Konferencja w Jałcie - podział powojennego świata
Konferencja w Jałcie z 1945 roku to spotkanie Wielkiej Trójki, które przesądziło o powojennym podziale Europy i utrwaliło dominację ZSRR w regionie.
- W lutym 1945 roku w krymskim kurorcie Jałta spotkali się przywódcy trzech głównych mocarstw koalicji antyhitlerowskiej, aby rozstrzygnąć losy powojennego świata.
- Uzgodniono, że po zakończeniu działań wojennych Niemcy oraz Berlin zostaną podzielone na cztery strefy okupacyjne.
- Stalin zrealizował swoje strategiczne cele geopolityczne: uzyskał akceptację dla przesunięcia granic ZSRR na zachód, wywalczył faktyczny monopol polityczny w Europie Środkowo-Wschodniej oraz zdobył znaczące ustępstwa terytorialne w Azji.
- W polskiej historiografii oraz publicystyce niepodległościowej pojęcie „zdrada jałtańska” stało się trwałym symbolem uległości zachodnich aliantów wobec żądań Józefa Stalina.
W lutym 1945 roku w krymskim kurorcie Jałta spotkali się przywódcy trzech głównych mocarstw koalicji antyhitlerowskiej, aby rozstrzygnąć losy powojennego świata. Przez osiem dni Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill oraz Józef Stalin prowadzili intensywne rokowania w cieniu dogorywającej III Rzeszy. Podjęte wówczas decyzje - w nowszej historiografii postrzegane często jako sankcjonowanie realiów militarnych na froncie - przerysowały mapę Europy, ustanowiły nowe strefy wpływów i położyły podwaliny pod powojenny ład geopolityczny na kolejne dekady.
Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt oraz Józef Stalin podczas konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku. Fot. U.S. Army Signal Corps Collection, Public domain / Wikimedia Commons
Kluczowe fakty
- Kiedy? 4-11 lutego 1945 roku.
- Gdzie? W pałacach w Liwadii, Jusupowa i Woroncowa w pobliżu Jałty na Krymie w ZSRR.
- Kto zawarł lub uchwalił? Przywódcy Wielkiej Trójki: prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin D. Roosevelt, premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill oraz sekretarz generalny WKP(b) Józef Stalin.
- Najważniejsze postanowienia? Bezwarunkowa kapitulacja i podział Niemiec na cztery strefy okupacyjne; utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w Polsce i oparcie jej wschodniej granicy na linii Curzona; zobowiązanie ZSRR do przystąpienia do wojny z Japonią w zamian za ustępstwa terytorialne w Azji; przyjęcie Deklaracji o wyzwolonej Europie oraz powołanie Organizacji Narodów Zjednoczonych z prawem weta dla stałych członków Rady Bezpieczeństwa.
- Skutek? Przypieczętowanie podziału Europy na strefy wpływów, oddanie Europy Środkowo-Wschodniej pod dominację radziecką oraz ukształtowanie ładu geopolitycznego na całą epokę zimnej wojny (w historiografii dyskutuje się, na ile był to skutek samych uzgodnień, a na ile układu sił na froncie).
Geopolityczny ułamek sekundy: dlaczego potrzebna była kolejna konferencja Wielkiej Trójki?
Na początku 1945 roku klęska nazistowskich Niemiec stała się nieuchronna. Na froncie zachodnim wojska alianckie oswobodziły już całą Francję oraz Belgię i toczyły walki bezpośrednio na granicy Rzeszy. Na wschodzie Armia Czerwona znajdowała się zaledwie 65 kilometrów od Berlina, wypchnąwszy wcześniej siły niemieckie z terytorium Polski, Rumunii oraz Bułgarii. Trzy mocarstwa koalicji antyhitlerowskiej stawały przed koniecznością pilnego ustalenia politycznego kształtu powojennej Europy oraz zasad współpracy po pokonaniu wspólnego wroga.
