Legion Puławski - nadzieja w dymie

Narodziny Nadziei w Dymie Wojny: Dlaczego Powstał Legion Puławski?

Gdy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa, Polacy stanęli przed dramatycznym wyborem. Trzy zaborcze mocarstwa - Rosja, Austro-Węgry i Prusy - znalazły się po przeciwnych stronach barykady. Każde z nich obiecywało Polakom autonomię i nadzieję na odzyskanie niepodległości, licząc na ich wsparcie militarne. W tym skomplikowanym politycznym tyglu narodziła się idea tworzenia polskich formacji wojskowych, które miały walczyć o polską sprawę u boku jednego z zaborców. Jedną z takich formacji był Legion Puławski, polska jednostka wojskowa walcząca w składzie armii rosyjskiej.

Kluczowe Fakty: Legion Puławski w Pigułce

• Co? Legion Puławski, formalnie I Legion Polski (739 Nowoaleksandryjska Drużyna), był polską formacją ochotniczą.
• Kiedy? Utworzony pod koniec 1914 roku, zorganizowany w styczniu 1915 roku.
• Gdzie? Formowany głównie w Puławach (ówczesna Nowo-Aleksandria) na terenie Imperium Rosyjskiego.
• Kto? Ochotnicy polscy, inicjatywa Komitetu Narodowego Polskiego (KNP) wspieranego przez narodowych demokratów, walczył w składzie Armii Imperium Rosyjskiego przeciwko Niemcom.
• Liczebność? Około 1000 ochotników na początku 1915 roku.
• Wynik? Legion poniósł ciężkie straty (92% stanu początkowego), został rozwiązany w październiku 1915 roku i przeformowany w Polską Brygadę Strzelców.

Płk. Antoni Reutt, dowódca Legionu Puławskiego, w mundurze rosyjskim. Fot. NieznanyUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Od Pomysłu do Formacji: Droga przez Biurokrację i Wątpliwości

Idea tworzenia polskich oddziałów w ramach armii rosyjskiej pojawiła się niemal natychmiast po wybuchu wojny w 1914 roku. W sierpniu tego roku Wielki Książę Mikołaj Mikołajewicz wydał odezwę wzywającą Polaków do zjednoczenia pod berłem cara, obiecując im przyszłość w odrodzonej Polsce. Choć odezwa nie spotkała się z powszechnym entuzjazmem, pojawiły się pierwsze inicjatywy tworzenia ochotniczych oddziałów.

Jednym z pierwszych, który podjął ten trud, był Bonawentura Snarski. Zdołał on zebrać około 200 ochotników, którzy zostali skierowani pod Pajęczno. Niestety, rosyjskie dowództwo wykorzystywało ten niewielki oddział głównie do celów rozpoznawczych, co doprowadziło do dużych strat i ostatecznego rozwiązania jednostki.

Poważniejsze próby podjęli posłowie do carskiej Dumy: Wiktor Jaroński i Zygmunt Balicki, a później także Bolesław Matuszewski. Ich wysiłki zakończyły się jednak fiaskiem. Dopiero Witold Ostoja-Gorczyński, ziemianin z powiatu szawelskiego, odniósł sukces. Jego starania o utworzenie polskich oddziałów zyskały poparcie dowództwa Frontu Południowo-Zachodniego, które stacjonowało w Chełmie. Już 18 września 1914 roku dowództwo to wyraziło zgodę na utworzenie polskich jednostek.

31 października 1914 roku Gorczyński otrzymał telegram z kwatery głównej Frontu w Baranowiczach, informujący o zgodzie cara na formowanie Legionu. 9 listopada 1914 roku otrzymał oficjalny patent od szefa sztabu Stawki, generała Nikołaja Januszkiewicza, na formowanie „polskich drużyn”, czyli batalionów. Kluczowe ustalenia zapadły 17 listopada 1914 roku, kiedy to dokument parafowany przez Wielkiego Księcia Mikołaja Mikołajewicza zatwierdził nazwę „Legiony” dla tworzonych oddziałów. Miały one służyć do zadań partyzancko-wywiadowczych, operując na tyłach i skrzydłach wroga. Należy jednak podkreślić, że nie były to wojska regularne, a warunki służby w nich były mało atrakcyjne.

