Ustawa o ubogich (1601) - angielskie podstawy

Współczesne domy opieki, placówki zapewniające całodobową opiekę rezydencjalną osobom starszym lub osobom niepełnosprawnym, są dziś standardem w wielu krajach. Jednak ich historia jest znacznie krótsza, niż mogłoby się wydawać, a ich ewolucja odzwierciedla zmieniające się realia demograficzne, społeczne i polityczne. Zanim stały się wyspecjalizowanymi instytucjami, opieka nad osobami niesamodzielnymi spoczywała głównie na rodzinach lub, w przypadku ubogich, na prymitywnych przytułkach.

Fot. CC BY 4.0 / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Początki instytucjonalnej opieki nad ubogimi sięgają XVII wieku w Anglii, rozwój nowoczesnych domów opieki nastąpił w XX wieku, zwłaszcza po II wojnie światowej.
• Gdzie? Anglia (XVII wiek), Stany Zjednoczone i Wielka Brytania (XIX-XXI wiek), Polska (XX-XXI wiek).
• Kto (główne strony/postacie)? Gminy i władze lokalne (XVII wiek), grupy kobiece i kościelne (XIX wiek), rządy państwowe (XX wiek) poprzez ustawy takie jak Social Security Act (1935) w USA czy utworzenie NHS (1948) w Wielkiej Brytanii.
• Wynik? Ewolucja od niespecjalistycznych przytułków dla ubogich do wyspecjalizowanych domów opieki (nursing homes, domy pomocy społecznej - DPS), oferujących kompleksową opiekę medyczną, bytową i wspomagającą, regulowaną prawnie i finansowaną z różnych źródeł.

Wstęp: Od rodzinnej opieki do instytucjonalnego wsparcia

Przed XVII wiekiem i współcześnie wiele rodzin opiekuje się swoimi starszymi członkami w domu rodzinnym. Jest to praktyka nadal powszechna w wielu społecznościach. Jednak wzrost długości życia, zmniejszenie rozmiarów rodzin oraz potrzeba specjalistycznej wiedzy w opiece nad osobami z chorobami przewlekłymi sprawiły, że opieka domowa stała się trudniejsza. W późnym XX i XXI wieku domy opieki stały się standardową formą opieki dla większości osób starszych i niepełnosprawnych, odpowiadając na te złożone wyzwania.

Domy opieki, znane również jako domy pomocy społecznej (DPS), zakłady opieki wykwalifikowanej (SNF) czy placówki długoterminowej opieki, to instytucje zapewniające całodobową opiekę rezydencjalną. Są przeznaczone dla osób, które nie wymagają pobytu w szpitalu, ale potrzebują wsparcia trudnego do zapewnienia w warunkach domowych. Personel tych placówek zajmuje się potrzebami medycznymi i innymi pacjentów, a większość z nich ma pielęgniarki i wykwalifikowane pielęgniarki dostępne 24 godziny na dobę.

W Stanach Zjednoczonych, na przykład, prawie 1 na 10 mieszkańców w wieku 75-84 lat przebywa w domu opieki przez pięć lub więcej lat. Niektóre domy opieki oferują również krótkoterminowe pobyty rehabilitacyjne po operacjach, chorobach lub urazach, w tym fizjoterapię, terapię zajęciową lub terapię logopedyczną. Świadczą także inne usługi, takie jak zaplanowane zajęcia, codzienne sprzątanie, a także usługi opieki nad osobami z demencją. Prawie 6% osób starszych przebywa w placówkach mieszkalnych, które zapewniają szeroki zakres opieki.

Fot. Unknown authorUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Tło i przyczyny powstania instytucjonalnej opieki

Historia instytucjonalnej opieki nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi jest ściśle związana z ewolucją podejścia społeczeństwa do ubóstwa i potrzeb najbardziej bezbronnych. Przed XVII wiekiem, w większości kultur, opieka nad starszymi członkami rodziny była naturalną częścią życia rodzinnego. Jednak wraz ze zmianami społecznymi i demograficznymi, takimi jak urbanizacja, wzrost liczby ludności i zmieniające się struktury rodzinne, pojawiła się potrzeba bardziej zorganizowanych form wsparcia.

