompromis, który ograniczył ingerencję świeckich władców w sprawy duchowe i wzmocnił pozycję papiestwa, otwierając nowy rozdział w historii Europy i państwa w Europie.

Podsumowanie

Konkordat wormacki z 23 września 1122 roku to jedno z najważniejszych porozumień w historii średniowiecznej Europy. Stanowił on kulminację i zarazem zakończenie długotrwałego i wyniszczającego sporu o inwestyturę, który przez dziesięciolecia destabilizował relacje między papiestwem a Świętym Cesarstwem Rzymskim. Porozumienie to, zawarte między papieżem Kalikstem II a cesarzem Henrykiem V, uregulowało kwestię mianowania biskupów i opatów, rozdzielając władzę duchową od świeckiej i kładąc podwaliny pod nowoczesne relacje między Kościołem a państwem.