Kryzys gospodarczy 1929 - Wielki Kryzys w USA i na świecie

Niewidzialna ręka rynku, która miała regulować gospodarkę, w 1929 roku nagle zacięła się, a świat pogrążył się w dekadzie bezprecedensowego załamania. Krach na Wall Street, który wielu uważa za początek tej katastrofy, był niczym trzęsienie ziemi, którego fale sejsmiczne rozeszły się po całym globie, rujnując miliony istnień i zmieniając bieg historii. Jak doszło do tego, że największa gospodarka świata pociągnęła za sobą resztę, i jakie lekcje wyciągnęliśmy z tej bolesnej lekcji?

Fot. World Telegram staff photographer, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Wielki Kryzys trwał od 1929 do 1941 roku, choć jego początek często datuje się na 29 października 1929 roku (tzw. Czarny Wtorek).
• Gdzie? Rozpoczął się w Stanach Zjednoczonych, największej gospodarce świata, a następnie rozprzestrzenił się globalnie, dotykając niemal wszystkie kraje.
• Kto (główne strony/postacie)?
  • Stany Zjednoczone: Prezydenci Herbert Hoover (początkowo niechętny interwencji) i Franklin D. Roosevelt (inicjator programów Nowego Ładu).
  • Niemcy: Kraj silnie dotknięty kryzysem, co przyczyniło się do dojścia do władzy Adolfa Hitlera i partii nazistowskiej.
  • Inne kraje: Wielka Brytania, Francja, Japonia, Polska i wiele innych, które doświadczyły spadków produkcji i wzrostu bezrobocia.
• Wynik? Globalne załamanie gospodarcze charakteryzujące się wysokim bezrobociem (do 33% w niektórych krajach), drastycznymi spadkami produkcji przemysłowej (PKB światowe spadło o około 15%, w USA o 30%), handlu międzynarodowego (spadek o ponad 50%) i powszechnymi bankructwami. Kryzys zakończył się wraz z zaangażowaniem głównych gospodarek w II wojnę światową, co w pełni nastąpiło około 1941 roku.

Tło i przyczyny Wielkiego Kryzysu

Aby zrozumieć skalę Wielkiego Kryzysu, musimy cofnąć się do lat poprzedzających jego wybuch, znanych jako „Szalone Lata Dwudzieste”. Był to okres dynamicznego wzrostu przemysłowego i rozwoju społecznego, szczególnie w Stanach Zjednoczonych. Po zakończeniu I wojny światowej Europa była mocno zadłużona wobec USA, a spłata tych długów generowała znaczne napływy kapitału do Stanów Zjednoczonych. Jednocześnie USA inwestowały w Europie około 1 miliarda dolarów rocznie w latach 1919-1930, co sprawiło, że gospodarka europejska stała się silnie zależna od kondycji amerykańskiego sektora finansowego.

W USA poziom życia znacząco wzrósł. W okresie prezydentury Calvina Coolidge'a (1921-1929) pensje rosły średnio o 3,4%, a Amerykanie na masową skalę kupowali dobra luksusowe, takie jak samochody. W 1928 roku na USA przypadało 78% wszystkich samochodów na świecie. Rozwojowi gospodarki towarzyszyła bezprecedensowa hossa na giełdzie. Akcje popularnych przedsiębiorstw, takich jak producenci samochodów czy odbiorników radiowych, zyskiwały na wartości o setki, a nawet tysiące procent. Indeks spółek notowanych na giełdzie w Nowym Jorku podwoił swoją wartość w ciągu trzech lat przed kryzysem.

Ten ogromny wzrost wartości akcji wzbudzał w inwestorach oczekiwanie, że ceny będą rosły w nieskończoność. Duża część zysków generowanych przez boom gospodarczy była inwestowana w spekulacje, np. na giełdzie. Wielu inwestorów stosowało mechanizm dźwigni finansowej, czyli kupowało akcje na kredyt. Dawało to możliwość większych zysków, ale jednocześnie drastycznie zwiększało ryzyko w razie spadków, zmuszając inwestorów do sprzedaży akcji, gdy ich kurs spadał poniżej pewnego poziomu. W 1929 roku Amerykanie pożyczyli aż 9 miliardów dolarów na zakup akcji.

