Napoleon Bonaparte - od rewolucji do cesarstwa

Napoleon Bonaparte (1769-1821) był francuskim wodzem i politykiem włoskiego pochodzenia, który w realiach rewolucyjnego chaosu sięgnął po dyktatorską władzę. Najpierw stanął na czele państwa jako Pierwszy Konsul Republiki Francuskiej, by następnie koronować się na Cesarza Francuzów. Jego błyskotliwe kampanie militarne całkowicie przekształciły mapę polityczną Starego Kontynentu, a przeprowadzone przezeń reformy prawno-administracyjne stworzyły zręby pod nowoczesne państwa europejskie. Panowanie Bonapartego - obejmujące obszary od Półwyspu Iberyjskiego aż po bezdroża Rosji - stało się punktem odniesienia w dyskusjach nad granicami władzy absolutnej, narodzinami nowożytnego nacjonalizmu oraz rządzeniem w erze głębokich przeobrażeń społecznych.

Napoleon Bonaparte na tronie cesarskim w pełnym majestacie władzy na obrazie Jeana Auguste'a Dominique'a Ingresa. Fot. Jean-Auguste-Dominique Ingres, Public domain / Wikimedia Commons

Korsykański szlachcic i żołnierz rewolucji: Młodość i błyskawiczny awans

Napoleon Bonaparte przyszedł na świat 15 sierpnia 1769 roku w Ajaccio na Korsyce, w szlacheckiej rodzinie wywodzącej się z Włoch. Rodowód jego ojca, Carlo Marii Buonapartego, sięgał toskańskich rodów szlacheckich, natomiast matka, Letycja Buonaparte (z domu Maria Letizia Ramolino), pochodziła ze znamienitej rodziny z Lombardii. Domem rodzinnym była rezydencja Maison Bonaparte w Ajaccio. Rodzice wychowywali liczne potomstwo - Napoleon miał starszego brata Józefa oraz młodsze rodzeństwo: Lucjana, Elizę, Ludwika, Paulinę, Karolinę i Hieronima (pięcioro innych dzieci zmarło we wczesnym dzieciństwie).

Przyszły cesarz został ochrzczony w obrządku katolickim 21 lipca 1771 roku w katedrze w Ajaccio. W wieku 13 lat zaczął jednak podważać dogmaty wiary, a badacze jego biografii określali jego późniejsze przekonania jako deizm bądź wiarę w przeznaczenie. W styczniu 1779 roku rozpoczął naukę w seminarium duchownym w Autun, skąd - po szybkim opanowaniu języka francuskiego - przeniósł się w kwietniu 1779 roku do szkoły wojskowej w Brienne-le-Château jako stypendysta królewski. Po ukończeniu edukacji we wrześniu 1785 roku otrzymał stopień podporucznika artylerii i podjął służbę w pułku La Fère, stacjonującym w Valence oraz Auxonne.

W dawniejszej historiografii dominował pogląd, jakoby młody Bonaparte kierował się głównie korsykańskim patriotyzmem (anachronicznie nazywanym nacjonalizmem) i niechęcią do Francji. Historyk Steven Englund dowiódł jednak, że pogląd ten stanowi mit, czemu przeczy głębokie zaangażowanie Napoleona w sprawy rewolucji francuskiej, którą gorliwie poparł już w 1789 roku. Pisma z młodzieńczego okresu Bonapartego cechowały się ponadto wysokim kunsztem literackim i bywają porównywane przez badaczy do O wojnie galijskiej Juliusza Cezara.

Przełomowym momentem w jego karierze okazał się lipiec 1793 roku, kiedy opublikował projakobiński pamflet Le souper de Beaucaire (Kolacja w Beaucaire). Publikacja ta zjednała mu przychylność Konwentu Narodowego, a zwłaszcza wpływowego polityka Augustyna Robespierre'a - młodszego brata Maximiliena. Dzięki tej protekcji oraz własnym talentom taktycznym Napoleon objął dowództwo nad artylerią rewolucyjną podczas oblężenia Tulonu w 1793 roku. Opracowany przez niego plan opanowania strategicznego wzgórza i ostrzału brytyjskiej floty przyniósł Francuzom zwycięstwo, choć sam Bonaparte odniósł w walce ranę uda. W wieku zaledwie 24 lat otrzymał awans na generała brygady.

