Traktat w Saint-Germain - powojenne porządki

Gdy 10 września 1919 roku w eleganckim Château de Saint-Germain-en-Laye pod Paryżem składano podpisy pod traktatem pokojowym, Europa Środkowa, jaką znano od wieków, przestała istnieć. Był to akt prawny, który nie tylko formalnie zakończył I wojnę światową między państwami sprzymierzonymi a Austrią, ale przede wszystkim bezpowrotnie przekreślił dziedzictwo potężnej Monarchii Austro-Węgierskiej, rysując na nowo mapę regionu i dając początek nowym państwom, w tym odrodzonej Polsce.

Dr Karl Renner, przewodniczący delegacji austriackiej, podczas odbierania warunków traktatu pokojowego w Saint-Germain. Fot. NieznanyUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Traktat został podpisany 10 września 1919 roku, a wszedł w życie 16 lipca 1920 roku.
• Gdzie? Uroczystość podpisania miała miejsce w Château de Saint-Germain-en-Laye, w podparyskiej miejscowości Saint-Germain-en-Laye.
• Kto (główne strony/postacie)? Sygnatariuszami były zwycięskie państwa Ententy (alianci) z jednej strony oraz Republika Niemieckiej Austrii z drugiej. Kluczową postacią po stronie austriackiej był kanclerz Karl Renner.
• Wynik? Traktat formalnie rozwiązał Monarchię Austro-Węgierską, drastycznie zmniejszył terytorium i populację Austrii, nałożył na nią ograniczenia militarne i finansowe (reparacje, choć nigdy nie ściągnięte), oraz wymusił uznanie niepodległości nowych państw, takich jak Czechosłowacja, Polska, Węgry i Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (późniejsza Jugosławia).

Upadek potęgi: Koniec Austro-Węgier i narodziny Austrii

Koniec I wojny światowej był dla Europy czasem głębokich przemian, a dla monarchii austro-węgierskiej oznaczał całkowity upadek. To potężne, wielonarodowe imperium, rządzone przez dynastię Habsburgów, rozpadło się pod ciężarem klęski militarnej i narastających dążeń narodowościowych. Proces ten był dynamiczny i chaotyczny, a Traktat w Saint-Germain-en-Laye był jego formalnym przypieczętowaniem.

Już 21 października 1918 roku, na krótko przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych, 208 niemieckojęzycznych delegatów z austriackiej Rady Cesarskiej zebrało się, tworząc tymczasowe zgromadzenie narodowe, które nazwano Niemiecką Austrią. Był to wyraźny sygnał, że dawna struktura państwowa chyli się ku upadkowi, a niemieckojęzyczna ludność dawnego imperium dąży do własnej, odrębnej przyszłości.

Kluczowym momentem stała się bitwa pod Vittorio Veneto, która zakończyła się całkowitą klęską armii austro-węgierskiej. To militarne załamanie przyspieszyło polityczny rozkład. 30 października 1918 roku, w obliczu narastającego chaosu, socjaldemokrata Karl Renner został wybrany kanclerzem Niemieckiej Austrii. Jego zadaniem było przeprowadzenie kraju przez burzliwy okres powojenny.

W tym samym czasie, 31 października 1918 roku, doszło do Rewolucji Aster na Węgrzech. Nowo powstała Węgierska Republika Ludowa, pod przewodnictwem premiera Mihálya Károlyiego, ogłosiła zakończenie unii realnej z Austrią. Był to symboliczny koniec Monarchii Dualistycznej, czyli unii dwóch państw - Austrii i Węgier - pod wspólnym władcą, która funkcjonowała od 1867 roku. Rozejm w Villa Giusti, podpisany 3 listopada 1918 roku, ostatecznie przypieczętował los całej monarchii austro-węgierskiej, kończąc jej udział w wojnie.