Jednocześnie banki podlegały minimalnym regulacjom, co skutkowało luźnym udzielaniem kredytów i powszechnym zadłużeniem. Ten brak nadzoru i nadmierna spekulacja przyczyniły się do rosnących nierówności majątkowych. Już w 1929 roku spadek wydatków konsumentów, którzy zaczęli ograniczać zakupy, doprowadził do redukcji produkcji przemysłowej i wzrostu bezrobocia. Wartości akcji rosły do krachu w październiku 1929 roku, po czym spadek trwał do lipca 1932 roku, czemu towarzyszyła utrata zaufania do systemu finansowego.

Dokładne przyczyny Wielkiego Kryzysu są przedmiotem sporu wśród historyków i ekonomistów. Niektórzy skupiają się na niemonetarnych przyczynach ekonomicznych, uznając krach na Wall Street za główną przyczynę. Inni uważają, że krach był jedynie symptomem ogólniejszych trendów gospodarczych, które już trwały pod koniec lat 20. Jeszcze inne poglądy, które zyskały na znaczeniu w późniejszej części XX wieku, przypisują większą rolę błędom polityki monetarnej. Argumentują, że brak odpowiedniej reakcji na kryzysy płynności i późniejsze bankructwa banków spowodowały dotkliwość i długotrwałość kryzysu. Ben Bernanke w 1983 roku argumentował, że zakłócenia finansowe w latach 1930-1933 zmniejszyły efektywność procesu alokacji kredytów, a wynikające z tego wyższe koszty i zmniejszona dostępność kredytów przyczyniły się do spadku zagregowanego popytu, co może wyjaśniać niezwykłą długość i głębokość Wielkiego Kryzysu. Irving Fisher w 1933 roku opracował teorię długu-deflacji, która wyjaśniała wielkie depresje, wskazując na spiralę spadających cen i rosnącej realnej wartości długu jako kluczowy mechanizm pogłębiający kryzys.

Fot. US-gov, Public domain / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

Wielki Kryzys był globalnym załamaniem gospodarczym, które rozpoczęło się w Stanach Zjednoczonych i stopniowo rozprzestrzeniło się na cały świat.

Początek kryzysu w USA: Krach na Wall Street

Mimo że niektórzy ekonomiści już w październiku 1929 roku krytycznie oceniali gorączkę spekulacyjną na rynkach finansowych, a brytyjski minister finansów Philip Snowden mówił o „orgii spekulacyjnej”, optymizm utrzymywał się przez pewien czas. Początkowo, po krachu na Wall Street w 1929 roku, giełda nawet rosła na początku 1930 roku, z Dow Jones Industrial Average wracającym do poziomu 294 punktów w kwietniu 1930 roku, zanim zaczęła systematycznie spadać, osiągając dno 41 punktów w 1932 roku.

Jednak prawdziwe załamanie rozpoczęło się w połowie października 1929 roku.

• 24 października 1929 roku, znany jako Czarny Czwartek, amerykański rynek akcji spadł o 11% na otwarciu. Próby stabilizacji rynku nie powiodły się.
• 28 października, Czarny Poniedziałek, rynek spadł o kolejne 12%.
• 29 października, Czarny Wtorek, panika osiągnęła szczyt, a rynek odnotował kolejny 11% spadek. Tysiące inwestorów zostało zrujnowanych, a miliardy dolarów przepadły. Wiele akcji nie mogło zostać sprzedanych za żadną cenę. Od września 1929 roku do 8 lipca 1932 roku rynek stracił 85% swojej wartości.

Załamanie na giełdzie pociągnęło za sobą kryzys finansowy i kryzys zaufania. Inwestorzy niechętnie podejmowali nowe inwestycje i gromadzili gotówkę. To spowodowało ograniczenie akcji kredytowej przez banki, co z kolei doprowadziło do drastycznego spadku konsumpcji. Spadek konsumpcji pociągnął za sobą spadek cen (deflację), co doprowadziło do fali bankructw przedsiębiorstw. Bankrutujące przedsiębiorstwa nie były w stanie spłacać swoich długów, co w dalszym ciągu ograniczało podaż pieniądza. Kryzys katastrofalnie wpływał na sytuację finansową banków. Do 1933 roku 9 000 z 25 000 banków w USA zbankrutowało. W grudniu 1930 roku doszło do paniki bankowej w związku z upadkiem Bank of United States, co przez część badaczy jest uznawane za czynnik, który zapoczątkował falę bankructw banków.

