Pakt Ribbentrop-Mołotow - rozbiór Polski

W sierpniu 1939 roku świat wstrzymał oddech. Kiedy 24 sierpnia 1939 roku w Moskwie sygnatariusze Paktu o Nieagresji między Niemcami a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich - ministrowie spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow - składali podpisy pod dokumentem (antydatowanym na 23 sierpnia), oficjalnie deklarowali wzajemną neutralność. Jednak to, co w ocenie wielu historyków zadecydowało o losach milionów ludzi i w znacznym stopniu umożliwiło rozpętanie II wojny światowej, kryło się w tajnym protokole dodatkowym. Ten dokument, którego istnienie przez lata było zaprzeczane, wytyczył strefy wpływów dwóch totalitarnych dyktatur w Europie Wschodniej, przesądzając o rozbiorze Polski i aneksji innych suwerennych państw.

Fot. Höllenthal, CC BY-SA 3.0 de / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Pakt Ribbentrop-Mołotow został podpisany 24 sierpnia 1939 roku w Moskwie, choć antidatowano go na 23 sierpnia 1939 roku. Obowiązywał do 22 czerwca 1941 roku.
• Gdzie? Podpisanie paktu miało miejsce w Moskwie, stolicy Związku Radzieckiego. Jego postanowienia dotyczyły głównie Europy Wschodniej, w tym Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Rumunii.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami były III Rzesza (reprezentowana przez ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa) i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (reprezentowany przez ministra spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa). Decyzje podejmowali dyktatorzy: Adolf Hitler i Józef Stalin.
• Wynik? Pakt umożliwił niemiecką inwazję na Polskę 1 września 1939 roku i sowiecką inwazję na Polskę 17 września 1939 roku, co zapoczątkowało II wojnę światową. Doprowadził do rozbioru Polski i aneksji przez ZSRR terytoriów Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii oraz części Rumunii. Pakt został zerwany przez Niemcy w 1941 roku.

Tło i przyczyny zawarcia paktu

Geneza Paktu Ribbentrop-Mołotow jest złożona i sięga konsekwencji I wojny światowej oraz narastających napięć politycznych i ideologicznych w Europie. Zarówno Niemcy, jak i Rosja Sowiecka poniosły ogromne straty w wyniku Wielkiej Wojny, a następnie zmagały się z wewnętrznymi konfliktami - rewolucją bolszewicką i wojną domową w Rosji, oraz kryzysem Republiki Weimarskiej w Niemczech.

Początki współpracy i narastające napięcia

W 1922 roku Niemiecka Republika Weimarska i Związek Radziecki zawarły traktat w Rapallo, w którym zrzekły się wzajemnych roszczeń terytorialnych i finansowych. Był to sygnał zbliżenia dwóch państw, które znalazły się na marginesie ówczesnej polityki europejskiej. Współpraca pogłębiła się w 1926 roku, kiedy to traktat berliński zobowiązywał obie strony do neutralności w przypadku ataku na drugą. W połowie lat 20. XX wieku nastąpił również wzrost wymiany handlowej, osiągając 433 miliony marek rocznie do 1927 roku.

Jednak początek lat 30. przyniósł radykalną zmianę. Dojście partii nazistowskiej do władzy w Niemczech i jej ideologia rasowa, która Słowian uważała za podludzi ("Untermenschen"), a Żydów za wrogów zarówno komunizmu, jak i kapitalizmu, doprowadziło do gwałtownego wzrostu napięć. Adolf Hitler otwarcie mówił o potrzebie zdobycia "przestrzeni życiowej" (Lebensraum) na wschodzie, co było jednoznacznie wymierzone w Związek Radziecki. To, w połączeniu z rosnącymi długami zagranicznymi ZSRR, spowodowało drastyczny spadek handlu niemiecko-sowieckiego.

W 1935 roku Hermann Göring zaproponował Polsce sojusz wojskowy przeciwko Związkowi Radzieckiemu, ale polskie kierownictwo odrzuciło tę propozycję, obawiając się utraty niepodległości. W 1936 roku hiszpańska wojna domowa stała się konfliktem zastępczym między Niemcami i faszystowskimi Włochami (wspierającymi nacjonalistów) a Związkiem Radzieckim (wspierającym Republikę Hiszpańską). W tym samym roku Niemcy i Japonia zawarły Pakt Antykominternowski, do którego rok później dołączyły Włochy, co dodatkowo izolowało ZSRR.