11 listopada 1918 roku cesarz Karol I Austriacki wydał oficjalne oświadczenie, w którym zrzekł się udziału w administracji państwowej. Chociaż nie była to formalna abdykacja, faktycznie oznaczało to koniec panowania Habsburgów w Austrii. Już następnego dnia, 12 listopada 1918 roku, tymczasowe zgromadzenie ogłosiło Niemiecką Austrię republiką demokratyczną. Co więcej, zgromadzenie to wyraziło wolę przyłączenia się do Republiki Weimarskiej, czyli nowo powstałego państwa niemieckiego, co odzwierciedlało silne poczucie wspólnoty kulturowej i językowej.

Jednakże, na terytorium austriackiej części byłego imperium (tzw. Przedlitawii), procesy narodowowyzwoleńcze były już bardzo zaawansowane. Proklamowano tam nowe, niezależne państwa:

• Czechosłowację, która powstała z połączenia Czech, Moraw i części Śląska Austriackiego.
• Polskę, która po ponad stu latach zaborów odzyskała niepodległość, wchłaniając m.in. dawne Królestwo Galicji i Lodomerii.
• Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, które później przyjęło nazwę Jugosławii, obejmujące znaczne obszary południowosłowiańskie.

W tym samym czasie, inne regiony dawnego imperium stały się przedmiotem roszczeń i działań zbrojnych. Południowy Tyrol i Trydent zostały zajęte przez siły włoskie, które dążyły do realizacji swoich irredentystycznych celów. Wojska jugosłowiańskie wkroczyły do byłego Księstwa Karyntii, co doprowadziło do lokalnych walk o kontrolę nad tym strategicznym obszarem.

Wybory do Austriackiego Zgromadzenia Konstytucyjnego odbyły się 16 lutego 1919 roku, co było krokiem w kierunku stabilizacji politycznej. Zgromadzenie to ponownie wybrało Karla Rennera na kanclerza państwa i uchwaliło tzw. Ustawę Habsburgów, która dotyczyła wygnania Domu Habsbursko-Lotaryńskiego z Austrii, definitywnie zamykając drogę do restauracji monarchii.

W maju 1919 roku kanclerz Renner i delegacja austriacka przybyli do Saint-Germain, aby wziąć udział w negocjacjach pokojowych. Jednakże, ku ich rozczarowaniu, zostali wykluczeni z właściwych rozmów, które prowadził premier Francji Georges Clemenceau wraz z innymi liderami Ententy. Austriakom przedstawiono gotowy tekst traktatu w formie ultimatum. W obliczu braku alternatyw i groźby dalszych konsekwencji, Karl Renner podpisał traktat 10 września 1919 roku.

Traktat w Saint-Germain-en-Laye był jednym z kluczowych traktatów powojennych, które kształtowały nowy ład w Europie. Obok niego, równie ważne były Traktat w Trianon z Węgrami (podpisany w czerwcu 1920 roku, który ostatecznie zakończył podział byłej Monarchii Dualistycznej) oraz Traktat wersalski z Republiką Weimarską. Wszystkie te dokumenty miały na celu rozliczenie państw centralnych z odpowiedzialności za wojnę i stworzenie nowego porządku opartego na zasadach samostanowienia narodów, choć w praktyce często odbiegało to od ideału.

Mapa przedstawiająca rozpad Austro-Węgier po traktacie paryskim. Fot. AlphaCentauri, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Postanowienia traktatu: Nowe granice i ograniczenia

Traktat w Saint-Germain-en-Laye był dokumentem o ogromnym znaczeniu, który w sposób bezwzględny zdefiniował nową, znacznie mniejszą Austrię i pociągnął za sobą daleko idące konsekwencje dla całego regionu. Jego postanowienia dotyczyły zarówno kwestii terytorialnych, jak i politycznych, militarnych oraz ekonomicznych.

