Traktat rozbiorowy Polski (1772) - jak doszło do pierwszego rozbioru?

Wyobraźmy sobie państwo, które staje się kartą przetargową w wielkiej grze mocarstw, a jego terytorium - walutą, którą płaci się za pokój i równowagę w Europie. Tak właśnie stało się z Rzecząpospolitą Obojga Narodów w 1772 roku, kiedy to podpisano Traktat rozbiorowy Polski, akt, który na zawsze zmienił mapę kontynentu i zapoczątkował tragiczny proces zniknięcia Polski z mapy Europy na ponad sto lat. Był to pierwszy z trzech rozbiorów, które wstrząsnęły polskim państwem pod koniec XVIII wieku, ukazując jego bezbronność i cynizm ówczesnej polityki międzynarodowej.

Fot. Noël Le Mire / Według Jean-Michel Moreau, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Podpisanie traktatów rozbiorowych nastąpiło 5 sierpnia 1772 roku w Petersburgu. Ratyfikacja przez Sejm Rozbiorowy miała miejsce 30 września 1773 roku.
• Gdzie? Cesja terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów odbyła się na rzecz Królestwa Prus, Monarchii Habsburgów (Austrii) i Imperium Rosyjskiego.
• Kto (główne strony/postacie)?
  • Zaborcy: Królestwo Prus (reprezentowane przez Fryderyka II Wielkiego), Monarchia Habsburgów (Austria, reprezentowana przez Józefa II), Imperium Rosyjskie (reprezentowane przez Katarzynę II).
  • Rzeczpospolita: Król Stanisław II August, konfederaci barscy.
  • Kluczowi dyplomaci i wojskowi: Generał Zachar Czernyszew, minister pruski Ewald Friedrich von Hertzberg, ambasador rosyjski Kasper von Saldern, poseł rosyjski Otto Magnus von Stackelberg, książę Henryk Pruski.
  • Protestujący posłowie: Tadeusz Reytan, Samuel Korsak, Stanisław Bohuszewicz.
• Wynik? Rzeczpospolita Obojga Narodów utraciła łącznie 202 800 km² terytorium i 4,281 mln mieszkańców. Austria, Prusy i Rosja dokonały cesji, czyli przekazania terytorium, zyskując znaczne obszary ziem polskich i litewskich.

Tło i przyczyny

Idea rozbioru jednego państwa w celu zaspokojenia roszczeń i interesów innych mocarstw nie była w XVIII wieku zjawiskiem całkowicie nowym. Podobne plany, choć niezrealizowane, rodziły się wcześniej wobec Austrii podczas wojny o sukcesję austriacką, Prus w czasie trwania wojny siedmioletniej, czy Imperium Osmańskiego (Turcji) w trakcie VI wojny rosyjsko-tureckiej. Różnica polegała jednak na tym, że Rzeczpospolita Obojga Narodów, w przeciwieństwie do wymienionych państw, była całkowicie bezbronna. Nie była w stanie odeprzeć żadnego konfliktu zbrojnego z innym państwem, co uniemożliwiało jej skuteczną obronę własnych interesów na arenie międzynarodowej.

Koncepcja podziału państwa polsko-litewskiego również nie pojawiła się nagle. Była rozpatrywana już w XVII wieku, czego przykładem jest traktat w Radnot z 1656 roku, a następnie powracała w drugiej połowie wieku XVIII. Sytuacja międzynarodowa sprzyjała takim planom. Przedłużająca się VI wojna rosyjsko-turecka (1768-1774) uświadomiła mocarstwom, że rozbiór Wysokiej Porty, czyli Imperium Osmańskiego, jest niemożliwy. Dalsza eskalacja tego konfliktu groziła przerodzeniem się w wojnę ogólnoeuropejską, czego chciały uniknąć główne potęgi. W tej patowej sytuacji, propozycje rozładowania napięcia politycznego kosztem ziem polskich wysunęły ponownie dwór w Wersalu (Francja) i dwór berliński (Prusy).