W pierwszej połowie 1930 roku rządy i przedsiębiorstwa wydawały więcej niż w analogicznym okresie poprzedniego roku, ale konsumenci ograniczyli wydatki o 10%. Stopy procentowe spadły do niskich poziomów w połowie 1930 roku, ale oczekiwana deflacja i niechęć ludzi do zaciągania pożyczek oznaczały, że wydatki konsumpcyjne i inwestycje pozostały niskie. Do maja 1930 roku sprzedaż samochodów spadła poniżej poziomów z 1928 roku. Ceny ogólnie zaczęły spadać, choć płace utrzymywały się na stałym poziomie w 1930 roku, a spirala deflacyjna rozpoczęła się w 1931 roku.

Kryzys w rolnictwie i polityka Hoovera

Rolnicy stanęli w obliczu jeszcze gorszych perspektyw. Spadające ceny płodów rolnych i poważna susza, która od połowy lat 30. spustoszyła rolnicze serce USA (tzw. Dust Bowl na Wielkich Równinach), sparaliżowały ich sytuację ekonomiczną. Do 1933 roku około jedna trzecia rolników w USA straciła ziemię. W szczytowym momencie Wielkiego Kryzysu prawie 10% wszystkich gospodarstw rolnych na Wielkich Równinach zmieniło właścicieli, pomimo pomocy federalnej.

Administracja prezydenta Herberta Hoovera początkowo niechętnie interweniowała w gospodarkę. Hoover uważał, że zbyt duża pomoc rządu mogłaby doprowadzić Stany Zjednoczone do socjalizmu. Podobne poglądy głosił Sekretarz Skarbu Andrew Mellon, który zapewniał, że kryzys jest zjawiskiem naturalnym i przejściowym, koncentrując się na zrównoważonym budżecie, co w warunkach kryzysu oznaczało podwyżki podatków i obniżki świadczeń.

W 1930 roku Hoover podpisał ustawę Smoota-Hawleya, która wprowadziła restrykcyjne cła na import do USA. Celem było ochronienie amerykańskiej gospodarki przed zagraniczną konkurencją. Jednak, jak zgodnie twierdzą ekonomiści i historycy gospodarczy, ustawa ta nieumyślnie pogorszyła Wielki Kryzys. Spowodowała ona załamanie handlu światowego, ponieważ inne kraje wprowadziły cła odwetowe. Wartość amerykańskiego eksportu spadła z około 5,2 miliarda dolarów w 1929 roku do 1,7 miliarda dolarów w 1933 roku. Najmocniej ucierpiały towary rolne, takie jak pszenica, bawełna, tytoń i drewno.

Nowy Ład Roosevelta

W wyborach prezydenckich w 1932 roku Hoover został pokonany przez Franklina D. Roosevelta. Od 1933 roku Roosevelt realizował programy Nowego Ładu (New Deal), mające na celu zapewnienie pomocy, tworzenie miejsc pracy i reformę systemu gospodarczego. Programy te obejmowały szeroki zakres interwencji państwowych, takich jak roboty publiczne, wsparcie dla rolnictwa, reformy bankowe i ubezpieczenia społeczne.

Rozprzestrzenianie się kryzysu na świecie

Początkowo spadek gospodarki USA był czynnikiem wywołującym spowolnienie gospodarcze w większości innych krajów z powodu spadku handlu, przepływu kapitału i globalnego zaufania biznesowego. Wewnętrzne słabości lub mocne strony w każdym kraju pogarszały lub poprawiały warunki kryzysu.