Upadek jakobinów omal nie złamał jego kariery - po straceniu Maximiliena Robespierre'a Napoleon został 9 sierpnia 1794 roku uwięziony pod zarzutem powiązań z obalonym ugrupowaniem, jednak zwolniono go po dwóch tygodniach. Szansa na rehabilitację nadeszła wraz z rojalistycznym powstaniem 13 Vendémiaire (5 października 1795 roku) w Paryżu. Wezwany do ochrony rządu, Bonaparte bez wahania rozkazał użyć artylerii w walkach ulicznych, bezwzględnie rozbijając rojalistów. Sukces ten przyniósł mu awans na generała dywizji i stanowisko dowódcy wojsk wewnętrznych.

Fot. Henri Félix Philippoteaux, Public domain / Wikimedia Commons

Od genialnego wodza do władcy absolutnego: Włochy, Egipt i przejęcie władzy

W marcu 1796 roku, zaledwie dwa dni po ślubie z Józefiną, Napoleon objął dowództwo nad zaniedbaną i niedofinansowaną Armią Włoch. Otwierając ten teatr działań wojennych, rozpoczął jedną z najbardziej błyskotliwych kampanii w historii wojskowości. W latach 1796-1797 błyskawicznie pobił siły Królestwa Sardynii, a następnie wielokrotnie pokonał wojska austriackie (m.in. pod Castiglione, Bassano, Arcole i Rivoli), zmuszając Wiedeń do podpisania pokoju w Campo Formio w 1797 roku. Pod rozkazami Bonapartego walczyły wówczas również Legiony Polskie, utworzone przez generała Jana Henryka Dąbrowskiego.

Dążąc do osłabienia pozycji Wielkiej Brytanii - ostatniego państwa z I koalicji antyfrancuskiej - Napoleon wystąpił z inicjatywą uderzenia na Egipt. Działanie to miało odciąć Brytyjczyków od szlaków handlowych prowadzących do Indii oraz stworzyć możliwość nawiązania współpracy z wrogiem Anglików, Tipu Sultanem. Kampania ruszyła w maju 1798 roku. Obok korpusu ekspedycyjnego wzięło w niej udział 167 uczonych i badaczy reprezentujących różne dziedziny nauki (w tym matematyków, naturalistów, chemików i geodetów). Ich praca dała początek nowożytnej egiptologii i odkryciu starożytnej kultury Nilu dla Europy, a sam Napoleon został w maju 1798 roku wybrany w skład Francuskiej Akademii Nauk.

Mimo osiągnięć naukowych sytuacja polityczna we Francji ulegała gwałtownemu pogorszeniu. Rządzący Dyrektoriat nie radził sobie z wojną przeciwko II koalicji antyfrancuskiej, powstaniami rojalistycznymi w Wandei i Prowansji oraz szerzącą się korupcją. W kręgach władzy dojrzewał plan przewrotu. Inicjatorem zamachu stanu był członek Dyrektoriatu Emmanuel-Joseph Sieyès, który sprzymierzył się z innym dyrektorem Rogerem Ducosem, a także z Charles'em Talleyrandem i Josephem Fouché. Do przeprowadzenia akcji potrzebne było wsparcie popularnego dowódcy - po śmierci generała Jouberta pod Novi wybór padł na Bonapartego, który powrócił z Egiptu.

W wyniku zamachu stanu 18 brumaire'a (9-10 listopada 1799 roku) Dyrektoriat został obalony. Władzę objął trzyosobowy Konsulat, w którym pełnię dyktatorskich uprawnień skupił Napoleon jako Pierwszy Konsul, pozostawiając dwóm pozostałym konsulom jedynie głos doradczy. W grudniu 1799 roku ogłoszono Konstytucję Roku VIII. Aby nadać nowym rządom pozory masowej aprobaty, w lutym 1800 roku przeprowadzono plebiscyt. Oficjalne wyniki zostały jednak sfałszowane przez brata Napoleona, Lucjana Bonapartego, który arbitralnie podwoił liczbę głosów poparcia, wykazując ponad 3 miliony głosów „za” przy zaledwie 1562 „przeciw”.