Angielskie korzenie: przytułki i Ustawa o ubogich

W XVII wieku w Anglii, w odpowiedzi na rosnące problemy społeczne, takie jak ubóstwo i bezdomność, powstały przytułki (poorhouses/almshouses). Były to placówki, w których gminy były zobowiązane do opieki nad ubogimi. To właśnie w tym kontekście należy rozumieć znaczenie Ustawy o ubogich z 1601 roku. Choć materiał źródłowy nie opisuje jej szczegółowo, historycznie była to kluczowa regulacja, która skonsolidowała wcześniejsze przepisy dotyczące ubogich i nałożyła na parafie obowiązek zbierania podatków na ich utrzymanie oraz organizowania pracy dla zdolnych do niej.

Do przytułków często trafiały sieroty, osoby uznane za chore psychicznie oraz osoby starsze, które nie były w stanie samodzielnie funkcjonować lub nie miały wsparcia rodziny. Osoby zdolne do pracy miały pracować, a w przypadku odmowy mogły zostać uwięzione. Przytułki zapewniały schronienie i codzienne posiłki, ale ich warunki były często bardzo podstawowe i nie zapewniały specjalistycznej opieki. Model ten został przeniesiony do Ameryki Północnej przez angielskich osadników.

Przed XIX wiekiem nie istniały instytucje długoterminowej opieki ograniczone wiekiem. Osoby starsze potrzebujące schronienia z powodu niezdolności, ubóstwa lub izolacji rodzinnej często kończyły życie w przytułku, obok osób uznanych za chore psychicznie, nietrzeźwych czy bezdomnych. Były one po prostu kategoryzowane jako część najbardziej potrzebujących członków społeczności.

Zmiany w XIX wieku: początki specjalizacji

W XIX wieku w Stanach Zjednoczonych zaczęły pojawiać się pierwsze specjalistyczne domy dla osób starszych. Grupy kobiece i kościelne, często z troski o członków własnych wspólnot etnicznych lub religijnych, zaczęły zakładać prywatne placówki opieki. Była to reakcja na warunki panujące w przytułkach, gdzie osoby starsze często umierały obok najbardziej pogardzanych członków społeczeństwa. Te prywatne inicjatywy stanowiły ważny krok w kierunku bardziej humanitarnej i ukierunkowanej opieki.

Przytułki istniały do początku XX wieku, ale stały się mniej powszechne z powodu rozwoju programów opieki społecznej.

Przebieg ewolucji domów opieki

Ewolucja domów opieki to proces, który nabrał tempa w XX wieku, napędzany kryzysami społecznymi, zmianami demograficznymi i rosnącą świadomością potrzeby specjalistycznej opieki.

Wielki Kryzys i ustawa o ubezpieczeniach społecznych w USA

W Stanach Zjednoczonych Wielki Kryzys w latach 30. XX wieku przeciążył przytułki, prowadząc do braku miejsca i funduszy. Jednocześnie, ujawnienie złych warunków życia w tych placówkach przez dziennikarzy śledczych (muckraking) w latach 30. XX wieku, doprowadziło do publicznego oburzenia. W odpowiedzi na te problemy, w 1935 roku wprowadzono Ustawę o ubezpieczeniach społecznych (Social Security Act). Była to przełomowa regulacja, która przyznawała emerytury tylko osobom nie mieszkającym w przytułkach, ale w prywatnych instytucjach. Celem było zachęcenie do korzystania z bardziej godnych form opieki i stopniowe wycofywanie przytułków.

Przytułki zostały zastąpione przez domy mieszkalne, znane jako domy opieki z wyżywieniem (board-and-care homes) lub domy rekonwalescencyjne. Te nowe placówki zapewniały podstawowy poziom opieki i posiłki w prywatnym otoczeniu za określoną opłatą. Sukces tych domów sprawił, że do II wojny światowej zaczęły kształtować się nowe formy domów opieki.

Rząd dostrzegł problem długotrwałych pobytów w szpitalach, które były przeznaczone do krótkoterminowej opieki. Aby temu zaradzić, domy opieki z wyżywieniem zaczęły przekształcać się w bardziej publiczne i stałe placówki, finansowane przez państwo i władze federalne. Do 1965 roku domy opieki stały się stałym elementem systemu, oferując stałe miejsce zamieszkania, opiekę medyczną i codzienne posiłki dla osób starszych i niepełnosprawnych. W porównaniu do przytułków, te nowe placówki wykazywały poprawę w utrzymaniu standardów opieki i czystości.