Konferencja w Jałcie była drugim szczytem Wielkiej Trójki, stanowiącym kontynuację ustaleń z Teheranu z 1943 roku oraz zapowiedź późniejszego spotkania w Poczdamie. W październiku 1944 roku w Moskwie doszło co prawda do nieformalnych rozmów Churchilla i Stalina na temat stref wpływów, jednak brak udziału prezydenta Roosevelta wymagał pełnego porozumienia na najwyższym szczeblu wyrazicieli polityki mocarstw.
Analizy historyczne Johna Richarda Korvoli wskazują, że cywilni przywódcy polityczni podejmujący decyzje w Jałcie nie posiadali realnej alternatywy politycznej i musieli opierać swoje ustalenia na bezpośrednich rekomendacjach dowódców wojskowych. Priorytetem sztabowców było jak najszybsze zakończenie walk, zapobieżenie ewentualnemu odrodzeniu się militarnego zagrożenia ze strony Niemiec oraz zminimalizowanie strat własnych na froncie pacyficznym.
Fot. Andrew Dubok, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons
Dyplomatyczny poker na Krymie: jak doszło do szczytu i o co grali liderzy?
Zwołanie drugiego szczytu Wielkiej Trójki było inicjatywą prezydenta USA Franklina D. Roosevelta, który początkowo proponował zorganizowanie obrad w neutralnej lokalizacji w basenie Morza Śródziemnego - rozważano Maltę, Cypr, Sycylię, Ateny lub Jerozolimę. Józef Stalin odrzucił te propozycje, powołując się na strach przed lataniem oraz przeciwwskazania medyczne ze strony swoich lekarzy, którzy odradzali mu długie podróże. Ostatecznie szczyt zorganizowano na Krymie, na wyraźne życzenie radzieckiego dyktatora.
Przygotowanie konferencji w Jałcie wymagało potężnego przedsięwzięcia logistycznego. Krym leżał w gruzach po okupacji niemieckiej, dlatego władze radzieckie sprowadziły z Moskwy aż 1500 wagonów kolejowych z wyposażeniem - od mebli i pościeli, po szkło niezbędne do naprawy okien w pałacach w Liwadii, Jusupowa i Woroncowa. Bezpieczeństwa obrad pilnowało około 30 tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej. Jednocześnie służby bezpieczeństwa ZSRR zainstalowały w rezydencjach alianckich delegacji urządzenia podsłuchowe, a radziecki wywiad wszedł w posiadanie brytyjskich dokumentów strategicznych, co dawało Stalinowi znaczną przewagę informacyjną.
Na konferencję nie zaproszono lidera Francji, generała Charles'a de Gaulle'a. De Gaulle przypisywał swoje wykluczenie osobistej niechęci Roosevelta, choć ZSRR również sprzeciwiał się jego pełnemu udziałowi. Wykluczenie to wywołało głęboki i długotrwały uraz po stronie francuskiej.
Podczas obrad każdy z przywódców realizował własną strategię:
- Józef Stalin dążył do stworzenia trwałej strefy wpływów politycznych w Europie Środkowo-Wschodniej. Traktował ten obszar jako kluczowy element radzieckiej strategii bezpieczeństwa narodowego, argumentując, że terytorium Polski stanowiło historyczny korytarz dla sił atakujących Rosję.
- Franklin D. Roosevelt koncentrował się na uzyskaniu deklaracji przystąpienia ZSRR do wojny z Japonią, co miało przyspieszyć koniec walk na Pacyfiku i ograniczyć amerykańskie straty, a także na zapewnieniu radzieckiego uczestnictwa w nowo tworzonej Organizacji Narodów Zjednoczonych.
- Winston Churchill zabiegał o przeprowadzenie wolnych wyborów oraz powołanie w pełni demokratycznych rządów w krajach Europy Środkowo-Wschodniej - ze szczególnym uwzględnieniem Polski - a także o odbudowę pozycji Francji jako mocarstwa równoważącego wpływy na kontynencie.