Polityka appeasementu i izolacja ZSRR

We wrześniu 1938 roku Związek Radziecki został wykluczony z układu monachijskiego, w którym Wielka Brytania i Francja zgodziły się na aneksję części Czechosłowacji przez Niemcy. Józef Stalin deklarował gotowość militarnego wsparcia Czechosłowacji, jeśli Francja również to uczyni, ale jego oferta została zignorowana. To wydarzenie, będące szczytem polityki appeasementu (ustępstw wobec agresora), utwierdziło sowieckie kierownictwo w przekonaniu, że mocarstwa zachodnie dążą do skierowania niemieckiej agresji na wschód.

Dla Niemiec, autarkiczna polityka gospodarcza i sojusz z Wielką Brytanią okazały się niemożliwe. W obliczu zbliżającej się wojny i przewidywanej brytyjskiej blokady, dostęp do surowców ze Związku Radzieckiego stał się kluczowy. Niemieccy planiści wojenni szacowali poważne niedobory surowców, jeśli Niemcy przystąpią do wojny bez sowieckich dostaw. Z kolei ZSRR, realizując trzeci plan pięcioletni, potrzebował nowych technologii i sprzętu przemysłowego.

Zbliżenie niemiecko-sowieckie

Zbliżenie między Związkiem Radzieckim a nazistowskimi Niemcami rozpoczęło się na początku 1939 roku. Kluczową rolę odegrały następujące wydarzenia:

• 31 marca 1939 roku Wielka Brytania rozszerzyła gwarancję na Polskę, obiecując pomoc w przypadku zagrożenia jej niepodległości. Hitler był wściekły, widząc w tym przeszkodę dla swoich planów ekspansji i zaczął zmieniać strategię wobec Moskwy.
• W maju 1939 roku Ribbentrop pokazał Hitlerowi film ze Stalinem, co wzbudziło zainteresowanie Hitlera sojuszem z Sowietami. Hitler miał stwierdzić, że Stalin "wyglądał na człowieka, z którym mógłby robić interesy".
• 3 maja 1939 roku Józef Stalin odwołał Maksima Litwinowa, zwolennika współpracy z Zachodem, ze stanowiska ministra spraw zagranicznych, zastępując go Wiaczesławem Mołotowem, który był zwolennikiem porozumienia z Niemcami.
• Negocjacje w sprawie paktu politycznego i gospodarczego między ZSRR a III Rzeszą były prowadzone tajnie, równolegle do publicznych rozmów ZSRR z przedstawicielami Francji i Wielkiej Brytanii.
• Część badaczy uważa, że po zgodzie Hitlera na rozbiór terytoriów krajów Europy Środkowo-Wschodniej, Stalin zerwał rokowania z Wielką Brytanią i Francją, uznając je za bezprzedmiotowe, choć w nowszej historiografii dyskutuje się również o innych czynnikach, które wpłynęły na tę decyzję.

Pakt Ribbentrop-Mołotow był taktycznym aliansem dwóch totalitarnych dyktatur, co stanowi kluczową reinterpretację jego genezy i znaczenia. Zabezpieczał Hitlerowi możliwość agresji na Polskę i tworzył podstawy do rozszerzenia terytorium ZSRR na inne kraje Europy.

Fot. Heinz Fremke, CC BY-SA 3.0 de / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

Podpisanie Paktu Ribbentrop-Mołotow było kulminacją tajnych negocjacji i zapoczątkowało serię wydarzeń, które na zawsze zmieniły mapę Europy i losy milionów ludzi.

Podpisanie paktu i tajny protokół

Pakt Ribbentrop-Mołotow, oficjalnie nazwany Traktatem o Nieagresji między Niemcami a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, został podpisany 24 sierpnia 1939 roku w Moskwie, choć dla celów propagandowych antidatowano go na 23 sierpnia 1939 roku. Sygnatariuszami byli radziecki minister spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow i niemiecki minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop.