W latach 50. do 70. XX wieku dynamika domów opieki w USA znacznie się zmieniła. Programy Medicare i Medicaid stały się głównymi źródłami finansowania, co miało ogromny wpływ na rozwój i dostępność usług. Poprawki do ustaw z 1965 roku wymusiły na domach opieki przestrzeganie kodeksów bezpieczeństwa i wymagały obecności zarejestrowanych pielęgniarek przez cały czas, co podniosło standardy opieki medycznej. W 1987 roku wprowadzono Ustawę o reformie pielęgniarstwa (Nursing Reform Act), która zdefiniowała różne typy usług domów opieki i dodała Kartę Praw Mieszkańców, zwiększając ochronę i prawa podopiecznych.

Rozwój w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej

W Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej problem przepełnienia szpitali, spowodowany obecnością zarówno rannych żołnierzy i cywilów, jak i licznych pacjentów starszych, stał się palący. W odpowiedzi na to, w 1948 roku wprowadzono National Health Service (NHS) i zniesiono Old Poor Law, co umożliwiło budowę nowoczesnych publicznych domów opieki.

W latach 50. XX wieku profesor Peter Townsend ujawnił rozbieżności w standardach opieki między publicznymi a prywatnymi domami opieki. Jego badania przyczyniły się do reform polityki zdrowotnej, które miały zapewnić jednolite standardy opieki dla osób starszych mieszkających w placówkach finansowanych przez NHS. Lata 80. i 90. XX wieku to okres, w którym domy opieki stały się dużą branżą w Wielkiej Brytanii, regulowaną przez Registered Homes Act 1984 i Care Standards Act 2000, które miały zapewnić spełnianie potrzeb pacjentów.

Polska droga do domów pomocy społecznej

W Polsce do początku XX wieku pomoc osobom niesamodzielnym była nieuregulowana prawnie. Jej organizacją zajmowały się głównie instytucje dobroczynne i związki wyznaniowe. Nie istniały państwowe ośrodki, a na określenie tego typu miejsc używano terminów takich jak "przytułek dla ubogich", "szpitalik" czy "szpital".

Pierwsza polska ustawa o opiece społecznej z 1923 roku wprowadziła zakłady opiekuńcze. W okresie PRL zakłady opieki całkowitej zaczęły funkcjonować w resorcie zdrowia i zmieniły nazwę na domy opieki, a następnie domy pomocy społecznej (DPS). W tym okresie były to instytucje o charakterze totalnym, co oznaczało, że życie mieszkańców było ściśle regulowane przez instytucję.

Nowy model DPS w Polsce ukształtowała ustawa o pomocy społecznej z 1990 roku. Kolejne rozporządzenia zwiększały specjalizację instytucji i wprowadzały standardy świadczeń, dążąc do stworzenia bardziej otwartego i demokratycznego modelu funkcjonowania.

Fot. Unknown authorUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Skutki i znaczenie

W XXI wieku domy opieki są zróżnicowane. Niektóre przypominają szpitale, inne bardziej domy. Mieszkańcy mogą płacić za opiekę z własnych środków, z pomocą rządową, Medicare (krótkoterminowo w USA) lub długoterminowych planów ubezpieczeniowych. Większość domów opieki w USA akceptuje Medicaid jako źródło płatności.

Współczesne domy opieki - rola i wyzwania

Domy opieki są kluczowym elementem systemu opieki społecznej, zwłaszcza w obliczu starzejących się społeczeństw. Są przeznaczone dla osób, które:

• Cierpią na postępujące choroby, takie jak choroba Alzheimera czy Parkinsona.
• Potrzebują pomocy po wypisie ze szpitala, gdy nie są jeszcze gotowe do samodzielnego funkcjonowania w domu.
• Mają potrzeby medyczne, które stają się niemożliwe do zarządzania przez opiekunów domowych.
• Potrzebują aktywności i socjalizacji z osobami w podobnym wieku.
• Nie mają opiekunów domowych posiadających odpowiednią wiedzę na temat ich potrzeb żywieniowych lub innych aspektów opieki.
• Tracą poczucie rozpoznawania zagrożeń.
• Mają zmniejszoną zdolność do wykonywania podstawowych czynności życia codziennego.
• Ich obecne środowisko domowe nie jest już bezpieczne lub odpowiednie do ich potrzeb.

Wybierając dom opieki, należy wziąć pod uwagę takie czynniki jak: wymagane aktywności i potrzeby medyczne, koszty finansowe, akceptacja ubezpieczenia medycznego, licencje placówki, kwalifikacje personelu oraz stosunek liczby personelu do liczby mieszkańców.