Ważnym krokiem było przejęcie opieki nad formującym się oddziałem przez Komitet Narodowy Polski (KNP), kierowany przez Romana Dmowskiego, lidera narodowych demokratów. KNP widział w tej inicjatywie szansę na wzmocnienie polskiej pozycji politycznej i przeciwdziałanie tworzeniu Legionów Polskich pod auspicjami armii austro-węgierskiej, które były związane z ruchem Józefa Piłsudskiego.

Puławy - Kolebka Legionu: Rekrutacja i Pierwsze Wyzwania

21 listopada 1914 roku jako miejsce formowania Legionu wyznaczono Instytut Agronomiczny i Leśny w Puławach, ówczesnej Nowo-Aleksandrii. Na początku grudnia 1914 roku do Puław zaczęli napływać pierwsi ochotnicy. Około 40 osób przybyło z Brześcia Litewskiego, a kolejne 30 z Chełma. Ci ochotnicy, wraz z innymi, utworzyli pierwszą kompanię pod dowództwem kapitana Aleksandra Maciejewskiego.

Od samego początku legioniści borykali się z ogromnymi trudnościami w zaopatrzeniu. Brakowało mundurów, płaszczy i butów. Rosjanie celowo opóźniali dostawy uzbrojenia i umundurowania. Gdy na początku stycznia 1915 roku nadeszły pierwsze transporty, okazało się, że wyposażenie jest niekompletne i niskiej jakości. Karabiny kawaleryjskie, które otrzymali legioniści, były wprawdzie wyposażone w bagnety, ale brakowało pochew, co czyniło ich noszenie niewygodnym i niebezpiecznym. Dodatkowym problemem była niechęć do używania rosyjskich komend wojskowych.

Odznaka Legionu Puławskiego. Fot. Anwit, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Zmiana Warty i Nowe Szanse: Organizacja i Rozwój Legionu

Sytuacja zaczęła się poprawiać w 1915 roku, kiedy to organizacją legionów zajął się specjalnie powołany Komitet Organizacyjny Legionów Polskich, przekształcony później w Komitet Organizacyjny Polskich Drużyn Ochotniczych. Na jego czele stanął generał Edmund Świdziński. W skład komitetu weszli również inni wojskowi i cywilni działacze, w tym Witold Ostoja-Gorczyński, który wcześniej uzyskał zgodę na werbunek.

13 stycznia 1915 roku pułkownik Antoni Reutt, zawodowy oficer armii czynnej, został mianowany dowódcą I Legionu Polskiego, który powszechnie nazywano Legionem Puławskim. W związku z rosnącą liczbą ochotników, podjęto decyzję o utworzeniu 2 Legionu w Lublinie (tzw. „2 Legion”), do którego skierowano 800 ochotników. Formowano również dwa szwadrony ułanów w Krępie i Ksawerynowie pod Maciejowicami, gromadząc tam około 300 ochotników.

Działalność werbunkowa była prowadzona przez Sekcję Werbunkową w Warszawie, która nadzorowała siedem terenowych biur werbunkowych w różnych miastach, w tym w Kijowie, z myślą o Polakach przebywających na terenie Rosji. Niestety, próby rekrutacji na terenie samego Imperium Rosyjskiego zakończyły się niepowodzeniem z powodu stanowiska rosyjskich władz wojskowych. Podobnie nie powiodła się próba wcielenia do legionów polskich jeńców austriackich narodowości polskiej.

