Rzeź wołyńska - tragiczne ludobójstwo na Kresach
Rzeź wołyńska to tragiczne ludobójstwo dokonane przez UPA na polskiej ludności w latach 1943-1944.
- Rzeź wołyńska była zorganizowaną czystką etniczną i ludobójstwem przeprowadzonym w latach 1942-1944 przez Ukraińską Powstańczą Armię (UPA), wspieraną przez część lokalnej ludności ukraińskiej, na polskiej mniejszości narodowej.
- Koncepcja całkowitego usunięcia Polaków z ziem uznawanych przez OUN-B za ukraińskie kształtowała się od jesieni 1942 roku lub od III konferencji tej organizacji w lutym 1943 roku.
- Bilans ofiar szacuje się na około 80 000 zabitych Polaków na obszarach objętych czystkami.
- Do dziś stanowią bolesne dziedzictwo, wymagające stałej pamięci historycznej, godnego pochówku ofiar spoczywających w nieodnalezionych dołach śmierci oraz otwartości w dialogu naukowym i państwowym.
Rzeź wołyńska była zorganizowaną czystką etniczną i ludobójstwem przeprowadzonym w latach 1942-1944 przez Ukraińską Powstańczą Armię (UPA), wspieraną przez część lokalnej ludności ukraińskiej, na polskiej mniejszości narodowej. Zbrodnie objęły przede wszystkim obszar dawnego województwa wołyńskiego II Rzeczypospolitej pod okupacją niemiecką, a z czasem rozszerzyły się na Galicję Wschodnią, Polesie oraz część Lubelszczyzny. Głównym celem politycznym kierownictwa ukraińskich nacjonalistów było wyczyszczenie tych terenów z Polaków poprzez stworzenie faktów dokonanych, co miało uniemożliwić powojennemu państwu polskiemu zgłaszanie roszczeń terytorialnych do ziem o większości ukraińskiej.
Pomnik upamiętniający ofiary rzezi wołyńskiej na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Fot. Zygmunt Put Zetpe0202, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons
Kluczowe fakty
- Kiedy? W latach 1942-1944; apogeum masowych zbrodni na Wołyniu miało miejsce w lipcu i sierpniu 1943 roku.
- Gdzie? Głównie na terenie byłego województwa wołyńskiego II RP, a następnie w Galicji Wschodniej, na Polesiu i części Lubelszczyzny.
- Kto? Głównym sprawcą była Ukraińska Powstańcza Armia (zbrojne ramię frakcji Stepana Bandery - OUN-B) przy wsparciu części cywilnej ludności ukraińskiej. Opór zbrodniom stawiała polska samoobrona, Armia Krajowa oraz Polacy szukający ratunku w partyzantce sowieckiej lub niemieckiej policji pomocniczej.
- Wynik? Łączna liczba polskich ofiar na obszarach objętych czystką wynosi około 80 000 osób. W akcjach odwetowych polskiej samoobrony i podziemia na Wołyniu zginęło około 2 000-3 000 Ukraińców.
Korzenie nienawiści: przedwojenne napięcia i geneza radykalnego nacjonalizmu
Zrozumienie tragedii wymaga analizy relacji polsko-ukraińskich z okresu międzywojennego. Po I wojnie światowej oraz walce o Lwów i Galicję ukraińskie dążenia do utworzenia własnego państwa zakończyły się porażką, a znaczne obszary zamieszkane przez Ukraińców weszły w skład odrodzonej Polski. W 1920 roku weterani walk i byli strzelcy siczowi zawiązali podziemną Ukraińską Wojskową Organizację (UWO), postawioną na torach zbrojnej i terrorystycznej walki o niepodległość.
Stosunek władz w Warszawie do mniejszości ukraińskiej ewoluował - postawy koncyliacyjne i próby asymilacji przeplatały się z polityką represyjną. Działania państwowe, w tym akcja pacyfikacyjna w Galicji z 1930 roku czy niszczenie cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu w 1938 roku, podsycały niechęć i sprzyjały radykałom. Niebezpieczeństwo skrajnego nacjonalizmu dostrzegali również niektórzy duchowni. Biskup greckokatolicki Grzegorz Chomyszyn ostrzegał przed ideologią nakazującą nienawiść wobec każdego, kto należał do innego narodu.