• Niemcy: Kraj ten był silnie uzależniony od pożyczek z USA. Kryzys spowodował wzrost bezrobocia do prawie 30% i, jak wielu historyków uważa, napędzał ekstremizm polityczny, co przyczyniło się do dojścia do władzy partii nazistowskiej Adolfa Hitlera w 1933 roku. Gospodarka niemiecka doświadczyła podobnego spadku produkcji przemysłowej jak w USA.
• Wielka Brytania: Gospodarka brytyjska, która doświadczała spowolnienia gospodarczego przez większość późnych lat 20., była mniej dotknięta szokiem depresji niż USA.
• Polska: W Polsce w latach 1929-1935 produkt krajowy zmniejszył się o 52%. Polityka gospodarcza Polski do 1935 roku polegała głównie na utrzymywaniu wymienialności złotego na złoto po wysokim (przedkryzysowym) parytecie. Zdaniem ekonomistów, powodowało to malejącą konkurencyjność polskich wyrobów za granicą i pogłębiało deflację. Interwencjonizm państwowy wprowadzono na szerszą skalę dopiero w 1935 roku po śmierci Józefa Piłsudskiego, kiedy Eugeniusz Kwiatkowski został wicepremierem odpowiedzialnym za gospodarkę.
• Standard złota: Niektórzy historycy ekonomii przypisują różnice w tempie ożywienia i względnej dotkliwości spadku gospodarczego temu, czy poszczególne kraje były w stanie skutecznie zdewaluować swoje waluty. Kraje, które wcześnie zdewaluowały swoje waluty, takie jak Wielka Brytania, Argentyna i Brazylia, szybciej wróciły do normalnych wzorców wzrostu niż kraje, które trzymały się standardu złota, takie jak Francja czy Belgia. Kraje, które pozostały przy standardzie złota, były bardziej skłonne do ograniczania handlu zagranicznego, stosując protekcjonistyczne polityki w celu wzmocnienia bilansu płatniczego i ograniczenia strat złota.

Próby poszczególnych krajów wzmocnienia swoich gospodarek poprzez politykę protekcjonistyczną, taką jak ustawa Smoota-Hawleya z 1930 roku w USA i cła odwetowe w innych krajach, doprowadziły do załamania handlu światowego, przyczyniając się do depresji. Do 1933 roku spadek gospodarczy doprowadził handel światowy do jednej trzeciej poziomu sprzed czterech lat.

Skutki i znaczenie Wielkiego Kryzysu

Wielki Kryzys miał niszczące i długofalowe skutki gospodarcze, społeczne i polityczne na całym świecie.

Skutki gospodarcze

• Spadek PKB: Między 1929 a 1932 rokiem światowy produkt krajowy brutto (PKB) spadł o około 15%. W USA Wielki Kryzys spowodował spadek PKB o 30%. W Polsce w latach 1929-1935 produkt krajowy zmniejszył się o 52%.
• Handel międzynarodowy: Handel międzynarodowy spadł o ponad 50%, co było bezpośrednim skutkiem polityk protekcjonistycznych i załamania globalnego zaufania.
• Deflacja: Wszystkie kraje doświadczyły drastycznych spadków cen (deflacji), co zniechęcało do konsumpcji i inwestycji, pogłębiając spiralę spadków.
• Bankructwa: Powszechne bankructwa banków i firm na całym świecie. W USA do 1933 roku upadło 9 000 z 25 000 banków.
• Zatrzymanie budownictwa: Budownictwo praktycznie zatrzymało się w wielu krajach.
• Rolnictwo: Społeczności rolnicze i obszary wiejskie cierpiały, ponieważ ceny płodów rolnych spadły nawet o 60%.

Skutki społeczne

• Bezrobocie: Najbardziej widocznym i bolesnym skutkiem było masowe bezrobocie. W USA stopa bezrobocia wzrosła do 25% do 1933 roku. W Niemczech osiągnęła prawie 30%, a w niektórych krajach wzrosła aż do 33%. Wśród krajów z największą liczbą bezrobotnych były USA, Wielka Brytania i Niemcy.
• Ubóstwo: Wysokie bezrobocie i spadek dochodów osobistych doprowadziły do powszechnego ubóstwa. Miliony ludzi straciły oszczędności, domy i ziemię.
• Nierówności: Kryzys pogłębił istniejące nierówności majątkowe.
• Migracje: Wiele osób, zwłaszcza rolników z regionów dotkniętych suszą, migrowało w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków życia.