Już w czasie bezkrólewia, które nastąpiło po śmierci króla Augusta III Sasa w 1763 roku, generał Zachar Czernyszew, szef Kolegium Wojennego Imperium Rosyjskiego, przedstawił cesarzowej Katarzynie II plan aneksji polskiego terytorium. Co istotne, granice wytyczone w tym planie pokrywały się dokładnie z przyszłym zaborem z 1772 roku, co świadczy o długofalowym charakterze rosyjskich dążeń.

Europa stała na progu nowego, szerokiego konfliktu. Austria, zaniepokojona sukcesami Rosji w wojnie z Turcją i jej roszczeniami wobec Mołdawii i Wołoszczyzny, które zagrażały interesom domeny Habsburgów w tej części kontynentu, przygotowywała się do zbrojnego wystąpienia w obronie Turcji. Jednocześnie Prusy były związane sojuszem z dworem Katarzyny II, co wciągnęłoby je do konfrontacji z Austrią. Od 1769 roku trwały wzajemne sondaże dyplomatyczne między czterema stronami (Rosja, Prusy, Austria, Francja) oraz próby przeciągnięcia Prus do obozu francusko-austriackiego.

Francuska idea rozwiązania konfliktu zakładała przekazanie południowych rubieży Rzeczypospolitej Turcji. Miało to zabezpieczyć interesy Austrii i umocnić pozycję Wysokiej Porty. W zamian za neutralność i przekazanie części Śląska Austrii, Prusy miały uzyskać Warmię oraz fragment Kurlandii. Jednak król Prus, Fryderyk II, prowadził własną, niezależną politykę w tej sprawie. Nie miał zamiaru służyć interesom francusko-austriackim, zrywać sojuszu z Rosją za mgliste i niepewne obietnice, ani oddawać choćby skrawka Śląska. Jednocześnie pragnął za wszelką cenę uniknąć konfrontacji wojskowej, gdyż jego kraj, zrujnowany wojną siedmioletnią, potrzebował pokoju. Fryderyk II pragnął także zrealizować podstawowe dążenie dynastii Hohenzollernów do połączenia Brandenburgii z Prusami, co wymagało aneksji terytoriów Rzeczypospolitej. W tym celu rozpoczął próby wciągnięcia Rosji do dzieła cesji ziem Polski i sondowania, na jak duże ustępstwa jest w stanie pójść Petersburg. Rosja, która uważała Rzeczpospolitą za swój protektorat (czyli państwo pod swoją opieką i kontrolą), nie miała bowiem żadnego bezpośredniego zysku z podziału kraju, wręcz przeciwnie, mogła na tym stracić. Dla Prus zaś była to sprawa priorytetowa. Austria natomiast, wciągnięta do rozbioru dla załagodzenia jej stosunków z Rosją, miała otrzymać część Polski jako zwyczajne wynagrodzenie. Zagarnięcie ziem polskich nie leżało w żywotnym interesie monarchii Habsburskiej, gdyż do tej pory nie była ona zainteresowana ekspansją na te terytoria.

Działania Fryderyka II, który pozornie reprezentował stanowisko hrabiego Lynara, aby nie narazić się opinii dworów europejskich, były sprzyjane przez wewnętrzną sytuację Rzeczypospolitej oraz niemal otwarte dążenie Austrii do wojny. Trwająca przez cztery lata konfederacja barska, czyli zbrojny związek szlachty zawiązany w obronie wiary katolickiej i niepodległości Rzeczypospolitej, którą stłumiła interwencja wojsk rosyjskich i powstanie hajdamaków na Ukrainie, wydatnie osłabiła pozycję króla Polski, Stanisława II Augusta. W oczach Rosjan król przestał być mocnym i wiarygodnym gwarantem rosyjskiego protektoratu nad Rzecząpospolitą.