Przełomem stał się wrzesień 1939 roku. Agresja III Rzeszy i ZSRR doprowadziła do podziału Polski i zajęcia Kresów przez Armię Czerwoną. Sowieckie deportacje uderzyły w polskie elity i podziemie. W tym samym czasie w ruchu nacjonalistycznym nastąpił rozłam: 10 lutego 1940 roku w Krakowie doszło do podziału Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów na rewolucyjną frakcję Stepana Bandery (OUN-B) oraz zachowawczą grupę Andrija Melnyka (OUN-M).
Po ataku Niemiec na Związek Radziecki latem 1941 roku Wołyń włączono do Komisariatu Rzeszy Ukraina. Niemiecki komisarz Erich Koch prowadził tam bezwzględną politykę rabunku gospodarczego i celowo podsycał konflikty narodowościowe. Koch wprost wskazywał, że celem administracji jest doprowadzenie do sytuacji, w której Polak na widok Ukraińca będzie gotów go zabić - i na odwrót. W takich warunkach na przełomie 1942 i 1943 roku uformowały się zbrojne odziały UPA, w których kierownictwie kluczowe role odgrywali Dmytro Klaczkiwski, Wasyl Iwachiw oraz Iwan Łytwyńczuk.
Mapa przedstawiająca przewagę ludności ukraińskojęzycznej nad polskojęzyczną w województwie wołyńskim według spisu powszechnego z 1931 roku. Fot. Mathiasrex, Maciej Szczepańczyk based on layers of User:Poznaniak, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia...
Od Parośli do „krwawej niedzieli”: przebieg i geografia masowych mordów
Koncepcja całkowitego usunięcia Polaków z ziem uznawanych przez OUN-B za ukraińskie kształtowała się od jesieni 1942 roku lub od III konferencji tej organizacji w lutym 1943 roku. Wobec nieuchronnego zwrotu na froncie wschodnim nacjonaliści postanowili zastosować taktykę faktów dokonanych i wyczyścić te tereny przed ewentualnymi rokowaniami pokojowymi.
Za pierwszy masowy mord rzezi wołyńskiej uznaje się ataki z 9 lutego 1943 roku na kolonię Parośla Pierwsza, gdzie oddział UPA pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka zamordował 173 Polaków. Fala przemocy rozlała się na kolejne powiaty. W nocy z 22 na 23 kwietnia 1943 roku w Janowej Dolinie oddział Iwana Łytwyńczuka ps. „Dubowy” zgładził około 600 Polaków i spalił całą osadę.
Nasilenie akcji nastąpiło po wydaniu w czerwcu 1943 roku przez dowódcę UPA-Północ Dmytro Klaczkiwskiego ps. „Kłym Sawur” rozkazu dotyczącego ogólnej fizycznej likwidacji ludności polskiej (w dokumentach przywoływanych przez badaczy, np. Władysława Filara, wskazywano na nakaz wyniszczenia całej męskiej populacji w wieku od 16 do 60 lat oraz zrównania polskich osad z ziemią).
Dmytro Klaczkiwski, główny dowódca UPA-Północ, odpowiedzialny za wydanie rozkazu eksterminacji ludności polskiej na Wołyniu. Fot. autor nieznany, Public domain / Wikimedia Commons
Apogeum zbrodni nastąpiło w lipcu 1943 roku. Podczas tzw. „krwawej niedzieli” 11 lipca 1943 roku oddziały UPA uderzyły symultanicznie na około 99 polskich miejscowości, głównie w powiatach horochowskim i włodzimierskim. Często otaczano kościoły i mordowano wiernych zgromadzonych na niedzielnych nabożeństwach. Kolejna faza zmasowanych ataków miała miejsce w dniach 28-31 sierpnia 1943 roku i objęła 85 miejscowości, przede wszystkim w powiatach kowelskim, włodzimierskim i lubomelskim. Nocą z 30 na 31 sierpnia oddział Iwana Kłymczaka ps. „Łysyj” wymordował mieszkańców wsi Kąty (180-213 ofiar), Jankowce (86-87 ofiar) oraz Ostrówki.