Pozycję Pierwszego Konsula utwierdziły kolejne sukcesy militarne i dyplomatyczne. Zwycięstwo nad Austriakami pod Marengo w 1800 roku przeważyło szalę w wojnie z II koalicją (choć przypieczętowała ją dopiero późniejsza bitwa pod Hohenlinden), a zawarty w marcu 1802 roku traktat w Amiens przyniósł chwilowy pokój z Wielką Brytanią.

Zwieńczeniem drogi do władzy absolutnej stała się zmiana ustroju państwa. 2 grudnia 1804 roku w katedrze Notre-Dame w Paryżu Napoleon koronował się na Cesarza Francuzów. W ceremonii brał udział papież Pius VII, jednak Napoleon sam nałożył sobie koronę na głowę (uprzednio koronując żonę Józefinę), co stanowiło jasny sygnał, że jego władza wynika z własnych dokonań, a nie z nadania kościelnego. W maju 1805 roku w Mediolanie dołożył do swoich tytułów koronę króla Włoch.

Rewolucja zamknięta w paragrafach: reformy państwowe, Kodeks Cywilny i relacje z Kościołem

Przejmując ster rządów, Napoleon wykazał niezwykły talent organizacyjny. Przeprowadził gruntowną reformę państwa francuskiego, łącząc kluczowe zdobycze rewolucji ze ścisłą centralizacją władzy. Najtrwalszym dziełem tego okresu okazał się wprowadzony w marcu 1804 roku Kodeks Cywilny (od 1807 roku officially nazywany Kodeksem Napoleona). Opracowany przez zespół prawników pod nadzorem drugiego konsula Cambacérèsa, Kodeks utrwalił fundamenty nowoczesnego porządku prawnego:

• wolność osobistą obywateli,
• równość wszystkich wobec prawa,
• świecki charakter państwa,
• nienarusalność własności prywatnej oraz całkowite zniesienie feudalnych zależności i serwitutów.

Równie istotne stało się uregulowanie stosunków z Kościołem katolickim. Po latach rewolucyjnych zamieszek Napoleon zawarł w 1801 roku Konkordat z papieżem Piusem VII. Dokument uznawał katolicyzm za religię większości Francuzów, wprowadzał państwowe pensje dla biskupów oraz naukę religii w szkołach. Kluczowym postanowieniem umowy było jednak usankcjonowanie przeprowadzonej w czasie rewolucji rekwizycji i sprzedaży dóbr kościelnych - majątki te pozostały w rękach nowych właścicieli. Dążąc do konsolidacji społeczeństwa, Napoleon ogłosił też amnestię dla rojalistycznych emigrantów, umożliwiając im powrót do ojczyzny, lecz zarekwirowanych im majątków również nie zwrócono.

W dziedzinie administracji Napoleon wprowadził w 1800 roku zhierarchizowany system centralistyczny: na czele departamentów stanęli mianowani prefekci, w dystryktach podprefekci, a w gminach merowie. Rozbudowano także bezpłatny system edukacji w szkołach publicznych. W maju 1802 roku ustanowiono Order Legii Honorowej - odznaczenie przyznawane za wybitne zasługi cywilne i wojskowe.

Na arenie międzynarodowej i w polityce gospodarczej ważnym posunięciem była decyzja z 1803 roku, kiedy Napoleon sprzedał terytorium Luizjany Stanom Zjednoczonym, pozyskując niezbędne fundusze na nadchodzące konflikty w Europie.

Powitanie Napoleona przez 7. pułk piechoty w Grenoble podczas powrotu z wygnania na Elbie w 1815 roku. Fot. Charles de Steuben, Public domain / Wikimedia Commons

