Bitwa pod Azincourt (1415) - punkt zwrotny wojny stuletniej

W mglisty poranek 25 października 1415 roku, w pobliżu niewielkiej francuskiej wioski Azincourt, rozegrała się bitwa, która na zawsze zmieniła bieg Wojny Stuletniej. Mimo ogromnej przewagi liczebnej, armia francuska poniosła druzgocącą klęskę z rąk wyczerpanych i zdziesiątkowanych chorobami wojsk angielskich. To starcie, nazwane Bitwą pod Azincourt, stało się symbołem angielskiej determinacji i taktycznej innowacji, a także krwawym świadectwem upadku średniowiecznego rycerstwa.

Tło i przyczyny

Bitwa pod Azincourt była kolejnym krwawym epizodem trwającej od dziesięcioleci Wojny Stuletniej (1337-1453), serii konfliktów zbrojnych między Anglią a Francją. Główną przyczyną tego długotrwałego konfliktu był spór feudalny o status króla angielskiego jako wasala króla francuskiego w kontekście posiadania przez Anglików lenn w Gujennie (części Akwitanii) i innych ziem francuskich. Dodatkowo, po śmierci Karola IV w 1328 roku, wybuchł konflikt sukcesyjny o tron francuski, do którego rościł sobie prawa angielski król Edward III, dziadek Henryka V.

Po kilku dekadach względnego pokoju, w 1415 roku, Anglicy wznowili działania wojenne. Król Anglii Henryk V najechał Francję po niepowodzeniu negocjacji, roszcząc sobie tytuł króla Francji poprzez swojego pradziadka Edwarda III. Angielscy królowie byli gotowi zrezygnować z roszczeń do tronu francuskiego, jeśli Francuzi uznaliby angielskie prawa do Akwitanii i innych ziem francuskich.

Henryk V przedstawił swoje żądania: zapłata 1,6 miliona koron zaległych z okupu za Jana II (wziętego do niewoli pod Poitiers w 1356 roku) oraz oddanie Anglii ziem Anjou, Bretanii, Flandrii, Normandii, Touraine i Akwitanii. Dodatkowo, Henryk miał poślubić Katarzynę, córkę Karola VI, z posagiem 2 milionów koron. Francuzi odpowiedzieli, oferując małżeństwo z Katarzyną, posag w wysokości 600 000 koron i powiększoną Akwitanię. Anglicy uznali tę ofertę za niewystarczającą.

Negocjacje załamały się w 1415 roku, a Anglicy czuli się wyśmiewani przez Francuzów. W grudniu 1414 roku angielski parlament zgodził się na podwójną dotację, aby sfinansować wojnę. Ostatecznie, 19 kwietnia 1415 roku, Wielka Rada angielskiego króla sankcjonowała wojnę z Francją.

Król Henryk V podczas bitwy pod Azincourt w 1415 roku. Fot. John Gilbert (1817-97), Public domain / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

Kampania poprzedzająca bitwę

Armia Henryka V wylądowała w północnej Francji 13 sierpnia 1415 roku, licząc około 12 00etych ludzi i do 20 000 koni. Król Anglii, wraz z lekarzem królewskim i zespołem chirurgów, w tym Thomasem Morstede'em, obległ port Harfleur. Oblężenie trwało dłużej niż oczekiwano, a miasto poddało się dopiero 22 września. Podczas oblężenia wielu angielskich żołnierzy zmarło z powodu chorób, zwłaszcza dyzenterii, co znacznie zmniejszyło liczebność armii.

Zamiast wracać do Anglii na zimę po kosztownej ekspedycji, która zdobyła tylko jedno miasto, Henryk V postanowił przemaszerować z większością swojej armii (około 9 000 ludzi) do Calais, angielskiej twierdzy w północnej Francji. Celem było zademonstrowanie jego praw do Normandii i sprowokowanie Francuzów do walnej bitwy. Francuzi zebrali armię wokół Rouen, ale nie była ona gotowa na czas, aby odciążyć Harfleur.

Francuzi zablokowali drogę Anglikom wzdłuż rzeki Sommy, zmuszając Henryka V do szukania brodu na południe od Péronne. Anglicy ostatecznie przekroczyli Sommę na południe od Péronne, w Béthencourt i Voyennes, i wznowili marsz na północ. Bez przeszkody rzecznej do obrony, Francuzi wahali się przed wymuszeniem bitwy, śledząc armię Henryka i wzywając lokalnych szlachciców do przyłączenia się do armii (tzw. semonce des nobles).