Pozycja Stalina była niezwykle silna: radziecka armia całkowicie kontrolowała ziemie polskie oraz znaczną część Europy Wschodniej, dysponując siłą militarną trzykrotnie przewyższającą wojska alianckie na zachodzie. Członek amerykańskiej delegacji James F. Byrnes zauważył później, że w Jałcie „nie chodziło o to, na co pozwolimy Rosjanom zrobić, ale o to, do czego zdołamy ich skłonić”.
Podział świata przy zielonym stoliku: najważniejsze postanowienia konferencji
Ostatnie dni obrad przyniosły szereg wiążących ustaleń, które ukształtowały strukturę polityczną powojennego świata. Do najważniejszych postanowień Wielkiej Trójki należały:
-
Losy Niemiec i bezwarunkowa kapitulacja: Mocarstwa potwierdziły priorytet bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy. Uzgodniono, że po zakończeniu działań wojennych Niemcy oraz Berlin zostaną podzielone na cztery strefy okupacyjne. Czwartą strefę wyznaczono dla Francji z obszarów okupacyjnych USA i Wielkiej Brytanii. Zarządzanie krajem powierzono Sojuszniczej Radzie Kontroli. Postanowiono, że Niemcy zostaną poddane pełnej demilitaryzacji i denazyfikacji, a zbrodniarze wojenni osądzeni. Niemieckie reparacje wojenne miały zostać częściowo wyegzekwowane w formie pracy przymusowej, a w Moskwie powołano specjalną komisję ds. odszkodowań. Zorganizowano także komitet mający przeanalizować ewentualny rozbiór Niemiec na kilka osobnych państw.
-
Sprawa polska i nowe granice: Przyjęto, że wschodnia granica Polski zostanie oparta na linii Curzona, co oznaczało przejęcie przez ZSRR kontroli nad Kresami Wschodnimi. W zamian Polska miała otrzymać rekompensatę terytorialną na zachodzie i północy kosztem Niemiec (część dawnych Prus Wschodnich, Pomorze Zachodnie, Śląsk, Ziemię Lubuską oraz Gdańsk). Propozycja Stalina, by granica zachodnia opierała się na linii Odry i Nysy Łużyckiej, napotkała opór Churchilla i została odłożona do szczytu w Poczdamie. W kwestii ustroju politycznego ustalono, że urzędujący w Warszawie Rząd Tymczasowy zostanie przekształcony w Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN) poprzez dołączenie do niego demokratycznych polityków z kraju oraz z emigracji. Nowy rząd zobowiązano do przeprowadzenia wolnych i nieskrępowanych wyborów na zasadzie powszechnego głosowania.
-
Deklaracja o wyzwolonej Europie: Dokument ten był publicznym zobowiązaniem mocarstw do udzielenia pomocy wyzwolonym narodom w tworzeniu demokratycznych instytucji własnego wyboru oraz przeprowadzaniu wolnych wyborów, zgodnie z zasadami Karty Atlantyckiej.
-
Wojna na Pacyfiku i kwestie azjatyckie: ZSRR formalnie zobowiązał się do wypowiedzenia wojny Japonii w ciągu dwóch lub trzech miesięcy od zakończenia walk w Europie. W zamian Stalin wynegocjował zwrot Południowego Sachalinu, przejęcie Wysp Kurylskich, przywrócenie praw do bazy Port Arthur i Kolei Wschodniochińskiej oraz uznanie niepodległości Mongolii. Podczas tajnych rozmów 8 lutego, w których brali udział Roosevelt i Stalin bez obecności Churchilla, omówiono również kwestię Korei. Uzgodniono koncepcję objęcia Półwyspu Koreańskiego 20-30-letnim powiernictwem Stanów Zjednoczonych, ZSRR i Chin, z zastrzeżeniem, że na jego terytorium nie będą stacjonować obce wojska.