Napadom towarzyszyło skrajne okrucieństwo. Większość zabitych stanowiła bezbronna ludność cywilna - kobiety, starcy i dzieci - mordowana przy użyciu siekier, wideł, kos i noży. Obok Polaków z rąk UPA ginęli również Żydzi, Czesi, Rosjanie, Ormianie, Gruzini oraz Ukraińcy sprzeciwiający się czystce lub ratujący polskich sąsiadów.
Z końcem 1943 i początkiem 1944 roku akcja eksterminacyjna przeniosła się z terenów Wołynia na obszar Galicji Wschodniej.
Odpowiedź na terror: samoobrona, walka AK i polskie akcje odwetowe
Brak możliwości pomocy ze strony zewnętrznej zmusił polską ludność wiejską do organizowania samoobrony. Do lipca 1943 roku na Wołyniu utworzono około 100 placówek samoobrony. Małe punkty oporu szybko ulegały przeważającym siłom UPA, jednak duże bazy zdołały przetrwać. Największym takim ośrodkiem stało się Przebraże, które przekształcono w ufortyfikowany obóz dający schronienie tysiącom uciekinierów.
W reakcji na rozwój wydarzeń podziemie niepodległościowe przystąpiło do konsolidacji sił zbrojnych. W styczniu 1944 roku z oddziałów partyzanckich w tym rejonie sformowano 27 Wołyńską Dywizję Piechoty AK. Jednostka ta, w ramach akcji „Burza”, toczyła walki z wojskami niemieckimi oraz prowadziła starcia z oddziałami UPA, osłaniając polskie skupiska.
W warunkach okupacyjnego chaosu część Polaków szukała ratunku na własną rękę. Około 1200 Polaków wstąpiło do niemieckiej policji pomocniczej lub do partyzantki sowieckiej, biernie bądź czynnie biorąc udział w działaniach pacyfikacyjnych skierowanych przeciwko wioskom ukraińskim. W rezultacie polskich akcji odwetowych na Wołyniu zginęło - według szacunków badaczy - około 2 000-3 000 Ukraińców.
Chłopski zryw czy zaplanowana czystka? mity, definicje i spory historiograficzne
Teza traktująca rzeź wołyńską jako wyłącznie żywiołowy bunt chłopski nie znajduje potwierdzenia w źródłach. Była to odgórnie wyreżyserowana czystka etniczna, zaplanowana i przeprowadzona przez struktury OUN-B oraz UPA. Potwierdzają to m.in. zeznania dowódcy okręgu „Turiw” Jurija Stelmaszczuka ps. „Rudy”, mówiące o odgórnych wytycznych kierownictwa.
W samym podziemiu ukraińskim dochodziło na tym tle do sporów. Podczas III Wielkiego Zgromadzenia OUN w sierpniu 1943 roku Mykoła Łebedź i Mychajło Stepaniak określili akcję na Wołyniu mianem działań „bandyckich”. Większość delegatów odrzuciła jednak tę krytykę i zadecydowała o rozszerzeniu operacji antypolskiej na Galicję Wschodnią.
W Galicji UPA zastosowała zmodyfikowaną taktykę - początkowo wzywano Polaków do opuszczenia domostw pod groźbą śmierci, a zabójstw dokonywano w razie odmowy ucieczki. Sytuacja uległa zaostrzeniu 25 lutego 1944 roku, gdy dowódca UPA Roman Szuchewycz wydał rozkaz nakazujący przyspieszenie całkowitej likwidacji Polaków i palenia ich wsi. Metodom tym sprzeciwiał się przewodniczący Ukraińskiego Komitetu Centralnego Wołodymyr Kubijowycz, w efekcie czego oddziały UPA dokonywały zabójstw na przedstawicielach tej organizacji oraz sprzyjających im duchownych.
Część badaczy (m.in. podczas konferencji w 1999 roku) wskazuje, że sowieckie służby specjalne (NKWD i GRU) podsycały konflikt polsko-ukraiński, co jednak w nowszej historiografii jest kwestią dyskutowaną i uznawaną przez niektórych historyków za sprawę drugorzędną wobec wewnętrznych czynników konfliktu. Z kolei kierownictwo OUN-B już w październiku 1943 roku wydało komunikat odrzucający odpowiedzialność za mordy, nazywając wydarzenia obopólną rzezią sprowokowaną przez agentury niemieckie i sowieckie.