24 października obie armie stanęły naprzeciw siebie, ale Francuzi zwlekali z bitwą, oczekując na posiłki. Obie armie spędziły noc z 24 na 25 października na otwartym terenie. Anglicy mieli bardzo mało jedzenia, przeszli 420 km w dwa i pół tygodnia, cierpieli na choroby takie jak dyzenteria i byli znacznie mniej liczni niż Francuzi. Henryk V, mimo że wolałby uniknąć bitwy lub walczyć defensywnie, nakazał swojej armii atak, ponieważ opóźnianie bitwy osłabiłoby jego wojska i pozwoliło na przybycie kolejnych francuskich oddziałów.

Rozstawienie wojsk i warunki na polu bitwy

Pole bitwy pod Azincourt, którego dokładna lokalizacja jest przedmiotem debaty (Michael Livingston w 2019 roku wskazywał na obszar na zachód od Azincourt), znajdowało się w wąskim przesmyku między lasami Tramecourt i Azincourt. W nocy przed bitwą rozpętała się burza, zamieniając pole bitwy w grząskie błoto. Uważa się, że miało to kluczowe znaczenie dla przebiegu starcia, utrudniając ruchy ciężkozbrojnych Francuzów.

Angielskie rozstawienie: Rankiem 25 października Henryk V rozmieścił swoją armię, liczącą około 1500 ciężkozbrojnych i 7000 łuczników, na 690-metrowym odcinku przesmyku. Armia została podzielona na trzy grupy: prawe skrzydło pod dowództwem Edwarda, księcia Yorku, centrum dowodzone przez samego króla, oraz lewe skrzydło pod dowództwem doświadczonego barona Thomasa Camoysa. Łucznikami dowodził Sir Thomas Erpingham. Anglicy przyjęli typową linię bojową z łucznikami na flankach oraz ciężkozbrojnymi i rycerzami w centrum. Angielscy i walijscy łucznicy wbili w ziemię zaostrzone drewniane pale (palings) pod kątem, aby powstrzymać szarże kawalerii francuskiej. Ta taktyka mogła być inspirowana bitwą pod Nikopolis z 1396 roku.

Francuskie rozstawienie: Armia francuska liczyła około 10 000 ciężkozbrojnych oraz 4000-5000 piechurów (w tym łuczników i kuszników), co dawało łącznie 14 000-15 000 ludzi. Dodatkowo, każdy ciężkozbrojny mógł być w towarzystwie uzbrojonego służącego (gros valet), co mogło zwiększać liczbę potencjalnych walczących o kolejne 10 000, choć niektórzy historycy pomijają ich w liczbie kombatantów. Francuzi byli zorganizowani w dwie główne linie (awangardę i główną bitwę), złożone głównie z ciężkozbrojnych walczących pieszo, z elitarną kawalerią przeznaczoną do przełamania formacji angielskich łuczników. Druga, mniejsza siła konna miała zaatakować tyły angielskiej armii.

Wielu francuskich lordów i dżentelmenów domagało się pozycji w pierwszych liniach, co doprowadziło do zagęszczenia ciężkozbrojnych z tyłu. Łucznicy i kusznicy francuscy, początkowo planowani na skrzydłach piechoty, zostali umieszczeni z tyłu, ponieważ uznano ich za niepotrzebnych. Awangarda francuska liczyła 4800 ciężkozbrojnych, a główna bitwa 3000. Obie linie były ustawione w ciasnych, gęstych formacjach po około 16 szeregów każda i były oddalone od siebie o długość strzału z łuku. Konetabl Karol I d'Albret i marszałek Jean II Le Maingre (Boucicaut) dowodzili awangardą, a książęta Alençon i Bar - główną bitwą.

Przebieg bitwy

Po czterech godzinach wzajemnej obserwacji, około godziny 11, Henryk V przemówił do swoich żołnierzy, podkreślając sprawiedliwość ich sprawy i przypominając o wcześniejszych zwycięstwach nad Francuzami. Angielscy łucznicy wysunęli się na około 300 metrów przed francuską linię i rozpoczęli ostrzał, wypuszczając strzały z maksymalnego zasięgu długich łuków. Każdy łucznik miał przy sobie co najmniej 70 strzał.

Francuzi odpowiedzieli bezładnym atakiem. Wielu rycerzy spadło z trafionych strzałami koni, zanim dotarli do angielskich linii. Grząski grunt i wijący się w błocie towarzysze utrudniały natarcie francuskiej kawalerii, a wąski pas pola bitwy ograniczał manewry. Chociaż angielskie łuki miały ograniczoną skuteczność przeciwko doskonałym zbrojom płytowym, konie i słabiej opancerzeni rycerze byli łatwym celem. Gdy oddziały francuskie ruszyły przez błoto, niektóre z postrzelonych koni przewracały się, pociągając za sobą inne w efekcie domina.