-
Struktura Organizacji Narodów Zjednoczonych: Stalin wyraził zgodę na przystąpienie ZSRR do ONZ pod warunkiem zagwarantowania stałym członkom Rady Bezpieczeństwa prawa weta. Ponadto, w wyniku kompromisu dyplomatycznego, obok samego ZSRR osobne miejsca w organizacji przyznano Ukraińskiej SRR oraz Białoruskiej SRR.
-
Umowy repatriacyjne: Podpisano dwustronne porozumienia nakazujące obowiązkową ekstradycję i powrót jeńców wojennych oraz cywilnych przesiedleńców będących obywatelami ZSRR lub państw zachodnich, niezależnie od ich osobistej zgody. Z punktu widzenia alianckiego priorytetem było szybkie odzyskanie brytyjskich i amerykańskich żołnierzy wyzwalanych z obozów jenieckich przez przesuwającą się na zachód Armię Czerwoną.
Mapa Europy Środkowo-Wschodniej, której powojenny ład polityczny został ustalony podczas konferencji. Fot. Cartographer of the United Nations, Public domain / Wikimedia Commons
Zwycięzcy i spacyfikowani: kto zyskał, a kto zapłacił cenę za jałtańskie kompromisy?
Bilans konferencji wykazuje wyraźną dysproporcję korzyści. Największym zwycięzcą szczytu okazał się Związek Radziecki. Stalin zrealizował swoje strategiczne cele geopolityczne: uzyskał akceptację dla przesunięcia granic ZSRR na zachód, wywalczył faktyczny monopol polityczny w Europie Środkowo-Wschodniej oraz zdobył znaczące ustępstwa terytorialne w Azji.
Stany Zjednoczone osiągnęły swój kluczowy cel militarny - zapewnienie radzieckiego udrożnienia frontu przeciwko Japonii - oraz przypieczętowały powstanie ONZ. Jednak ceną za te ustalenia było oddanie suwerenności narodów europejskich pod kontrolę Moskwy.
Największą cenę za jałtańskie kompromisy zapłaciły kraje Europy Środkowo-Wschodniej, a w szczególności Polska, która jako pierwsza stanęła do walki z III Rzeszą. Postanowienia konferencji wywołały natychmiastowe oburzenie i sprzeciw legalnych władz polskich:
- Rząd RP na uchodźstwie: Premier Tomasz Arciszewski w oficjalnym oświadczeniu z 13 lutego 1945 roku kategorycznie potępił ustalenia z Jałty. Rząd uznał je za decyzje podjęte bez wiedzy i zgody narodu polskiego, nazywając narzucenie linii Curzona nowym rozbiorem Polski dokonanym przez dotychczasowych sojuszników.
- Rada Jedności Narodowej: Działająca w konspiracji Rada na posiedzeniu w Podkowie Leśnej w dniu 21 lutego 1945 roku wyraziła stanowczy protest przeciwko jednostronności decyzji mocarstw. Jednak mając na uwadze dramatyczne położenie kraju, postanowiła zastosować się do nich jako do jedynej szansy na ratowanie resztek niepodległości i ochronę biologicznego substratu narodu. Jednocześnie działacz niepodległościowy Kazimierz Pużak gorzko nazwał porozumienia jałtańskie „zmorą nowego Świętego Przymierza”.
Iluzoryczność jałtańskich gwarancji szybko wyszła na jaw. 27 marca 1945 roku funkcjonariusze NKWD podstępem aresztowali 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, którzy zostali pod fałszywym pretekstem zaproszeni na rozmowy polityczne. Wywieziono ich do Moskwy, gdzie poddano ich wyreżyserowanemu procesowi pokazowemu i skazano na wyroki więzienia.