Przede wszystkim, traktat deklarował rozwiązanie Monarchii Austro-Węgierskiej. Było to formalne potwierdzenie stanu faktycznego, który nastąpił już w ostatnich miesiącach wojny. Artykuł 177 traktatu stanowił, że Austria, wraz z innymi państwami centralnymi, przyjęła odpowiedzialność za rozpoczęcie wojny. Było to kluczowe postanowienie, które miało uzasadniać nałożone na Austrię restrykcje i reparacje.

Nowa Republika Austrii, składająca się głównie z niemieckojęzycznych prowincji naddunajskich i alpejskich, musiała uznać niepodległość nowo powstałych państw:

• Węgier
• Czechosłowacji
• Polski
• Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (późniejszej Jugosławii)

Traktat przewidywał również reparacje wojenne w dużych sumach pieniędzy dla aliantów. Co ciekawe, dokładna kwota tych reparacji nigdy nie została określona ani faktycznie ściągnięta od Austrii, co odróżniało jej sytuację od Niemiec, które musiały płacić ogromne sumy. Traktat zawierał także postanowienia dotyczące likwidacji Banku Austro-Węgierskiego, co było kolejnym krokiem w demontażu wspólnych instytucji byłego imperium.

Straty terytorialne

Najbardziej widocznym i bolesnym dla Austrii aspektem traktatu były ogromne straty terytorialne. Austria utraciła ponad 60 procent terytorium przedwojennego Cesarstwa Austrii. Z dawnego, rozległego imperium pozostał niewielki kraj, skupiony wokół Wiednia.

Szczegółowo, podział terytorialny wyglądał następująco:

• Czechosłowacja otrzymała Ziemie Korony Czeskiej (Czechy i Morawy) oraz część Śląska Austriackiego. W skład Czechosłowacji weszły także niewielkie przyległe terytoria Dolnej Austrii, takie jak Feldsberg i Gmünd. Cieszyński Śląsk, po wojnie polsko-czechosłowackiej, został podzielony między Czechy a Polskę. Czeska część Śląska Austriackiego stała się rdzeniem nowo utworzonej Czechosłowacji. Warto zaznaczyć, że te cesje dotyczyły znacznej populacji niemieckojęzycznej na obszarach takich jak Czechy Niemieckie i Kraj Sudetów.
• Byłe Królestwo Galicji i Lodomerii, które Habsburgowie zaanektowali w 1772 roku podczas I rozbioru Polski, powróciło do odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej. Traktat w Saint-Germain-en-Laye nie przydzielił tych ziem Polsce wprost, lecz zarezerwował mocarstwom Ententy prawo dysponowania obszarami niewymienionymi. Formalne uznanie przynależności Galicji Wschodniej do Polski przez Radę Ambasadorów nastąpiło dopiero 15 marca 1923 roku.
• Bukowina na wschodzie przeszła do Królestwa Rumunii.
• Włochy otrzymały południową część Tyrolu, w tym Południowy Tyrol z przeważającą ludnością bawarską oraz prowincję Trydent, aż do Przełęczy Brenner. Do Włoch przypadła również Dolina Canal koło Tarvisio, a także Pobrzeże Austriackie (Gorycja i Gradyska, Triest i Istria), co zostało potwierdzone traktatem w Rapallo w 1920 roku.
• Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców otrzymało główną część byłego Królestwa Dalmacji, Księstwo Krainy i Dolną Styrię, wraz z Doliną Mieß (Meža) i gminą Seeland (Jezersko) w Karyntii. Przekazano mu również Bośnię i Hercegowinę. O przynależności południowej Karyntii, zamieszkanej przez ludność słowiańskojęzyczną, miał zadecydować plebiscyt karyncki, który odbył się w październiku 1920 roku i wypadł na korzyść Austrii.
• Jedyna zamorska posiadłość Austro-Węgier, koncesja w Tiencinie w Chinach, została przekazana Chinom.
• Austria zyskała również pewne terytoria. Zachodnie części węgierskich komitatów Moson, Sopron i Vas, zamieszkane głównie przez ludność niemiecką i chorwacką, zostały przyznane Austrii, tworząc nowy kraj związkowy Burgenland. Jednakże, w wyniku powstania na Węgrzech Zachodnich, przeprowadzono plebiscyt w Sopronie, który zwrócił to miasto Węgrom. Inne wioski były zwracane lub wymieniane między Austrią a Węgrami aż do 1923 roku.