Punktem kulminacyjnym, który dodatkowo uzasadniał interwencję mocarstw, okazało się zabezpieczanie granic przez cesarza Józefa II, połączone z anektowaniem polskiego Spiszu oraz Podhala w 1769 i 1770 roku. Niedługo po tym Prusy, pod pozorem rozciągnięcia kordonu sanitarnego (czyli strefy ochronnej, mającej zapobiegać rozprzestrzenianiu się chorób), rozpoczęły inkorporację (czyli włączanie do swojego terytorium) poszczególnych starostw Pomorza. Starostwa były to królewszczyzny, czyli dobra ziemskie należące do króla, oddawane w zarząd szlachcie jako wynagrodzenie za służbę.

W styczniu 1771 roku w rozmowie z księciem Henrykiem Pruskim, generał Czernyszew, jako zwolennik anektowania przez Rosję Inflant Polskich i części Białorusi, podsunął mu myśl zaboru biskupstwa warmińskiego przez Prusy. Dalsze rozmowy na linii Berlin-Petersburg przeciągały się aż do 1772 roku, gdyż Austria początkowo odżegnywała się od próby podziału Polski, rozpatrując jeszcze możliwość rozbioru Turcji, której tereny bardziej interesowały monarchię Habsburgów. Ostatecznie jednak przeważył realizm polityczny - podział części ziem polskich między Rosję a Prusy był właściwie formalnością, chodziło już tylko o skonkretyzowanie wielkości zagarniętych terytoriów.

Fot. Occur, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Propaganda rozbiorowa

Zanim doszło do formalnego aktu rozbioru, trzy mocarstwa - Rosja, Prusy i Austria - przeprowadziły zakrojoną na szeroką skalę akcję dezinformującą oświeconą europejską opinię publiczną. Celem było stworzenie wrażenia, że rozbiór Rzeczypospolitej jest aktem uzasadnionym i koniecznym. Wszystkie te kraje podnosiły historyczne pretensje do zagarniętych ziem Rzeczypospolitej, próbując legitymizować swoje działania.

Minister pruski Ewald Friedrich von Hertzberg w swoim dziele zatytułowanym "Wykład Praw" przekonywał, że Nowa Marchia Brandenburska nabyła prawa do Wielkopolski. Były to argumenty mające na celu stworzenie pozorów legalności dla pruskich roszczeń terytorialnych. W inspirowanych przez zaborców publikacjach, które szeroko kolportowano w Europie, obwiniano Polaków o doprowadzenie do katastrofy ich państwa. Rzeczpospolita była przedstawiana jako kraj pozbawiony rządu, pogrążony w anarchii i zacofany, co miało usprawiedliwiać interwencję sąsiadów.

Co zaskakujące, akcję tę popierały zafascynowane absolutyzmem oświecone środowiska francuskie i niemieckie. Wielu intelektualistów epoki, podziwiających silne, scentralizowane monarchie, widziało w działaniach zaborców próbę zaprowadzenia porządku w rzekomo chaotycznej Rzeczypospolitej. Wywody ministra Hertzberga trafiły nawet do słynnej francuskiej "Encyclopédie", jednego z najważniejszych dzieł Oświecenia. Sam Voltaire, wybitny filozof i pisarz francuski, gratulował Fryderykowi II akcji rozbiorowej, co świadczy o skuteczności propagandy i specyficznym rozumieniu "oświeconego" porządku przez część europejskich elit.

Przebieg wydarzeń

Bezpośrednim i niezwykle wygodnym pretekstem do dokonania rozbioru stała się nieudana próba porwania króla Stanisława II Augusta, która miała miejsce 3 listopada 1771 roku. Spiskowcy, związani z konfederatami barskimi, podjęli tę desperacką akcję, która jednak zakończyła się fiaskiem. Wszystkie trzy dwory zaborcze - Petersburg, Berlin i Wiedeń - natychmiast rozpętały intensywną kampanię propagandową. Twierdzono, że incydent ten jest ostatecznym dowodem na niezdolność Rzeczypospolitej do utrzymania porządku i jedności wewnętrznej. Stan anarchii w Polsce miał rzekomo stanowić zagrożenie dla trzech sąsiednich państw, co uzasadniało ich interwencję.