Skutki polityczne

• Wzrost ekstremizmu: W Niemczech kryzys napędzał ekstremizm polityczny i, jak wielu historyków uważa, przyczynił się do dojścia do władzy partii nazistowskiej Adolfa Hitlera w 1933 roku. Powszechne niezadowolenie i poczucie beznadziei stworzyły podatny grunt dla radykalnych ideologii.
• Zmiana roli państwa: Wielki Kryzys fundamentalnie zmienił podejście do roli państwa w gospodarce. W USA programy Nowego Ładu Franklina D. Roosevelta wprowadziły szeroko zakrojony interwencjonizm państwowy, co było odejściem od dotychczasowej polityki leseferyzmu (minimalnej ingerencji państwa). Popularność zyskała wtedy doktryna ekonomiczna keynesizmu, zakładająca interwencję państwa w gospodarce w celu stabilizacji i pobudzania wzrostu.
• Protecjonizm: Próby ratowania własnych gospodarek poprzez polityki protekcjonistyczne, takie jak ustawa Smoota-Hawleya, doprowadziły do załamania handlu światowego i wzrostu napięć międzynarodowych.
• Droga do wojny: Choć nie był bezpośrednią przyczyną, Wielki Kryzys przyczynił się do destabilizacji politycznej i gospodarczej na świecie, co pośrednio utorowało drogę do wybuchu II wojny światowej.

Zakończenie kryzysu

Ożywienie gospodarcze różniło się znacznie na świecie. Niektóre gospodarki, jak USA, Niemcy i Japonia, zaczęły się odbudowywać w połowie lat 30.; inne, jak Francja, nie wróciły do przedkryzysowych stóp wzrostu aż do późniejszych lat dekady.

Ostatecznie, zaangażowanie głównych gospodarek w II wojnę światową, zwłaszcza po 1941 roku, jest powszechnie uznawane za czynnik, który zakończył Wielki Kryzys. Ogromne zapotrzebowanie na produkcję wojenną stymulowało fabryki, zapewniając miejsca pracy dla kobiet, podczas gdy wojska absorbowały dużą liczbę młodych, bezrobotnych mężczyzn. Wojna stała się potężnym impulsem gospodarczym, który wyciągnął świat z dekady stagnacji.

Fot. Elias Goldensky, Public domain / Wikimedia Commons

Oś czasu

• Lata 20. XX wieku: „Szalone Lata Dwudzieste” - okres intensywnego wzrostu gospodarczego i spekulacji, szczególnie w USA.
• 24 października 1929: Czarny Czwartek - początek krachu na Wall Street.
• 29 października 1929: Czarny Wtorek - szczyt paniki na giełdzie, symboliczny początek Wielkiego Kryzysu.
• 1930: Prezydent Herbert Hoover podpisuje ustawę Smoota-Hawleya, zaostrzającą cła importowe, co pogarsza kryzys.
• Grudzień 1930: Upadek Bank of United States, przez część badaczy uznawany za początek fali bankructw banków.
• 1931: Rozpoczęcie spirali deflacyjnej.
• Lipiec 1932: Giełda osiąga najniższy poziom (Dow Jones na poziomie 41 punktów).
• 1932: Franklin D. Roosevelt wygrywa wybory prezydenckie w USA.
• 1933:
  • Stopa bezrobocia w USA osiąga 25%.
  • Jedna trzecia rolników w USA traci ziemię.
  • 9 000 z 25 000 banków w USA bankrutuje.
  • Adolf Hitler i partia nazistowska dochodzą do władzy w Niemczech, w czym kryzys odegrał znaczącą rolę.
  • Franklin D. Roosevelt rozpoczyna realizację programów Nowego Ładu.
  • Światowy handel spada do jednej trzeciej poziomu z 1929 roku.
• Połowa lat 30.: Poważna susza (Dust Bowl) pustoszy rolnicze serce USA.
• 1935: W Polsce Eugeniusz Kwiatkowski wprowadza na szerszą skalę interwencjonizm państwowy.
• 1941: Zaangażowanie głównych gospodarek w II wojnę światową, powszechnie uznawane za koniec Wielkiego Kryzysu.

Najczęściej zadawane pytania

• Co było bezpośrednią przyczyną Wielkiego Kryzysu? Bezpośrednią przyczyną był krach na Wall Street w październiku 1929 roku, który zapoczątkował falę bankructw, spadek zaufania i ograniczenie wydatków. Jednak historycy spierają się, czy był to główny powód, czy jedynie symptom głębszych problemów, takich jak nadmierna spekulacja, brak regulacji bankowych i błędy w polityce monetarnej.