Współcześnie w nauce funkcjonują odmienne definicje prawne i historiograficzne wydarzeń z lat 1942-1944:
- Stanowisko polskiego IPN: Instytut Pamięci Narodowej kwalifikuje zbrodnie wołyńskie jednoznacznie jako ludobójstwo.
- Historiografia zachodnia: Historycy zachodni (m.in. Jared McBride, Antony Polonsky czy Per Anders Rudling) częściej opisują te wydarzenia w kategoriach masowej czystki etnicznej, której zasadniczym celem politycznym było zmuszenie ludności polskiej do ucieczki, a nie biologiczna eksterminacja całego narodu.
Dziedzictwo Wołynia: bilans ofiar, niepochowane ciała i drogi do pojednania
Skutki czystek etnicznych przeprowadzone na ludności polskiej są tragiczne. Badania dokumentacyjne - prowadzone m.in. przez Władysława Siemaszkę i Ewę Siemaszko oraz analizowane przez Grzegorza Motykę - pozwoliły imiennie zidentyfikować dziesiątki tysięcy zamordowanych. Bilans ofiar szacuje się na około 80 000 zabitych Polaków na obszarach objętych czystkami.
Trudnym problemem powojennym pozostaje kwestia pochówku zmarłych. Z ogólnej liczby ofiar zaledwie część doczekała się dotąd chrześcijańskiego pochówku. Tysiące ciał nadal leży w bezimiennych mogiłach na terenach dawnych, zniszczonych wsi.
W relacjach polsko-ukraińskich pamięć o Wołyniu wywołuje liczne napięcia, choć na przestrzeni lat podjęto szereg inicjatyw dyplomatycznych i naukowych:
- 11 lipca 2003 roku: Prezydenci Aleksander Kwaśniewski i Leonid Kuczma odsłonili pomnik pojednania we wsi Pawliwka (dawny Poryck).
- Lata 1998-2020: Archiwiści z obu państw wydali wielotomową serię dokumentacyjną poświęconą relacjom polsko-ukraińskim w latach 30. i 40. XX wieku.
- Lata 2015-2018: Prowadzono prace w ramach Forum Historyków Polskich i Ukraińskich.
- 7 lipca 2016 roku: Senat RP podjął uchwałę oddającą hołd ofiarom ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939-1945.
- 9 lipca 2016 roku: Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko złożył kwiaty i uklęknął przed Pomnikiem Rzezi Wołyńskiej w Warszawie.
Oś czasu
- 1920 rok Utworzenie Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (UWO) dążącej do walki zbrojnej o niepodległość.
- 10 lutego 1940 roku Rozłam w OUN w Krakowie na frakcję Stepana Bandery (OUN-B) i Andrija Melnyka (OUN-M).
- Jesień 1942 / Luty 1943 roku Zapowiedź i decyzja kierownictwa OUN-B o usunięciu Polaków z ziem uznawanych za ukraińskie.
- 9 lutego 1943 roku Masakra w Parośli Pierwszej (173 ofiary); początek masowych mordów na Wołyniu.
- 22/23 kwietnia 1943 roku Zniszczenie Janowej Doliny przez oddział UPA „Dubowego” (~600 zamordowanych).
- Czerwiec 1943 roku Wydanie przez Dmytro Klaczkiwskiego („Kłyma Sawura”) dyrektywy dotyczącej likwidacji ludności polskiej.
- 11 lipca 1943 roku „Krwawa niedziela” na Wołyniu; zorganizowany atak UPA na około 99 miejscowości.
- 28-31 sierpnia 1943 roku Kolejna fala ataków obejmująca 85 miejscowości w powiatach kowelskim, włodzimierskim i lubomelskim.
- Sierpień 1943 roku III Wielkie Zgromadzenie OUN i decyzja o przeniesieniu akcji antypolskiej na Galicję Wschodnią.
- Styczeń 1944 roku Utworzenie 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK w celu ochrony ludności polskiej i realizacji akcji „Burza”.
- 25 lutego 1944 roku Rozkaz Romana Szuchewycza nakazujący przyspieszenie likwidacji Polaków w Galicji Wschodniej.
- 11 lipca 2003 roku Odsłonięcie pomnika pojednania w Pawliwce (Porycku) przez prezydentów Aleksandra Kwaśniewskiego i Leonida Kuczmę.