Warto podkreślić, że choć alianci obiecywali zasadę samostanowienia narodów, w praktyce często pozwalali państwom sukcesyjnym na wchłonięcie znaczących obszarów zamieszkałych przez ludność niemiecką. Wynikało to z trudności w wytyczeniu dogodnych linii podziału narodowościowego, a także z roszczeń irredentystycznych, które twierdziły, że niektóre terytoria zamieszkane przez Niemców lub Węgrów były w rzeczywistości ich. W rezultacie, tylko nieliczne plebiscyty zostały dopuszczone na spornych obszarach, co było sprzeczne z deklarowaną ideą samostanowienia.

Postanowienia polityczne i militarne

Traktat w Saint-Germain-en-Laye zawierał również kluczowe postanowienia polityczne, które miały na celu osłabienie Austrii i zapobieżenie jej ponownemu wzmocnieniu. Artykuł 88 traktatu wymagał od Austrii powstrzymania się od bezpośredniego lub pośredniego naruszania jej niepodległości. W praktyce oznaczało to, że Austria nie mogła wejść w unię polityczną ani gospodarczą z Republiką Weimarską bez zgody Rady Ligi Narodów. To postanowienie było bezpośrednią odpowiedzią na deklarowaną przez Niemiecką Austrię wolę przyłączenia się do Niemiec.

W konsekwencji, pierwotna nazwa nowej republiki, Niemiecka Austria (Deutschösterreich), musiała zostać zmieniona na po prostu Austria. Wielu Austriaków uważało ten warunek za surowy i niesprawiedliwy, co w połączeniu z późniejszą słabością gospodarczą kraju, przyczyniło się do popularności idei Anschlussu (politycznej unii) z nazistowskimi Niemcami w latach 30. XX wieku.

W sferze militarnej, traktat wprowadził drastyczne ograniczenia. Pobór do wojska został zniesiony, a armia austriacka ograniczona do siły 30 000 ochotników. Co więcej, Austrii zakazano posiadania broni ciężkiej i lotnictwa. Było to typowe dla traktatów pokojowych po I wojnie światowej, mające na celu rozbrojenie państw centralnych i uniemożliwienie im szybkiego odzyskania potęgi militarnej.

Traktat zawierał także liczne postanowienia dotyczące bardziej szczegółowych kwestii, takich jak żegluga na Dunaju, przekazywanie kolei i inne detale związane z rozpadem wielkiego imperium na kilka mniejszych, niezależnych państw. Były to skomplikowane kwestie administracyjne i prawne, które wymagały uregulowania w celu zapewnienia płynnego funkcjonowania nowych granic i gospodarek.

Skutki i znaczenie: Nowa Europa Środkowa

Traktat w Saint-Germain-en-Laye miał fundamentalne i długotrwałe skutki dla Austrii oraz dla całej Europy Środkowej. Jego postanowienia nie tylko zakończyły pewną epokę, ale także stworzyły podstawy dla nowych konfliktów i wyzwań.

Najbardziej bezpośrednim i dramatycznym skutkiem było znaczące zmniejszenie populacji, terytorium i zasobów nowej Austrii w stosunku do starego imperium. Z dawnego, rozległego państwa, które obejmowało różnorodne regiony rolnicze, przemysłowe i surowcowe, pozostał niewielki, górzysty kraj. Ta drastyczna redukcja zrujnowała gospodarkę kraju, zwłaszcza Wiednia, który z imperialnej stolicy liczącej ponad 2 miliony mieszkańców, nagle stał się stolicą małego państwa, pozbawionego zaplecza gospodarczego i rynków zbytu. Przez pewien czas samo istnienie Austrii było kwestionowane z powodu jej osłabienia gospodarczego i braku perspektyw.