Personel i standardy opieki

W Stanach Zjednoczonych pracownicy domów opieki muszą posiadać licencję lub certyfikat w stanie, w którym pracują. Większość placówek jest zobowiązana do zapewnienia wystarczającej liczby personelu do odpowiedniej opieki nad mieszkańcami. Na przykład, w USA domy opieki muszą mieć co najmniej jedną zarejestrowaną pielęgniarkę (RN) dostępną przez co najmniej 8 godzin dziennie przez cały tydzień oraz co najmniej jedną licencjonowaną pielęgniarkę praktyczną (LPN) na służbie 24 godziny na dobę.

Personel bezpośredniej opieki obejmuje zazwyczaj zarejestrowane pielęgniarki, licencjonowane pielęgniarki praktyczne, pracowników socjalnych, certyfikowanych asystentów pielęgniarskich i fizjoterapeutów. Zarejestrowane pielęgniarki (RN) oceniają i monitorują mieszkańców, wdrażają plany opieki, podają leki i prowadzą dokumentację. Licencjonowane pielęgniarki praktyczne (LPN) pracują pod nadzorem RN, monitorują samopoczucie mieszkańców, podają leki i wykonują zabiegi. Asystenci pielęgniarscy (CNA) zapewniają podstawową opiekę, taką jak pomoc w kąpieli, ubieraniu, posiłkach i toalecie. Współpraca między tymi grupami personelu jest kluczowa dla zapewnienia wysokiej jakości opieki.

Domy Pomocy Społecznej w Polsce

W Polsce Ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004 r. dzieli DPS na placówki dla różnych grup, w tym osób w podeszłym wieku, przewlekle somatycznie chorych, przewlekle psychicznie chorych, dorosłych i dzieci niepełnosprawnych intelektualnie, niepełnosprawnych fizycznie oraz uzależnionych od alkoholu. DPS mogą prowadzić jednostki samorządu terytorialnego, Kościół katolicki, inne związki wyznaniowe, fundacje, stowarzyszenia, pozostałe osoby prawne oraz osoby fizyczne.

DPS oferują usługi bytowe (zakwaterowanie, wyżywienie, higiena), opiekuńcze (pomoc w codziennych czynnościach, opieka zdrowotna i pielęgniarska), wspomagające (terapia zajęciowa, wsparcie psychologiczne, organizacja wydarzeń) i edukacyjne. Miejsca w DPS najczęściej poszukiwane są dla osób wymagających doraźnej opieki (51,4%) lub osób leżących (24%), a zdecydowaną większość stanowią kobiety (63%) cierpiące na choroby przewlekłe (92%). Osoby powyżej 80 roku życia stanowią 60% ogółu mieszkańców.

Organem wydającym zezwolenie na prowadzenie DPS w Polsce jest wojewoda właściwy ze względu na położenie domu, po spełnieniu określonych warunków i wizytacji obiektu.

Znaczenie wsparcia emocjonalnego

Badania wskazują, że praca w placówce opiekuńczej, takiej jak dom pomocy społecznej, wiąże się z koniecznością pogodzenia totalizującego reżimu instytucji z dbałością o dobro mieszkańców i realizacją ich potrzeb (Niedbalski, 2019). Podopieczni domów pomocy społecznej najbardziej oczekują wsparcia emocjonalnego od osób profesjonalnie pomagających, co jest głównym czynnikiem wpływającym na kontrolę emocji (Glińska, 2016). To podkreśla, że oprócz opieki fizycznej i medycznej, równie ważny jest aspekt psychologiczny i emocjonalny, który wpływa na jakość życia mieszkańców.