Najważniejszym elementem paktu był tajny protokół dodatkowy, który ustanawiał radzieckie i niemieckie strefy wpływów w Europie Wschodniej. Ten protokół przewidywał:

• Rozbiór Polski między Niemcy a Związek Radziecki. Granica miała przebiegać wzdłuż linii rzek Narwi, Wisły i Sanu.
• Łotwa, Estonia, Finlandia i Besarabia zostały przydzielone do radzieckiej strefy wpływów.
• Litwa, z wyjątkiem regionu wileńskiego, początkowo znajdowała się w niemieckiej strefie wpływów.

Plotki o istnieniu tajnego protokołu krążyły od początku, ale jego istnienie zostało publicznie potwierdzone dopiero podczas procesów norymberskich po II wojnie światowej.

Inwazja na Polskę i dalsze modyfikacje

Zaledwie tydzień po podpisaniu paktu, 1 września 1939 roku, Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając II wojnę światową. 17 września 1939 roku, po wejściu w życie radziecko-japońskiego zawieszenia broni i zatwierdzeniu paktu przez Radę Najwyższą ZSRR, Józef Stalin nakazał inwazję ZSRR na Polskę. Oficjalnym uzasadnieniem była troska o Ukraińców i Białorusinów mieszkających w Polsce.

Po krótkiej wojnie i klęsce militarnej Polski, Niemcy i Związek Radziecki wytyczyły nową granicę na byłym terytorium Polski w dodatkowym protokole do niemiecko-radzieckiego traktatu o granicach i przyjaźni, podpisanego 28 września 1939 roku. W ramach tych modyfikacji:

• ZSRR zgodził się na odstąpienie Niemcom Lubelszczyzny i wschodniej części Mazowsza.
• W zamian Niemcy zgodziły się na oddanie Litwy do sowieckiej strefy wpływów.
• 10 października 1939 roku Wileńszczyzna została przekazana Litwie w zamian za zgodę na stacjonowanie garnizonów radzieckich na jej terytorium. Podobne układy wymuszono na Estonii i Łotwie.

Sowieckie aneksje i naruszenia paktu

Po rozbiorze Polski Związek Radziecki kontynuował ekspansję zgodnie z postanowieniami paktu:

• W marcu 1940 roku Związek Radziecki zaanektował części Karelii, Salli i Kuusamo po wojnie zimowej z Finlandią.
• Następnie Związek Radziecki zaanektował Estonię, Łotwę, Litwę oraz części Rumunii: Besarabię, Północną Bukowinę i region Herca.
• Co istotne, inwazja Stalina na Bukowinę w 1940 roku naruszyła pakt, ponieważ wykraczała poza uzgodnioną z Osią radziecką strefę wpływów.

Współpraca gospodarcza i zerwanie paktu

Porozumienia militarne i polityczne stały się podstawą do nawiązania ścisłej współpracy gospodarczej między Niemcami a ZSRR. Zaowocowało to podpisaniem radziecko-niemieckich umów handlowych w 1939 i 1940 roku, które regulowały wymianę surowców i technologii.

Pakt Ribbentrop-Mołotow został zerwany 22 czerwca 1941 roku, gdy Niemcy rozpoczęły operację Barbarossa i zaatakowały Związek Radziecki, dążąc do realizacji ideologicznego celu zdobycia Lebensraum na wschodzie.