W rzeczywistości, decyzja o rozbiorze Polski zapadła w Petersburgu już w połowie 1771 roku. Ambasador rosyjski Kasper von Saldern miał jednak polecone trzymanie Polaków w nieświadomości co do prawdziwych zamiarów mocarstw. Pierwszy układ rosyjsko-pruski, będący kamieniem węgielnym przyszłego rozbioru, został potajemnie podpisany w Petersburgu 17 lutego 1772 roku. Co ciekawe, opatrzono go fałszywą datą 15 stycznia, prawdopodobnie w celu ukrycia faktycznego momentu podjęcia decyzji lub stworzenia wrażenia, że negocjacje trwały dłużej.

Kolejnym krokiem było formalne poinformowanie Rzeczypospolitej o podjętych decyzjach. 18 września 1772 roku Rosja, Austria i Prusy notyfikowały (czyli oficjalnie zawiadomiły) Rzeczypospolitą o fakcie rozbioru. Jednocześnie zażądały zwołania sejmu, którego celem miało być przeprowadzenie cesji, czyli prawnego przekazania zagarniętych terytoriów. Opór ze strony polskiej szlachty i króla był łamany za pomocą groźb oraz dokuczliwej okupacji kraju przez wojska trzech mocarstw, które stacjonowały na terytorium Rzeczypospolitej.

Do Rzeczypospolitej przybył nowy rosyjski poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny, Otto Magnus von Stackelberg. Jego ranga dyplomatyczna została celowo obniżona, tak by na czas przeprowadzenia rozbioru wyrównać ją z rangą przedstawicieli Prus i Austrii. Był to symboliczny gest, mający podkreślić wspólną, równorzędną rolę trzech mocarstw w tym akcie.

Podpisanie traktatów, dotyczących I rozbioru Rzeczypospolitej, nastąpiło w Petersburgu 5 sierpnia 1772 roku. Był to formalny akt prawny, który usankcjonował podział terytorialny. W odpowiedzi na te działania, na początku 1773 roku król Stanisław II August i Senat Rzeczypospolitej rozesłali wszystkim rządom Europy noty dyplomatyczne, wyrażające sprzeciw wobec pogwałcenia praw Rzeczypospolitej i zawierające prośbę o interwencję. Oddzielne noty wystosowano do Francji, Danii i Austrii, które to państwa były gwarantami traktatów welawsko-bydgoskich (z 1657 roku, dotyczących Prus Książęcych) i pokoju oliwskiego (z 1660 roku, kończącego potop szwedzki). Niestety, te apele pozostały bez echa.

Ostateczne zatwierdzenie rozbioru nastąpiło 30 września 1773 roku, kiedy to traktaty rozbiorowe ratyfikował, czyli prawnie zatwierdził, Sejm Rozbiorowy. Był to sejm zwołany w Warszawie pod presją i kontrolą zaborców. Mimo ogromnych nacisków i groźb, trzech posłów - Tadeusz Reytan, Samuel Korsak i Stanisław Bohuszewicz - odważyło się publicznie zaprotestować przeciwko ratyfikacji, stając się symbolami oporu i niezłomności w obliczu narodowej tragedii.

Fot. User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, CC BY 3.0 / Wikimedia Commons