Szczyt potęgi, hegemoniczne starcia i nieuchronny upadek

Jak wskazał w swoich badaniach historyk Alexander Grab, nadrzędnym i stałym celem geopolitycznym Napoleona pozostawało stworzenie francuskiego imperium oraz narzucenie hegemonii Francji na całym kontynencie. Po załamaniu pokoju w Amiens doszło do sformowania III koalicji antyfrancuskiej. Przełomowym momentem konfliktu stało się taktyczne zwycięstwo Napoleona pod Austerlitz w grudniu 1805 roku. W efekcie tego sukcesu Napoleon utworzył w lipcu 1806 roku Związek Reński - konfederację państw niemieckich znajdujących się pod protektoratem Francji. Powstanie tej struktury przypieczętowało rozwiązanie Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Ekspansywna polityka Bonapartego wywoływała sprzeciw dawnych dynastii. Gdy w 1804 roku z rozkazu cesarza - za inspiracją przypisywaną w części historiografii Talleyrandowi (co pozostaje kwestią dyskutowaną) - porwano z terytorium neutralnej Badenii i rozstrzelano rojalistycznego księcia Enghien, przez monarchie europejskie przetoczyła się fala oburzenia, a dwór rosyjski wystosował oficjalny protest. Konflikty zbrojne przybierały na sile: w wojnie z IV koalicją (1806-1807) Napoleon rozbił Prusy pod Jeną i Auerstedt, pokonał siły rosyjskie pod Frydlandem i na mocy pokoju w Tylży utworzył m.in. Księstwo Warszawskie. Na europejskich tronach osadzał swoich krewnych - brat Józef został najpierw królem Neapolu (1806), a brat Ludwik objął tron Holandii.

W 1808 roku Napoleon popełnił poważny błąd strategiczny, angażując się w konflikt na Półwyspie Iberyjskim. Obalił hiszpańskich Burbonów (Karola IV i Ferdynanda VII) i przekazał koronę w Madrycie swojemu bratu Józefowi. Wywoło to zacięty opór społeczny i wybuch przewlekłej wojny partyzanckiej. Jednocześnie zaognił się relacje ze Stolicą Apostolską. W 1809 roku wojska francuskie zajęły Rzym i zaanektowały Państwo Kościelne. W odpowiedzi papież Pius VII nałożył na cesarza ekskomunikę, za co został uwięziony przez Francuzów i wywieziony do Savony.

Dla wzmocnienia pozycji dynastycznej, po unieważnieniu małżeństwa z Józefiną (która nie dała mu męskiego potomka), Napoleon poślubił w 1810 roku austriacką arcyksiężniczkę Marię Ludwikę. Z tego związku przyszedł na świat syn, Napoleon II.

Punktem zwrotnym w panowaniu Bonapartego okazała się wyprawa Wielkiej Armii na Rosję, rozpoczęta 24 czerwca 1812 roku przekroczeniem Niemna. Mimo wygranych bitew pod Smoleńskiem i Borodino (gdzie z powodu wysokiej gorączki Napoleona bezpośrednie dowodzenie na polu walki przejął marszałek Michel Ney) oraz zajęcia Moskwy, wielki pożar miasta - w historiografii przypisywany rozkazowi gubernatora Fiodora Roztopczyna, choć dokładne przyczyny i sprawstwo pozostają sporym punktem debat - uniemożliwił przetrwanie zimy. Odwrót w surowym klimacie, połączony z nieustannymi atakami wojsk carskich i partyzantów, doprowadził do niemal całkowitej zagłady Wielkiej Armii.

W starciu z VI koalicją osłabiona Francja nie była w stanie przeciwstawić się przewadze przeciwników. Bitwa pod Lipskiem w październiku 1813 roku (zwana Bitwą Narodów) przyniosła francuskim siłom klęskę, w której straciły one 38 tysięcy zabitych i rannych oraz 15 tysięcy jeńców. Na mocy traktatu w Fontainebleau z 11 kwietnia 1814 roku Napoleon został zmuszony do bezwarunkowej abdykacji i otrzymał we władanie wyspę Elbę.

Cesarz nie zaakceptował jednak przegranej. 1 marca 1815 roku wylądował na francuskim brzegu, rozpoczynając okres 100 dni Napoleona. Na jego stronę przeszedł m.in. marszałek Michel Ney, wysłany pierwotnie, by go aresztować. Próba odbudowy imperium zakończyła się ostateczną klęską w bitwie pod Waterloo 18 czerwca 1815 roku. Pojmany przez Brytyjczyków Napoleon został zesłany na odległą Wyspę Świętej Heleny i osadzony w Longwood House. Zmarł tam 5 maja 1821 roku w wieku 51 lat.

Spory, mity i historyczne przekłamania: arszenik, porównania do Hitlera i mit Rzeszy

Postać Napoleona Bonapartego obrosła licznymi mitami i kontrowersjami, które współczesne badania naukowe sukcesywnie weryfikują.