Oś czasu

• 1922: Niemiecka Republika Weimarska i Związek Radziecki zawierają traktat w Rapallo.
• 1926: Podpisanie traktatu berlińskiego zobowiązującego do neutralności.
• 1935: Hermann Göring proponuje Polsce sojusz wojskowy przeciwko ZSRR (odrzucony).
• 1936: Niemcy i Japonia zawierają Pakt Antykominternowski.
• Wrzesień 1938: Związek Radziecki wykluczony z układu monachijskiego.
• 3 maja 1939: Józef Stalin odwołuje Maksima Litwinowa, zastępuje go Wiaczesławem Mołotowem.
• 31 marca 1939: Wielka Brytania rozszerza gwarancję na Polskę.
• Sierpień 1939: Tajne negocjacje niemiecko-sowieckie.
• 24 sierpnia 1939: Podpisanie Paktu Ribbentrop-Mołotow w Moskwie (antydatowane na 23 sierpnia).
• 1 września 1939: Niemcy atakują Polskę.
• 17 września 1939: Związek Radziecki atakuje Polskę.
• 28 września 1939: Podpisanie niemiecko-radzieckiego traktatu o granicach i przyjaźni, modyfikującego podział stref wpływów.
• 10 października 1939: Wileńszczyzna przekazana Litwie.
• Marzec 1940: ZSRR anektuje części Finlandii po wojnie zimowej.
• 1940: ZSRR anektuje Estonię, Łotwę, Litwę i części Rumunii.
• 22 czerwca 1941: Niemcy rozpoczynają operację Barbarossa, zrywając pakt.
• Po 1945: Tajny protokół ujawniony podczas procesów norymberskich.

Fot. Template:Helmut Laux, CC BY-SA 3.0 de / Wikimedia Commons

Skutki i znaczenie paktu

Pakt Ribbentrop-Mołotow miał katastrofalne i długotrwałe skutki dla Europy, zwłaszcza dla państw Europy Środkowo-Wschodniej, i fundamentalnie zmienił bieg historii XX wieku.

Bezpośrednie konsekwencje dla Europy Wschodniej

Najbardziej bezpośrednim i tragicznym skutkiem paktu był rozbiór Polski. Tydzień po podpisaniu paktu, 1 września 1939 roku, Niemcy zaatakowały Polskę, a 17 września Związek Radziecki dołączył do agresji. Polska, osamotniona i bez realnego wsparcia ze strony sojuszników, poniosła klęskę militarną, a jej terytorium zostało podzielone między dwóch agresorów. Terytoria Polski zaanektowane przez Związek Radziecki na wschód od linii Curzona pozostały w ZSRR po wojnie i obecnie znajdują się na Ukrainie i Białorusi. Jedynie Podlaskie i niewielka część Galicji na wschód od Sanu, w okolicach Przemyśla, zostały zwrócone Polsce po wojnie. Wilno zostało przekazane Litwie.

Pakt umożliwił Związkowi Radzieckiemu aneksję innych suwerennych państw i terytoriów:

• Estonia, Łotwa i Litwa zostały włączone do ZSRR jako republiki związkowe.
• Finlandia utraciła część swojego terytorium (Karelia, Salla, Kuusamo) po wojnie zimowej.
• Rumunia została zmuszona do oddania ZSRR Besarabii, Północnej Bukowiny i regionu Herca.

Te aneksje, w tym naruszenie uzgodnionych stref wpływów przez Stalina w Bukowinie, świadczą o agresywnej polityce ekspansjonistycznej ZSRR, która była możliwa dzięki porozumieniu z Niemcami.

Wpływ na wybuch i przebieg II wojny światowej

Pakt Ribbentrop-Mołotow był kluczowym czynnikiem, który umożliwił wybuch II wojny światowej. Zabezpieczając wschodnią granicę Niemiec i eliminując ryzyko wojny na dwa fronty, Hitler zyskał swobodę działania na zachodzie. Dla Stalina pakt oznaczał czas na przygotowanie się do przyszłego konfliktu z Niemcami, a także możliwość poszerzenia terytorium ZSRR i stworzenia strefy buforowej.

Jak zauważa Marek Kornat (2020), pakt był taktycznym aliansem dwóch totalitarnych dyktatur, co stanowi reinterpretację jego genezy i znaczenia. Nie był to sojusz ideologiczny, lecz pragmatyczne porozumienie, które pozwoliło obu stronom realizować swoje imperialistyczne cele.