Oś czasu

• 1763 r.: Generał Zachar Czernyszew przedstawia Katarzynie II plan aneksji polskiego terytorium, pokrywający się z przyszłym zaborem.
• 1769 r.: Rozpoczynają się wzajemne sondaże czterech stron (Rosja, Prusy, Austria, Francja) w kontekście wojny rosyjsko-tureckiej i napięć w Europie.
• 1769-1770 r.: Cesarz Józef II zabezpiecza granice, anektując polski Spisz oraz Podhale. Prusy rozpoczynają inkorporację starostw Pomorza pod pozorem kordonu sanitarnego.
• Styczeń 1771 r.: Generał Czernyszew podsuwa księciu Henrykowi Pruskiemu myśl zaboru biskupstwa warmińskiego przez Prusy.
• Połowa 1771 r.: Decyzja o rozbiorze Polski zapada w Petersburgu.
• 3 listopada 1771 r.: Nieudana próba porwania króla Stanisława II Augusta przez konfederatów barskich, która staje się pretekstem do rozbioru.
• 17 lutego 1772 r.: Potajemne podpisanie pierwszego układu rosyjsko-pruskiego w Petersburgu (z fałszywą datą 15 stycznia).
• 5 sierpnia 1772 r.: Podpisanie traktatów dotyczących I rozbioru Rzeczypospolitej w Petersburgu.
• 18 września 1772 r.: Rosja, Austria i Prusy notyfikują Rzeczypospolitej fakt rozbioru, żądając zwołania sejmu dla cesji.
• Początek 1773 r.: Król Stanisław II August i Senat rozsyłają noty protestacyjne do rządów Europy.
• 30 września 1773 r.: Traktaty rozbiorowe zostają ratyfikowane przez Sejm Rozbiorowy w Warszawie, mimo protestu posłów Tadeusza Reytana, Samuela Korsaka i Stanisława Bohuszewicza.

Skutki i znaczenie

I rozbiór Polski, choć był aktem bezprecedensowym w historii Rzeczypospolitej, według Rosji nie przewidywał dalszych podziałów kraju. Wręcz przeciwnie - miał im zapobiec, stabilizując sytuację w regionie i zaspokajając roszczenia mocarstw. Jednakże, terytorium Polski i Litwy było na tyle duże i strategicznie położone, że miało w przyszłości odegrać kolejny raz rolę rezerwuaru, na którym mocarstwa miały sobie powetować straty w innych konfliktach europejskich. Był to początek końca niepodległego państwa polskiego.

Konkretne skutki terytorialne i demograficzne I rozbioru były następujące:

• Austria zajęła całą południową Polskę po rzekę Zbrucz, włączając w to Lwów, ale bez Krakowa. Obszar ten wynosił 83 900 km² i był zamieszkały przez 2,669 mln osób. Warto zaznaczyć, że już w 1770 roku Austria samorzutnie przejęła Spisz oraz powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński, co było preludium do większego zaboru.
• Prusy anektowały Warmię oraz Prusy Królewskie, czyli Pomorze Gdańskie, lecz bez strategicznie ważnych miast Gdańska i Torunia. Obszar ten liczył 34 900 km² i zamieszkiwało go 356 tys. osób. W ten sposób król Prus Fryderyk II Wielki zrealizował swoje wieloletnie marzenia o państwie na jednolitym obszarze, rozciągającym się od Niemna do Łaby, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju jego monarchii.
• Rosja zagarnęła Inflanty Polskie oraz wschodnie, peryferyjne krańce Rzeczypospolitej za Dnieprem, Drucią i Dźwiną. Obejmowało to województwa mścisławskie, witebskie i połockie, a także część mińskiego i inflanckiego. Obszar ten liczył 84 000 km² i zamieszkiwało go 1,256 mln osób. Rosja utrzymała swój protektorat nad resztą okrojonego kraju.

Polska i Litwa straciły łącznie 202 800 km² terytorium zamieszkałe przez 4,281 mln osób.

W wyniku zatwierdzenia traktatu rozbiorowego król Stanisław II August uzyskał spłatę swoich długów, których wysokość w znacznej mierze podał fikcyjną. Pieniądze te zostały wypłacone podstawionym przez niego fikcyjnym wierzycielom, którzy w dużej mierze byli jego zausznikami. Uzyskał także wysoką indemnizację za wyrzeczenie się prawa dystrybucji starostw. W czasie przeprowadzania rozbioru król wziął ze skarbca wspólnego dworów Rosji, Austrii i Prus, utworzonego na przekupienie posłów sejmu delegacyjnego sumę 6000 dukatów.