Traktat, wraz z innymi traktatami pokojowymi, takimi jak Traktat w Trianon i Traktat wersalski, był kluczowym elementem powojennego porządku w Europie. Formalnie zakończył I wojnę światową między państwami sprzymierzonymi a Austrią, ale jego konsekwencje wykraczały daleko poza aspekty prawne. Ustanowił nowe granice, które często nie odpowiadały etnicznym podziałom, co stało się zarzewiem przyszłych napięć.

Włączenie Paktu Ligi Narodów do traktatu w Saint-Germain-en-Laye miało istotne konsekwencje międzynarodowe. Z powodu tego zapisu, Stany Zjednoczone nie ratyfikowały traktatu, ponieważ Kongres USA sprzeciwiał się przystąpieniu do Ligi Narodów. Zamiast tego, Stany Zjednoczone zastąpiły go własnym traktatem pokojowym z Austrią w 1921 roku. Pokazuje to, jak skomplikowane były powojenne relacje międzynarodowe i jak trudno było osiągnąć pełną zgodę nawet wśród zwycięzców.

Postanowienia dotyczące zakazu Anschlussu z Niemcami (Artykuł 88) oraz przymusowa zmiana nazwy z "Niemiecka Austria" na "Austria" były postrzegane przez wielu Austriaków jako upokarzające i niesprawiedliwe. W połączeniu z trudnościami gospodarczymi, jakie dotknęły kraj w okresie międzywojennym, te ograniczenia przyczyniły się do wzrostu nastrojów irredentystycznych i popularności idei zjednoczenia z Niemcami, co ostatecznie doprowadziło do Anschlussu w 1938 roku. Traktat w Saint-Germain-en-Laye, choć miał na celu zapobieżenie temu scenariuszowi, paradoksalnie stworzył warunki, które sprzyjały jego realizacji w przyszłości.

Traktat wszedł w życie 16 lipca 1920 roku, stając się obowiązującym aktem prawa międzynarodowego. Został spisany w językach angielskim, francuskim i włoskim, przy czym tekst francuski był miarodajny w razie wątpliwości, co odzwierciedlało dominującą rolę Francji w kształtowaniu powojennego ładu. Depozytariuszem traktatu został rząd Francji.

Podsumowując, Traktat w Saint-Germain-en-Laye był aktem o fundamentalnym znaczeniu, który zdefiniował nową Austrię i na trwałe zmienił mapę Europy Środkowej. Był to dokument, który, choć miał przynieść pokój, zawierał w sobie ziarna przyszłych konfliktów, wynikających z trudności w pogodzeniu zasad samostanowienia narodów z realiami geopolitycznymi i interesami mocarstw.