Czego nie wie popularna historia: mit "gwarancji niepodległości" i geneza pojęcia "zdrada jałtańska"
W powszechnej świadomości przez lata funkcjonowało przekonanie, że w Jałcie alianci zagwarantowali Polsce i innym krajom suwerenność poprzez zapisy o wolnych wyborach. Pogląd ten okazał się mitem. Zapisy uchwał jałtańskich były na tyle nieprecyzyjne, że umożliwiły Stalinowi całkowite zignorowanie ich intencji bez formalnego łamania tekstu dokumentu.
Amerykański dyplomata William D. Leahy przyznawał wprost, że sformułowania z Jałty były tak rozciągliwe, iż radzieccy dyplomaci mogli naginać je w dowolną stronę. Po zakończeniu obrad radziecki minister spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow wyrażał obawę, czy zapisy Deklaracji o wyzwolonej Europie nie przeszkodzą w realizacji planów ZSRR. Stalin odpowiedział mu wówczas z dystansem, by się nie martwił, bo poźniej i tak wszystko zostanie przeprowadzone po ich myśli.
W polskiej historiografii oraz publicystyce niepodległościowej pojęcie „zdrada jałtańska” stało się trwałym symbolem uległości zachodnich aliantów wobec żądań Józefa Stalina. Oznaczało ono porzucenie zobowiązań sojuszniczych oraz zgodę na oddanie całej Europy Środkowo-Wschodniej pod totalitarną dominację radziecką.
Świadomość fiaska jałtańskich uzgodnień szybko dotarła do Londynu. Brytyjski premier Winston Churchill, widząc bezwzględność działań radzieckich w Polsce, wiosną 1945 roku zlecił sztabowcom opracowanie awaryjnego planu ataku militarnego na ZSRR. Projekt ten, noszący kryptonim Operacja Unthinkable (Operacja Niewyobrażalne), miał na celu wymuszenie na Stalinie honorowania ustaleń i uczciwego traktowania Polski. Analizy wojskowe z maja 1945 roku wykazały jednak, że szanse powodzenia takiej konfrontacji są znikome, co zmusiło Wielką Brytanię do odstąpienia od koncepcji zbrojnej.
Jak podkreśla w swoich badaniach historyk Geoff Roberts, konferencja jałtańska była najbardziej znaczącym, a zarazem najbardziej kontrowersyjnym szczytem alianckim z czasów II wojny światowej. Choć bezpośrednio po zakończeniu obrad prasa zachodnia pisała entuzjastycznie o „duchu Jałty”, to wraz z wybuchem zimnej wojny Churchill i Roosevelt stali się obiektem surowej krytyki za przyznanie radzieckiemu dyktatorowi zbyt daleko idących ustępstw terytorialnych i politycznych.
Od Deklaracji do żelaznej kurtyny: jak Jałta zadziałała w practicale i ukształtowała powojenny świat?
Praktyczne wdrożenie - a zdaniem wielu historyków łamanie przez ZSRR - postanowień jałtańskich doprowadziło do całkowitej sowietyzacji Europy Środkowo-Wschodniej. Zamiast zapowiadanych w Deklaracji o wyzwolonej Europie w pełni demokratycznych rządów, ZSRR doprowadził do zainstalowania w podległych państwach reżimów komunistycznych. W ten sposób w strefie radzieckiej znalazły się Polska, Węgry, Czechosłowacja, Rumunia, Bułgaria, Albania oraz Wschodnie Niemcy.
W Polsce zobowiązanie do przeprowadzenia wolnych i nieskrępowanych wyborów zostało brutalnie pogwałcone. Wybory parlamentarne, zorganizowane ostatecznie w styczniu 1947 roku pod nadzorem aparatu terroru i wojsk radzieckich, zostały na masową skalę sfałszowane. Przypieczętowało to likwidację legalnej opozycji i doprowadziło do pełnego przekształcenia Polski w państwo satelickie ZSRR.