Pierwszym z nich jest kwestia przyczyny jego śmierci. Przez dekady popularność zyskiwała teoria spiskowa, według której cesarza otruć mieli arszenikiem brytyjscy nadzorcy lub francuscy współtowarzysze. Hipoteza ta została definitywnie obalona w 2007 roku przez międzynarodowy zespół badaczy ze Stanów Zjednoczonych, Kanady i Szwajcarii. Analiza dokumentacji medycznej oraz protokołów sekcyjnych wykazała ponad wszelką wątpliwość, że przyczyną zgonu był zaawansowany rak żołądka z owrzodzeniami penetrującymi do wątroby.

Inną częstą pomyłką powielaną w publicystyce jest anachronizm dotyczący niemieckiej państwowości. Niekiedy twierdzi się, że wojny napoleońskie przyniosły upadek Cesarstwa Niemieckiego. Jest to ścisły błąd terminologiczny. Napoleon doprowadził w 1806 roku do rozwiązania Świętego Cesarstwa Rzymskiego (określanego później potocznie mianem I Rzeszy). Z kolei Cesarstwo Niemieckie upadło w wyniku rewolucji niemieckiej z lat 1918-1919.

Przedmiotem żywych debat pozostają również próby zestawiania Napoleona z dyktatorami XX wieku. W 1947 roku historyk Pieter Geyl, a w 2005 roku Claude Ribbe porównywali postać Bonapartego do Adolfa Hitlera. Zestawianie Napoleona z Hitlerem jest jednak stanowczo odrzucane przez większość współczesnych badaczy. Historycy akcentują zasadnicze różnice: Napoleon nie prowadził polityki eksterminacji, nie tworzył obozów zagłady ani nie dokonywał masowych mordów politycznych na swoich przeciwnikach.

Ponadto badacz Steven Englund wykazał mitologiczny charakter tezy o rzekomym braku francuskiego patriotyzmu u młodego Bonapartego na rzecz anachronicznie pojmowanego nacjonalizmu korsykańskiego. Jego pełne zaangażowanie w dzieło rewolucji francuskiej jednoznacznie dowodzi, że jego celem była budowa nowoczesnego państwa francuskiego.

Dziedzictwo Napoleona: jak cesarz Francuzów stworzył nowoczesną Europę

Choć napoleońskie imperium załamało się na polach bitew, wpływ Bonapartego na cywilizację europejską okazał się niezwykle trwały. Jak wskazuje historyk Thomas Nipperdey, wywołany przez Napoleona upadek Świętego Cesarstwa Rzymskiego oraz narzucona przezeń hegemonia dały bezpośredni impuls do rozwoju nowoczesnego niemieckiego społeczeństwa obywatelskiego opartego na liberalnym mieszczaństwie i przyczyniły się do narodzin nowoczesnego nacjonalizmu w Europie Środkowej.

Na podbitych obszarach Napoleon bezpowrotnie zniósł więzy feudalne, poddaństwo chłopów oraz przywileje stanowe. Jego Kodeks Cywilny stał się wzorcem legislacyjnym dla dziesiątek państw - po upadku cesarstwa zachował moc prawną bądź wywierał wpływ na prawodawstwo m.in. w Europie Zachodniej, Ameryce Łacińskiej, na Dominikanie, a także w amerykańskim stanie Luizjana czy kanadyjskiej prowincji Quebec.

Wprowadzony przez Napoleona model merytokracji (awansu społecznego i wojskowego uzależnionego od zasług i talentu, a nie od szlacheckiego urodzenia), utworzenie sprawnej administracji opartej na urzędach prefektów oraz rozbudowa świeckiego szkolnictwa wyznaczyły standardy nowoczesnego państwa prawa. Bonaparte do dziś pozostaje symbolem genialnego dowódcy i reformatora, który zamknął epokę feudalną i otworzył drzwi nowożytności.