Oś czasu

• XVII wiek: Powstanie przytułków (poorhouses/almshouses) w Anglii, gminy zobowiązane do opieki nad ubogimi.
• 1601: Uchwalenie Ustawy o ubogich w Anglii, konsolidującej przepisy dotyczące opieki nad ubogimi.
• XIX wiek (USA): Grupy kobiece i kościelne zaczynają zakładać specjalne, prywatne domy dla osób starszych.
• 1923 (Polska): Pierwsza polska ustawa o opiece społecznej wprowadza zakłady opiekuńcze.
• Lata 30. XX wieku (USA): Wielki Kryzys przeciąża przytułki; ujawnienie złych warunków życia.
• 1935 (USA): Wprowadzenie Ustawy o ubezpieczeniach społecznych (Social Security Act), emerytury tylko dla osób nie mieszkających w przytułkach.
• II wojna światowa (USA): Rozwój domów opieki z wyżywieniem (board-and-care homes).
• 1948 (Wielka Brytania): Wprowadzenie National Health Service (NHS) i zniesienie Old Poor Law, budowa publicznych domów opieki.
• Lata 50. XX wieku (Wielka Brytania): Profesor Peter Townsend ujawnia rozbieżności w standardach opieki, przyczyniając się do reform.
• 1965 (USA): Domy opieki stają się stałym elementem systemu, Medicare i Medicaid głównymi źródłami finansowania; poprawki do ustaw wymuszają przestrzeganie kodeksów bezpieczeństwa i obecność pielęgniarek.
• 1984 (Wielka Brytania): Wprowadzenie Registered Homes Act, regulującego prywatne domy opieki.
• 1987 (USA): Wprowadzenie Ustawy o reformie pielęgniarstwa (Nursing Reform Act), definiującej usługi i dodającej Kartę Praw Mieszkańców.
• 1990 (Polska): Nowy model DPS ukształtowany przez ustawę o pomocy społecznej.
• 2000 (Wielka Brytania): Wprowadzenie Care Standards Act, zapewniającego spełnianie potrzeb pacjentów.
• 2004 (Polska): Ustawa o pomocy społecznej dzieli DPS na placówki dla różnych grup.
• XXI wiek: Domy opieki są zróżnicowane, finansowane z różnych źródeł, stanowiąc standardową formę opieki.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym była angielska Ustawa o ubogich z 1601 roku? Była to kluczowa regulacja w Anglii, która skonsolidowała wcześniejsze przepisy dotyczące ubogich, nakładając na parafie obowiązek zbierania podatków na ich utrzymanie i organizowania pracy dla osób zdolnych do niej. Stanowiła fundament instytucjonalnej opieki nad ubogimi.

• Dlaczego powstały pierwsze przytułki? Przytułki (poorhouses/almshouses) powstały w XVII wieku w Anglii, ponieważ gminy były zobowiązane do opieki nad ubogimi. Były odpowiedzią na rosnące problemy społeczne, takie jak ubóstwo, bezdomność i brak wsparcia dla osób starszych, sierot czy chorych psychicznie.

• Jakie były główne różnice między przytułkami a współczesnymi domami opieki? Przytułki były niespecjalistycznymi placówkami dla wszystkich ubogich, oferującymi jedynie podstawowe schronienie i wyżywienie, często w złych warunkach. Współczesne domy opieki (DPS) są wyspecjalizowanymi instytucjami, oferującymi kompleksową opiekę medyczną, pielęgniarską, bytową i wspomagającą, z jasno określonymi standardami i prawami mieszkańców.

• Jakie wydarzenia przyczyniły się do rozwoju nowoczesnych domów opieki w USA? Kluczowe były: przeciążenie przytułków podczas Wielkiego Kryzysu, ujawnienie złych warunków w tych placówkach, wprowadzenie Social Security Act (1935), który zachęcał do prywatnej opieki, oraz późniejsze włączenie programów Medicare i Medicaid (1965) jako głównych źródeł finansowania, co doprowadziło do podniesienia standardów i specjalizacji.

• Jakie są główne usługi świadczone przez domy pomocy społecznej w Polsce? Polskie DPS oferują usługi bytowe (zakwaterowanie, wyżywienie, higiena), opiekuńcze (pomoc w codziennych czynnościach, opieka zdrowotna i pielęgniarska), wspomagające (terapia zajęciowa, wsparcie psychologiczne, organizacja wydarzeń) oraz edukacyjne.

Podsumowanie

Ewolucja opieki nad osobami starszymi i niesamodzielnymi, od rodzinnej troski, przez prymitywne przytułki, aż po współczesne, wyspecjalizowane domy opieki, jest świadectwem zmieniających się potrzeb społecznych i rosnącej roli państwa w zapewnianiu wsparcia. Angielska Ustawa o ubogich z 1601 roku stanowiła jeden z pierwszych, choć bardzo podstawowych, kroków w kierunku instytucjonalizacji opieki nad ubogimi. Z czasem, pod wpływem kryzysów społecznych, postępu medycznego i rosnącej świadomości praw człowieka, system ten ewoluował.

Dziś domy opieki, takie jak polskie Domy Pomocy Społecznej, są kompleksowymi placówkami, które nie tylko zapewniają schronienie i opiekę medyczną, ale także dążą do zapewnienia godności, wsparcia emocjonalnego i aktywizacji mieszkańców. Ich rozwój odzwierciedla drogę od doraźnej pomocy dla najbardziej potrzebujących do uznania, że opieka nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi jest fundamentalnym elementem nowoczesnego społeczeństwa, wymagającym profesjonalizmu, regulacji i odpowiedniego finansowania.