Do Puław trafiało codziennie średnio około 100 ochotników. Byli to głównie przedstawiciele roczników poborowych, którzy w ten sposób unikali służby w wojsku rosyjskim. Zgłaszali się również 18-letni chłopcy, uczniowie szkół średnich, a także starsi przedstawiciele inteligencji urzędniczej. Najliczniejszą grupę stanowili jednak chłopi, robotnicy (zwłaszcza z Warszawy) i drobni rzemieślnicy. Do szwadronów kawalerii zgłaszali się ochotnicy z własnym sprzętem jeździeckim, wśród nich osoby ze środowisk ziemiańskich i inteligenckich.

Formowanie I Legionu Polskiego, z etatem 17 oficerów i 909 szeregowych, zakończono pod koniec stycznia 1915 roku. Liczył on około 1000 ochotników. Początkowo tylko 800 z nich otrzymało karabiny i amunicję. Wszyscy legioniści otrzymali rosyjskie mundury z napisem „I LP” na naramiennikach. Legion nie otrzymał jednak taborów ani artylerii. Karabiny maszynowe, które nadesłano, były austriackie i brakowało do nich amunicji. W lutym 1915 roku Legion podzielono na cztery kompanie strzeleckie, pododdział łączności i kompanię karabinów maszynowych.

Warto wspomnieć o roli ochotników zza oceanu. W styczniu 1915 roku przybyli z USA reemigranci Leon Sułkowski i Adam Trygar. Choć nie nastąpił masowy napływ ochotników z Ameryki (do Polski przybyły tylko cztery osoby), kapitanowie Trygar i Sułkowski udzielili nieocenionych usług przy organizacji i szkoleniu pododdziałów, wnosząc bogate doświadczenie instruktorskie.

5 lutego 1915 roku Legiony zostały zreorganizowane jako jednostki „Narodnoe Opolcheniye” (pospolite ruszenie). Legion Puławski przemianowano na 739 Nowoaleksandryjski Batalion Milicji.

Na Froncie: Chrzest Bojowy i Krwawe Żniwo

20 marca 1915 roku Legion Puławski został skierowany na front, przypisany do Moskiewskiego Korpusu Grenadierów. Drugi Legion Lubelski nigdy nie trafił na linię frontu; jego rolą było uzupełnianie strat poniesionych przez Legion Puławski.

Legion Puławski wziął udział w licznych bitwach, staczając boje między innymi pod:

• Pakosławiem (19 maja 1915) - podczas tej bitwy pułkownik Reutt został ranny, a dowództwo przejął pułkownik Jan Rządkowski.
• Michałowem (16 czerwca 1915)
• Władysławowem (17 lipca 1915)
• Kolonią Chełską (21 lipca 1915)
• Puławską Górą (22 lipca 1915)
• Karczówką (14 sierpnia 1915)
• Nurcem (20 sierpnia 1915)
• Opaką (23 sierpnia 1915)
• Izabelinem (5 września 1915)
• Zelwą (9 września 1915)

Okres walk okazał się dla Legionu niezwykle krwawy. Poniósł on ciężkie straty: 415 zabitych i 1016 rannych. Stanowiło to aż 92% jego początkowego stanu osobowego, co świadczy o ogromnym poświęceniu i trudnych warunkach, w jakich przyszło walczyć polskim ochotnikom.

Odznaka pamiątkowa żołnierzy I Legionu Puławskiego. Fot. NieznanyUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Spory i Mity: Czy Legion Puławski Był Naprawdę "Polski"?

Wokół Legionu Puławskiego narosło kilka nieporozumień, które warto wyjaśnić.

• MIT: Legion Puławski był samodzielną polską formacją wojskową. RZECZYWISTOŚĆ: Choć tworzony z inicjatywy polskich działaczy politycznych i z udziałem polskich ochotników, Legion Puławski był integralną częścią Armii Imperium Rosyjskiego. Działał na jej strukturach, podlegał rosyjskiemu dowództwu i walczył w ramach rosyjskich korpusów. Nie był więc samodzielną armią narodową w takim sensie, jak mogłyby to sugerować niektóre interpretacje.