Na widok łamiących się szeregów wroga, wielu Anglików chwyciło za miecze, halabardy i topory, bezlitośnie wyrzynając francuską szlachtę, która nie mogła wydostać się z błota. Nadejście drugiej linii francuskiej (około 3000 ludzi) oraz szarża spóźnionego księcia Brabancji niewiele zmieniły. Nadmierne zagęszczenie pola i utrudniony przez błoto marsz ograniczyły ruchy ciężkozbrojnych. Nie mogli skutecznie dosięgnąć lżej uzbrojonych (a zatem zwrotniejszych) Anglików ani przekroczyć dzielących ich od wroga zwałów ciał. Ginęli więc lub wycofywali się ku obserwującym rzeź towarzyszom trzeciej linii.

Rzeź jeńców

W trakcie najzacieklejszego etapu walk, Henryk V podjął kontrowersyjną decyzję o zabiciu około tysiąca wziętych do niewoli jeńców. Uważa się, że obawiał się ich buntu w obliczu zagrożenia ze strony francuskiego rycerstwa, a także napadu na obóz przez miejscowych wieśniaków, którzy zaatakowali tabor angielski, zdobywając klejnoty koronne i królewski skarbiec. Rozkaz zabicia jeńców wywołał konsternację, ponieważ była to praktyka niezgodna ze zwyczajami epoki i pozbawiała żołnierzy możliwości uzyskania okupu.

Król nie zamierzał jednak zmieniać zdania, a wyznaczonych do przeprowadzenia egzekucji dwustu walijskich łuczników nie miało żadnego interesu finansowego w ocaleniu jeńców. Rzeź przerażonych Francuzów została wstrzymana, gdy stało się jasne, że nie dojdzie do kolejnych szarż przeciwnika. Współcześni kronikarze podchodzili do decyzji króla ze zrozumieniem, uznając ją za racjonalną w danych okolicznościach.

Skutki i znaczenie

Bitwa pod Azincourt zakończyła się pełnym zwycięstwem Anglików. Wyczerpana bojem, pozbawiona koni i obciążona około 1,5 tys. jeńców (do niewoli trafił m.in. marszałek Boucicaut), zwycięska armia nie ścigała pierzchających Francuzów. Król Henryk V pozostał dzień na polu bitwy, po czym wyruszył do Calais, a następnie pożeglował do Anglii.

Straty francuskie

Dla Francji bitwa pod Azincourt była katastrofą. W bitwie i podczas rzezi jeńców zginął głównodowodzący - konetabl Karol I d'Albret, a ponadto trzech książąt (w tym książę Brabancji), pięciu hrabiów, 90 baronów i 1560 rycerzy. Stanowiło to znaczną część francuskiego stanu szlacheckiego, choć skala tych strat w odniesieniu do całej szlachty królestwa jest w nowszej historiografii dyskutowana. W jeden dzień zniknęli wszyscy królewscy zarządcy (baliwowie) północnej Francji i wielu wysokich dygnitarzy królestwa. Wiele rodzin nie podniosło się po stracie mężów i synów lub po opłaceniu za nich rujnującego okupu. Po bitwie zaginął również Oriflamme, bojowy proporzec królów Francji.

Wpływ na Wojnę Stuletnią

Zwycięstwo Anglików pod Azincourt, odniesione mimo znacznej przewagi liczebnej Francuzów, podniosło morale angielskie, osłabiło Francję i zapoczątkowało nowy okres angielskiej dominacji w wojnie. Ta dominacja trwała 14 lat, do porażki Anglii w 1429 roku podczas oblężenia Orleanu, kiedy to na scenę wkroczyła Joanna d'Arc. Bitwa pod Azincourt jest jednym z najważniejszych triumfów Anglii w Wojnie Stuletniej, obok bitew pod Crécy (1346) i Poitiers (1356).

Rozwój wojskowości

Bitwa pod Azincourt jest znana z szerokiego zastosowania angielskiego długiego łuku. Angielscy i walijscy łucznicy stanowili prawie 80 procent armii Henryka V. Ich umiejętności, w połączeniu z taktyką obronną (pale wbite w ziemię) i trudnymi warunkami terenowymi, okazały się decydujące. Bitwa ta, podobnie jak Crécy i Poitiers, pokazała, że dobrze wyszkolona piechota, uzbrojona w łuki, może skutecznie przeciwstawić się ciężkozbrojnemu rycerstwu, które przez wieki dominowało na polach bitew. Był to kolejny krok w ewolucji wojskowości, prowadzący do stopniowego zmierzchu ery rycerstwa i wzrostu znaczenia piechoty i broni dystansowej.