Życie w datach

• 15 sierpnia 1769 - Urodziny Napoleona Bonapartego w Ajaccio na Korsyce.
• 21 lipca 1771 - Chrzest w katedrze w Ajaccio.
• Wrzesień 1785 - Promocja na podporucznika artylerii w pułku La Fère.
• Lipiec 1793 - Publikacja projakobińskiego pamfletu Le souper de Beaucaire; objęcie dowództwa artylerii pod Tulonem i awans na generała brygady.
• 9 sierpnia 1794 - Chwilowe uwięzienie po upadku Maximiliena Robespierre'a.
• 5 października 1795 (13 Vendémiaire) - Stłumienie rojalistycznego powstania w Paryżu za pomocą artylerii i awans na generała dywizji.
• 1796-1797 - Zwycięska kampania włoska zakończona pokojem w Campo Formio.
• Maj 1798 - Początek wyprawy zbrojnej i naukowej do Egiptu.
• 9-10 listopada 1799 (18 brumaire'a) - Zamach stanu, obalenie Dyrektoriatu i ustanowienie Konsulatu z Napoleonem jako Pierwszym Konsulem.
• Luty 1800 - Sfałszowany przez Lucjana Bonapartego plebiscyt zatwierdzający Konstytucję Roku VIII.
• 1800 - Zwycięstwo nad Austriakami w bitwie pod Marengo.
• 1801 - Podpisanie Konkordatu z papieżem Piusem VII.
• Marzec 1802 - Podpisanie traktatu pokojowego w Amiens z Wielką Brytanią.
• 1803 - Sprzedaż Luizjany Stanom Zjednoczonym.
• Marzec 1804 - Ogłoszenie Kodeksu Cywilnego; egzekucja księcia Enghien.
• 2 grudnia 1804 - Koronacja na Cesarza Francuzów w katedrze Notre-Dame.
• Lipiec 1806 - Utworzenie Związku Reńskiego i rozwiązanie Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
• 1808 - Interwencja w Hiszpanii i osadzenie Józefa Bonapartego na tronie w Madrycie.
• 1809 - Zajęcie Rzymu, ekskomunika cesarza i uwięzienie papieża Piusa VII w Savonie.
• 1810 - Ślub z austriacką arcyksiężniczką Marią Ludwiką.
• 24 czerwca 1812 - Przekroczenie Niemna i rozpoczęcie inwazji na Rosję.
• Październik 1813 - Klęska w bitwie pod Lipskiem.
• 11 kwietnia 1814 - Abdykacja na mocy traktatu w Fontainebleau i zesłanie na Elbę.
• 1 marca 1815 - Powrót do Francji i początek okresu 100 dni.
• 18 czerwca 1815 - Ostateczna klęska w bitwie pod Waterloo.
• 5 maja 1821 - Śmierć na wygnaniu na Wyspie Świętej Heleny.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego wyników plebiscytu z 1800 roku nie można uznać za rzetelne? Oficjalne wyniki plebiscytu w sprawie Konstytucji Roku VIII zostały sfałszowane przez brata Napoleona, Lucjana Bonapartego. Lucjan arbitralnie podwoił liczbę głosów poparcia, aby stworzyć wrażenie, że niemal wszyscy uprawnieni obywatele poparli objęcie władzy przez Napoleona jako Pierwszego Konsula.

• Co wywołało ostry konflikt Napoleona z papieżem Piusem VII? Konflikt narastał w miarę zajmowania przez wojska francuskie kolejnych terytoriów Państwa Kościelnego. Gdy w maju 1809 roku Napoleon oficjalnie zaanektował Rzym, papież Pius VII odpowiedział ekskomuniką cesarza, co doprowadziło do aresztowania biskupa Rzymu przez francuskie służby i uwięzienia go w Savonie.

• Jakie były skutki egzekucji księcia Enghien w 1804 roku? Porwanie rojalistycznego księcia Enghien z neutralnej Badenii i jego błyskawiczna egzekucja po tajnym procesie wywoływały falę oburzenia na monarchicznych dworach Europy. Działanie to, uważane w historiografii za istotny impuls polityczny, wywołało oficjalny protest dyplomatyczny ze strony Rosji i przyczyniło się do przyspieszenia zawiązania III koalicji antyfrancuskiej.

• Czy Napoleon naprawdę został otruty arszenikiem na Wyspie Świętej Heleny? Nie, teoria o otruciu została obalona przez międzynarodowe badania naukowe zakończone w 2007 roku. Szczegółowe analizy medyczne i historyczne wykazały, że Napoleon zmarł z przyczyn naturalnych - z powodu zaawansowanego raka żołądka z rozległymi owrzodzeniami.