• MIT: Legion Puławski był tworzony z inicjatywy rządu rosyjskiego. RZECZYWISTOŚĆ: Powstanie Legionu było w dużej mierze oddolnym zrywem Polaków, którzy widzieli w tym szansę na walkę o polską sprawę w kontekście I wojny światowej. Inicjatywa ta została wsparta przez Komitet Narodowy Polski (polskich narodowych demokratów) oraz uzyskała zgodę dowództwa Frontu Południowo-Zachodniego. Nie była to więc bezpośrednia inicjatywa samego rządu carskiego, lecz raczej wynik zbiegu polskich aspiracji politycznych i strategicznych kalkulacji rosyjskiego dowództwa wojskowego.

Koniec Pewnego Etapu: Rozwiązanie i Dziedzictwo Legionu Puławskiego

W październiku 1915 roku, po ciężkich walkach i poniesionych stratach, Legion Puławski został rozwiązany. Jego żołnierze, którzy przeżyli, stanowili trzon nowo formowanej Polskiej Brygady Strzelców. Ta reorganizacja była częścią szerszych wysiłków mających na celu zwiększenie liczby polskich sił zbrojnych w ramach armii rosyjskiej.

Dziedzictwo Legionu Puławskiego jest złożone. Z jednej strony, był to wyraz polskiego zaangażowania w walkę o niepodległość w niezwykle trudnych realiach politycznych i militarnych I wojny światowej. Z drugiej strony, jego istnienie w ramach armii rosyjskiej budziło kontrowersje i było przedmiotem sporów ideologicznych w polskim ruchu narodowym. Mimo to, Legion Puławski stanowił ważny epizod w historii polskiego wojska, pokazując determinację Polaków do walki o własną sprawę, nawet w obliczu przytłaczających okoliczności.

Najczęściej Zadawane Pytania o Legion Puławski

• Z ilu żołnierzy składał się Legion Puławski? Legion Puławski liczył początkowo około 1000 ochotników. Po ciężkich walkach i poniesionych stratach, jego liczebność drastycznie spadła.

• Z kim walczył Legion Puławski? Legion Puławski walczył w składzie armii rosyjskiej przeciwko Niemcom na froncie wschodnim I wojny światowej.

• Czy Legion Puławski był polską armią? Legion Puławski był polską formacją wojskową, ale działał w ramach Armii Imperium Rosyjskiego. Nie był samodzielną armią narodową.

• Jakie były główne bitwy stoczone przez Legion Puławski? Legion Puławski brał udział w wielu starciach, m.in. pod Pakosławiem, Michałowem, Władysławowem, Karczówką i Nurcem.

• Czym różnił się Legion Puławski od Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego? Legion Puławski walczył u boku Rosji przeciwko Niemcom, natomiast Legiony Polskie Józefa Piłsudskiego tworzone były pod auspicjami Austro-Węgier i walczyły głównie przeciwko Rosji. Obie formacje były polskimi jednostkami wojskowymi, ale działały w ramach różnych mocarstw zaborczych i miały odmienne cele polityczne.

Podsumowanie: Lekcja Historii z Legionu Puławskiego

Legion Puławski był ważnym, choć często pomijanym, elementem polskiej historii wojskowej okresu I wojny światowej. Pokazuje on złożoność sytuacji Polaków, którzy w obliczu braku własnego państwa musieli podejmować trudne decyzje o sojuszach militarnych. Mimo że formacja ta była częścią armii rosyjskiej, jej powstanie i walka były wyrazem polskiego dążenia do odzyskania niepodległości. Trudności w zaopatrzeniu, wysokie straty i ostateczne rozwiązanie jednostki świadczą o realiach, w jakich przyszło działać polskim patriotom, ale nie umniejszają ich poświęcenia w dążeniu do wspólnego celu.