• Jakie były główne skutki Wielkiego Kryzysu dla zwykłych ludzi? Główne skutki to masowe bezrobocie (do 33% w niektórych krajach), powszechne ubóstwo, utrata oszczędności i domów, a także spadek cen produktów rolnych, co uderzyło w rolników. Wiele rodzin cierpiało niedostatek żywności.

• Jakie działania podjęto w celu zwalczania kryzysu? W USA prezydent Franklin D. Roosevelt wprowadził programy Nowego Ładu (New Deal), które obejmowały interwencje państwowe, takie jak roboty publiczne, wsparcie dla rolnictwa i reformy bankowe. Inne kraje stosowały różne strategie, w tym dewaluację walut lub polityki protekcjonistyczne.

• Czy Wielki Kryzys miał wpływ na wybuch II wojny światowej? Tak, pośrednio. Kryzys doprowadził do ogromnej destabilizacji gospodarczej i społecznej, zwłaszcza w Niemczech, gdzie wysokie bezrobocie i niezadowolenie społeczne przyczyniły się do dojścia do władzy Adolfa Hitlera i partii nazistowskiej, co było jednym z kluczowych czynników prowadzących do II wojny światowej.

• Kiedy i jak zakończył się Wielki Kryzys? Wielki Kryzys zakończył się wraz z zaangażowaniem głównych gospodarek w II wojnę światową, co w pełni nastąpiło około 1941 roku. Masowe zapotrzebowanie na produkcję wojenną stymulowało gospodarki, tworząc miejsca pracy i pobudzając przemysł, co wyciągnęło świat z dekady stagnacji.

Podsumowanie

Wielki Kryzys, który rozpoczął się w 1929 roku krachem na Wall Street, był globalnym załamaniem gospodarczym o bezprecedensowej skali i długotrwałych konsekwencjach. Jego korzenie tkwiły w nadmiernej spekulacji, braku regulacji finansowych i rosnących nierównościach, które charakteryzowały „Szalone Lata Dwudzieste”. Kryzys doprowadził do masowego bezrobocia, powszechnego ubóstwa, drastycznego spadku produkcji przemysłowej i handlu międzynarodowego, a także fali bankructw na całym świecie.

W obliczu tej katastrofy, początkowa niechęć do interwencji państwowej, jak w przypadku prezydenta Hoovera, ustąpiła miejsca nowym podejściom, czego przykładem był Nowy Ład Roosevelta w USA. Kryzys ujawnił słabości globalnego systemu finansowego i doprowadził do fundamentalnej zmiany w postrzeganiu roli państwa w gospodarce, promując interwencjonizm i idee keynesowskie. Co więcej, Wielki Kryzys miał tragiczne skutki polityczne, przyczyniając się do wzrostu ekstremizmu i destabilizacji, która ostatecznie utorowała drogę do wybuchu II wojny światowej. To właśnie wojna, paradoksalnie, stała się impulsem, który ostatecznie wyciągnął świat z dekady gospodarczego marazmu, na zawsze zmieniając oblicze globalnej polityki i ekonomii.

Sprawdź się

Krótki test wiedzy z tego artykułu - kliknij odpowiedź, którą uważasz za poprawną.

1. W którym roku rozpoczął się Wielki Kryzys?

1925192919331941

2. Który prezydent Stanów Zjednoczonych był inicjatorem programów Nowego Ładu w odpowiedzi na Wielki Kryzys?

Herbert HooverCalvin CoolidgeFranklin D. RooseveltPhilip Snowden

3. Jaki mechanizm inwestycyjny, polegający na kupowaniu akcji na kredyt, drastycznie zwiększał ryzyko inwestorów w okresie poprzedzającym Wielki Kryzys?

Dywersyfikacja portfelaDźwignia finansowaInwestycje pasywneStop-loss

4. Jakie zjawisko, polegające na spadku cen towarów i usług, towarzyszyło Wielkiemu Kryzysowi i pogłębiało spiralę bankructw?

InflacjaStagflacjaDeflacjaHiperinflacja