Długoterminowe konsekwencje i dziedzictwo

Pakt miał również długoterminowe konsekwencje:

• Utrwalenie podziałów terytorialnych: Granice ustalone w tajnym protokole, zwłaszcza te dotyczące Polski, w dużej mierze przetrwały II wojnę światową i wpłynęły na powojenny kształt Europy.
• Zwiększenie potęgi ZSRR: Dzięki aneksjom Związek Radziecki znacząco poszerzył swoje terytorium i wpływy w Europie Wschodniej, co miało kluczowe znaczenie dla powojennego ładu i powstania bloku wschodniego.
• Moralne i polityczne dziedzictwo: Tajny protokół, którego istnienie było przez dziesięciolecia zaprzeczane przez ZSRR, stał się symbolem cynizmu polityki mocarstw i braku poszanowania dla suwerenności mniejszych państw. Ujawnienie jego treści podczas procesów norymberskich było ważnym momentem w rozliczaniu zbrodni totalitaryzmów.
• Współpraca gospodarcza: Porozumienia handlowe z lat 1939 i 1940 pokazały, że mimo ideologicznych różnic, obie dyktatury były zdolne do pragmatycznej współpracy, gdy leżało to w ich interesie. Jak wskazuje Schwendemann (1995), niemiecko-sowieckie stosunki gospodarcze w tym okresie były znaczące.

Pakt Ribbentrop-Mołotow, choć formalnie był paktem o nieagresji, w rzeczywistości był aktem agresji i podziału Europy, który otworzył drogę do jednego z najkrwawszych konfliktów w historii ludzkości.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym był Pakt Ribbentrop-Mołotow? Był to oficjalnie pakt o nieagresji między nazistowskimi Niemcami a Związkiem Radzieckim, podpisany 24 sierpnia 1939 roku, choć antidatowany na 23 sierpnia. Zawierał tajny protokół dodatkowy, który dzielił Europę Wschodnią na niemieckie i radzieckie strefy wpływów.

• Dlaczego pakt został zawarty? Pakt został zawarty, ponieważ Adolf Hitler potrzebował zabezpieczyć swoją wschodnią flankę przed inwazją na Polskę, unikając wojny na dwa fronty. Józef Stalin dążył do poszerzenia terytorium ZSRR i stworzenia strefy buforowej, a także zyskać czas na przygotowanie się do przyszłego konfliktu z Niemcami, po tym jak poczuł się izolowany przez mocarstwa zachodnie po układzie monachijskim.

• Jakie były główne postanowienia tajnego protokołu? Tajny protokół przewidywał rozbiór Polski między Niemcy a ZSRR, a także przydzielenie Łotwy, Estonii, Finlandii i Besarabii do radzieckiej strefy wpływów. Litwa początkowo była w strefie niemieckiej, ale później została przekazana ZSRR.

• Kiedy pakt został zerwany i dlaczego? Pakt został zerwany 22 czerwca 1941 roku, gdy Niemcy rozpoczęły operację Barbarossa i zaatakowały Związek Radziecki, dążąc do realizacji ideologicznego celu zdobycia "przestrzeni życiowej" (Lebensraum) na wschodzie.

• Czy Polska wiedziała o tajnym protokole? Nie, rząd Polski i jego wywiad byli kompletnie nieświadomi niemiecko-sowieckich uzgodnień dotyczących rozbioru Polski. Informacje o tajnym protokole były znane rządom USA, Wielkiej Brytanii i Francji, ale nie zostały przekazane Polsce.

Podsumowanie

Pakt Ribbentrop-Mołotow, podpisany 24 sierpnia 1939 roku (antydatowany na 23 sierpnia), był cynicznym porozumieniem dwóch totalitarnych dyktatur - nazistowskich Niemiec i Związku Radzieckiego - które w tajnym protokole podzieliły Europę Wschodnią na swoje strefy wpływów. Ten "nieświęty sojusz" umożliwił Hitlerowi inwazję na Polskę 1 września 1939 roku, rozpoczynając II wojnę światową, a Stalinowi agresję na Polskę 17 września i aneksję Litwy, Łotwy, Estonii, części Finlandii i Rumunii. Pakt, choć formalnie był paktem o nieagresji, w rzeczywistości był aktem agresji i podziału suwerennych państw, którego konsekwencje, w tym utrwalenie powojennych granic i tragiczne losy milionów ludzi, kształtowały historię Europy przez dziesięciolecia. Jego zerwanie przez Niemcy w 1941 roku otworzyło nowy, krwawy rozdział w historii II wojny światowej, ale jego dziedzictwo jako symbolu cynizmu polityki mocarstw pozostaje żywe do dziś.