Oś czasu

• 21 października 1918: 208 niemieckojęzycznych delegatów Rady Cesarskiej Austrii zbiera się w tymczasowym zgromadzeniu narodowym Niemieckiej Austrii.
• 30 października 1918: Karl Renner zostaje wybrany kanclerzem Niemieckiej Austrii po upadku armii austro-węgierskiej.
• 31 października 1918: Węgierska Republika Ludowa ogłasza zakończenie unii realnej z Austrią w wyniku Rewolucji Aster.
• 3 listopada 1918: Rozejm w Villa Giusti przypieczętowywuje los monarchii austro-węgierskiej.
• 11 listopada 1918: Cesarz Karol I Austriacki oficjalnie zrzeka się udziału w administracji państwowej.
• 12 listopada 1918: Tymczasowe zgromadzenie ogłasza Niemiecką Austrię republiką demokratyczną i częścią Republiki Weimarskiej.
• 16 lutego 1919: Odbywają się wybory do Austriackiego Zgromadzenia Konstytucyjnego.
• Maj 1919: Kanclerz Renner i delegacja austriacka zostają wykluczeni z negocjacji prowadzonych przez premiera Francji Georges'a Clemenceau.
• 10 września 1919: Podpisanie traktatu w Saint-Germain-en-Laye przez kanclerza Rennera na skutek ultimatum aliantów.
• Czerwiec 1920: Podpisanie traktatu w Trianon między Węgrami a aliantami, kończącego podział byłej Monarchii Dualistycznej.
• 16 lipca 1920: Traktat w Saint-Germain-en-Laye wchodzi w życie.
• 1921: Stany Zjednoczone podpisują własny traktat pokojowy z Austrią, zastępując traktat w Saint-Germain-en-Laye, którego nie ratyfikowały.
• Październik 1920: Plebiscyt karyncki decyduje o przynależności południowej Karyntii do Austrii.
• 15 marca 1923: Rada Ambasadorów formalnie uznaje przynależność Galicji Wschodniej do Polski.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego traktat w Saint-Germain-en-Laye był tak ważny? Był to jeden z kluczowych traktatów pokojowych po I wojnie światowej, który formalnie zakończył wojnę między państwami sprzymierzonymi a Austrią. Przede wszystkim jednak, rozwiązał on Monarchię Austro-Węgierską i na nowo ukształtował mapę Europy Środkowej, tworząc nowe państwa i drastycznie zmniejszając terytorium Austrii.

• Jakie były główne straty terytorialne Austrii? Austria utraciła ponad 60 procent swojego przedwojennego terytorium. Do Czechosłowacji przeszły Czechy, Morawy i część Śląska Austriackiego; do Polski - Galicja; do Rumunii - Bukowina; do Włoch - Południowy Tyrol, Trydent i Pobrzeże Austriackie; a do Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców - Dalmacja, Kraina, Dolna Styria oraz Bośnia i Hercegowina.

• Dlaczego Stany Zjednoczone nie ratyfikowały traktatu? Traktat zawierał Pakt Ligi Narodów. Stany Zjednoczone, ze względu na sprzeciw Kongresu wobec przystąpienia do Ligi Narodów, nie ratyfikowały traktatu w Saint-Germain-en-Laye, podpisując zamiast tego własny traktat pokojowy z Austrią w 1921 roku.

• Co oznaczało postanowienie o zakazie Anschlussu? Artykuł 88 traktatu wymagał od Austrii powstrzymania się od naruszania jej niepodległości, co uniemożliwiało jej unię polityczną lub gospodarczą z Republiką Weimarską bez zgody Ligi Narodów. Miało to zapobiec zjednoczeniu Austrii z Niemcami, ale w dłuższej perspektywie przyczyniło się do wzrostu poparcia dla idei Anschlussu.

• Jak traktat wpłynął na gospodarkę Austrii? Znaczące zmniejszenie terytorium, populacji i zasobów nowej Austrii w stosunku do starego imperium zrujnowało gospodarkę kraju, zwłaszcza Wiednia, który z imperialnej stolicy stał się stolicą małego państwa. Przez pewien czas samo istnienie Austrii było kwestionowane z powodu jej osłabienia gospodarczego.

Podsumowanie

Traktat w Saint-Germain-en-Laye, podpisany 10 września 1919 roku, był aktem o przełomowym znaczeniu, który definitywnie zakończył epokę Monarchii Austro-Węgierskiej i na nowo ukształtował polityczną mapę Europy Środkowej. Choć miał na celu ustanowienie trwałego pokoju po wyniszczającej I wojnie światowej, jego surowe postanowienia terytorialne, militarne i polityczne, w tym zakaz zjednoczenia z Niemcami i drastyczne ograniczenie potencjału gospodarczego Austrii, stworzyły podwaliny pod przyszłe napięcia i kryzysy. Traktat ten, będąc jednym z filarów powojennego ładu wersalsko-waszyngtońskiego, symbolizuje zarówno dążenie do samostanowienia narodów, jak i trudności w jego pełnej realizacji, pozostawiając Austrię w trudnej sytuacji, która miała istotny wpływ na jej dalsze losy w XX wieku.