Jednym z najtrudniejszych humanitarnie skutków Jałty była realizacja umów repatriacyjnych. Procedury ekstradycyjne doprowadziły do przymusowego przekazania władzom radzieckim setek tysięcy obywateli ZSRR i przesiedleńców przebywających na Zachodzie - w tym Kozaków walczących po stronie niemieckiej. Działania te, wykonywane niejednokrotnie z użyciem siły przez wojska amerykańskie i brytyjskie, doprowadziły do fali paniki, masowych samobójstw oraz wywołały głęboki wstrząs opinii publicznej.
Konferencja w Jałcie wyznaczyła granice powojennego podziału świata (w nauce dyskutuje się, na ile decyzje te wywołały podział, a na ile sankcjonowały istniejący już układ sił militarnych). Zamiast trwałego pokoju opartego na współpracy mocarstw, decyzje podjęte na Krymie - oraz ich późniejsze pogwałcenie - przypieczętowały powstanie „żelaznej kurtyny” i zapoczątkowały trwającą ponad cztery dekady zimną wojnę.
Najczęściej zadawane pytania
- Kiedy i gdzie odbyła się konferencja w Jałcie? Konferencja jałtańska odbyła się w dniach 4-11 lutego 1945 roku w pałacach w Liwadii, Jusupowa i Woroncowa położonych w pobliżu Jałty na Krymie w ZSRR.
- Kto uczestniczył w konferencji jałtańskiej? W obradach uczestniczyli przywódcy Wielkiej Trójki: prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin D. Roosevelt, premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill oraz sekretarz generalny WKP(b) Józef Stalin. Lider Francji Charles de Gaulle nie został zaproszony.
- Co postanowiono w Jałcie w sprawie granic Polski? Ustalono, że wschodnia granica Polski oprze się na linii Curzona, a Kresy Wschodnie zostaną włączone do ZSRR. W zamian Polska otrzymała rekompensatę terytorialną na zachodzie i północy kosztem Niemiec.
- Czym był Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej? Był to rząd powstały z przekształcenia dotychczasowego, pro-radzieckiego Rządu Tymczasowego w Warszawie poprzez dołączenie do niego części polityków demokratycznych z kraju i z emigracji, powołany w celu przeprowadzenia wolnych wyborów.
- Co oznacza pojęcie „zdrada jałtańska”? To określenie używane w polskiej historiografii na oznaczenie uległości mocarstw zachodnich wobec ZSRR oraz oddania Polski i całej Europy Środkowo-Wschodniej pod radziecką strefę dominacji.
Sprawdź się
Krótki test wiedzy z tego artykułu - kliknij odpowiedź, którą uważasz za poprawną.
1. W jakim terminie odbyła się konferencja w Jałcie?
2. Kto był inicjatorem zwołania drugiego szczytu Wielkiej Trójki?
3. Jaki był główny cel Franklina D. Roosevelta podczas konferencji?
4. Dlaczego konferencja odbyła się na Krymie, a nie w basenie Morza Śródziemnego?
- Konferencja jałtańska, Wikipedia (wersja polska).
- Yalta Conference, Wikipedia (wersja angielska).
- Wielka Kolekcja 1944-1989 Historia PRL, Teheran-Jałta: Nowy porządek świata, 2009.
- Fenby, The General; Charles de Gaulle and the France he saved, 2012.
- Feis, Between War and Peace; The Potsdam Conference, 1960.
- Reynolds, Summits: six meetings that shaped the twentieth century, 2009.
- Beevor, The Second World War, 2012.
- Grey, The Thirty-Eighth Parallel, 1951.
- Maciej Rosalak, Oszukani przez aliantów: skutki postanowień jałtańskich dla Polski i Polaków, Warszawa 2018.
- Serhij Płochij, Jałta: cena pokoju, Poznań 2011.
- Jan Lencznarowicz, Jałta: w kręgu mitów założycielskich polskiej emigracji politycznej 1944-1956, Kraków 2009.