- Lipiec 2016 roku Uchwała Senatu RP w sprawie ludobójstwa oraz hołd złożony przy pomniku w Warszawie przez prezydenta Ukrainy Petro Poroszenkę.
Najczęściej zadawane pytania
-
Jaki był główny cel polityczny UPA przy przeprowadzaniu czystki? Głównym celem OUN-B i UPA było stworzenie jednolitego etnicznie obszaru przed ewentualnymi powojennymi rokowaniami granicznymi, co miało uniemożliwić odbudowanemu państwu polskiemu zgłaszanie roszczeń suwerennościowych do Kresów Południowo-Wschodnich.
-
Czym różniły się działania UPA na Wołyniu od działań w Galicji Wschodniej? Na Wołyniu ataki przebiegały z zaskoczenia, dążąc do natychmiastowej zagłady mieszkańców i spalenia wsi. W Galicji Wschodniej UPA początkowo wzywała Polaków do opuszczenia ziemi pod groźbą śmierci, przechodząc do bezpośredniej likwidacji w przypadku odmowy. Taktyka ta uległa zaostrzeniu w lutym 1944 roku na mocy rozkazu Romana Szuchewycza.
-
Kim byli główni dowódcy UPA odpowiedzialni za wydanie rozkazów eksterminacji? Na Wołyniu bezpośrednią odpowiedzialność za wydanie rozkazów ponosił dowódca okręgu UPA-Północ Dmytro Klaczkiwski ps. „Kłym Sawur” wraz z Wasylem Iwachowem i Iwanem Łytwyńczukiem ps. „Dubowy”. W Galicji Wschodniej kluczowe rozkazy wydawał dowódca naczelny UPA Roman Szuchewycz.
-
Jakie stanowisko wobec rzezi wołyńskiej zajmują polskie instytucje naukowe oraz historycy zachodni? Polski Instytut Pamięci Narodowej oraz większość polskich badaczy kwalifikuje zbrodnie na Wołyniu jako ludobójstwo. Część historyków zachodnich (m.in. Jared McBride, Antony Polonsky, Per Anders Rudling) opisuje te wydarzenia jako masową czystkę etniczną, wskazując, że jej nadrzędnym celem politycznym było skłonienie ludności polskiej do ucieczki.
Podsumowanie
Rzeź wołyńska z lat 1942-1944 pozostaje jedną z najtragiczniejszych kart w historii Polski okresu II wojny światowej. Zorganizowana czystka etniczna przeprowadzona przez UPA pochłonęła około 80 000 Polaków na ogarniętych nią terenach. Wydarzenia te doprowadziły do niemal całkowitej zmiany struktury narodowościowej dawnych Kresów Południowo-Wschodnich II RP. Do dziś stanowią bolesne dziedzictwo, wymagające stałej pamięci historycznej, godnego pochówku ofiar spoczywających w nieodnalezionych dołach śmierci oraz otwartości w dialogu naukowym i państwowym.
Sprawdź się
Krótki test wiedzy z tego artykułu - kliknij odpowiedź, którą uważasz za poprawną.
1. W jakich latach trwała rzeź wołyńska?
2. Jaka organizacja była głównym sprawcą zbrodni na ludności polskiej?
3. Kiedy miało miejsce apogeum zbrodni znane jako „krwawa niedziela”?
4. Jaka była szacunkowa liczba polskich ofiar rzezi wołyńskiej?
- Rzeź wołyńska, Wikipedia (wersja polska).
- Massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia, Wikipedia (wersja angielska).
- Rudling, Theory and Practice. Historical representation of the wartime accounts of the activities of OUN-UPA (Organization of Ukrainian Nationalists-Ukrainian Insurgent Army), 2006.
- Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust: A Study in the Manufacturing of Historical Myths, 2011.
- Siemaszko, The July 1943 genocidal operations of the OUN-UPA in Volhynia, 2013.
- Grzegorz Motyka (historyk), Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947, 2011.
- Ahonen, Peoples on the Move: Population Transfers and Ethnic Cleansing Policies During World War II and Its Aftermath, 2008.
- Budurowycz, Morality and Reality: The Life and Times of Andrei Sheptytsky, 1989.