Oś czasu

• 1328: Śmierć Karola IV, ostatniego z najstarszej linii Kapetyngów; początek sporu sukcesyjnego o tron francuski.
• 1337: Początek Wojny Stuletniej.
• 1346: Bitwa pod Crécy - pierwsze wielkie zwycięstwo Anglików dzięki łucznikom.
• 1356: Bitwa pod Poitiers - kolejne zwycięstwo Anglików, schwytanie króla Francji Jana II.
• 1414 (grudzień): Angielski parlament zgadza się na podwójną dotację, aby sfinansować wojnę z Francją.
• 1415 (kwiecień): Henryk V uzyskuje zgodę Wielkiej Rady na wojnę z Francją.
• 1415 (13 sierpnia): Armia Henryka V ląduje w północnej Francji.
• 1415 (13 sierpnia - 22 września): Oblężenie Harfleur, które trwa dłużej niż oczekiwano i osłabia armię angielską.
• 1415 (8 października): Henryk V wyrusza z Harfleur w kierunku Calais.
• 1415 (24 października): Armie angielska i francuska stają naprzeciw siebie w pobliżu Azincourt.
• 1415 (25 października): Bitwa pod Azincourt - decydujące zwycięstwo Anglików.
• 1429: Porażka Anglii podczas oblężenia Orleanu, koniec angielskiej dominacji zapoczątkowanej pod Azincourt.
• 1453: Koniec Wojny Stuletniej.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego Henryk V najechał Francję? Henryk V najechał Francję po niepowodzeniu negocjacji, roszcząc sobie tytuł króla Francji poprzez swojego pradziadka Edwarda III. Chciał również odzyskać angielskie prawa do Akwitanii i innych francuskich ziem, które uważał za swoje dziedzictwo.

• Jaka była rola angielskich łuczników w bitwie? Angielscy i walijscy łucznicy, stanowiący prawie 80 procent armii Henryka V, odegrali kluczową rolę. Ich długie łuki, w połączeniu z taktyką obronną polegającą na wbijaniu pali w ziemię, zdziesiątkowały francuskie rycerstwo, które miało trudności z poruszaniem się w błocie i było łatwym celem dla strzał.

• Dlaczego Francuzi ponieśli tak druzgocącą klęskę, mimo przewagi liczebnej? Przyczyn klęski było wiele: grząskie, błotniste pole bitwy utrudniające ruchy ciężkozbrojnych Francuzów, brak dyscypliny i pośpiech francuskiego rycerstwa, które nie czekało na posiłki, złe rozstawienie wojsk (łucznicy i kusznicy umieszczeni z tyłu), a także skuteczna taktyka angielskich łuczników i ich przewaga w broni dystansowej. Dodatkowo, król Karol VI nie dowodził armią z powodu choroby psychicznej, a dowództwo francuskie było podzielone.

• Co to była "rzeź jeńców" i dlaczego Henryk V ją nakazał? Rzeź jeńców to rozkaz Henryka V zabicia około tysiąca wziętych do niewoli francuskich rycerzy. Król obawiał się, że jeńcy mogą się zbuntować w obliczu zagrożenia ze strony kolejnych francuskich oddziałów, a także po ataku miejscowych wieśniaków na angielski tabor. Była to decyzja kontrowersyjna, niezgodna ze zwyczajami epoki, ale w danych okolicznościach uznana przez współczesnych za pragmatyczną.

• Jakie było strategiczne znaczenie bitwy pod Azincourt? Bitwa pod Azincourt była punktem zwrotnym w Wojnie Stuletniej. Podniosła morale Anglików, osłabiła Francję, eliminując znaczną część jej szlachty i dowództwa, oraz zapoczątkowała nowy, 14-letni okres angielskiej dominacji. Pokazała również skuteczność długiego łuku i piechoty, przyczyniając się do ewolucji wojskowości i zmierzchu ery ciężkozbrojnego rycerstwa.

Podsumowanie

Bitwa pod Azincourt, stoczona 25 października 1415 roku, to jedno z najbardziej ikonicznych starć w historii Wojny Stuletniej i symbol angielskiej determinacji. Mimo znacznej przewagi liczebnej Francuzów, armia Henryka V odniosła druzgocące zwycięstwo, głównie dzięki mistrzowskiemu wykorzystaniu angielskiego długiego łuku oraz taktyce dostosowanej do trudnych warunków terenowych. Klęska ta była katastrofą dla francuskiego rycerstwa i administracji, eliminując znaczną część elity kraju. Azincourt nie tylko podniosło morale Anglików i zapoczątkowało nowy okres ich dominacji w wojnie, ale także miało dalekosiężne skutki dla rozwoju wojskowości, ostatecznie potwierdzając, że era ciężkozbrojnego rycerstwa dobiega końca, a przyszłość należy do dobrze wyszkolonej piechoty i broni dystansowej.