Drugi rozbiór Polski (1793) - jak Rosja i Prusy

Drugi rozbiór Polski (1793) - jak Rosja i Prusy podzieliły resztki Rzeczypospolitej

Wyobraźmy sobie państwo, które przez lata było osłabiane przez wewnętrzne spory i ingerencję sąsiadów. Nagle, w obliczu zagrożenia zewnętrznego, próbuje się reformować, uchwalając konstytucję, która miała je wzmocnić. Zamiast jednak odzyskać siły, to właśnie te reformy stają się pretekstem do kolejnego, druzgocącego ciosu. Tak właśnie potoczyły się losy Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1793 roku, kiedy to Rosja i Prusy dokonały drugiego rozbioru, zabierając jej znaczną część terytorium i pogłębiając kryzys państwowości.

Kluczowe fakty

• Kiedy? Traktat podziałowy podpisano 23 stycznia 1793 roku. Sejm grodzieński ratyfikował cesję terytoriów w lipcu i wrześniu 1793 roku.
• Gdzie? Rozbiór dotyczył terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Tereny te zostały podzielone między Królestwo Prus i Imperium Rosyjskie.
• Kto? Główne strony konfliktu to Rzeczpospolita Obojga Narodów (reprezentowana przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i sejm), Imperium Rosyjskie (pod wodzą carycy Katarzyny II) oraz Królestwo Prus (pod wodzą króla Fryderyka Wilhelma II).
• Wynik? Znaczna utrata terytorium przez Rzeczpospolitą (łącznie ok. 287 000 km²), osłabienie państwa, utrwalenie rosyjskiej i pruskiej dominacji, a także kompromitacja stronnictw politycznych w Polsce.

Fot. Public domain / Wikimedia Commons

Tło i przyczyny drugiego rozbioru

Drugi rozbiór Polski nie był wydarzeniem nagłym, lecz kulminacją procesów trwających od lat. Bezpośrednim impulsem do podjęcia działań przez mocarstwa były wydarzenia związane z uchwaleniem Konstytucji 3 Maja w 1791 roku. Ten ambitny projekt reformatorski, mający na celu wzmocnienie państwa polskiego i uniezależnienie go od wpływów zewnętrznych, został odebrany przez Rosję i Prusy jako zagrożenie.

Caryca Katarzyna II, która uważała Rzeczpospolitą za swoją strefę wpływów, a nawet "wasalną" Rzeczpospolitą, widziała w reformach zagrożenie dla swojej dominacji. Podobnie król pruski Fryderyk Wilhelm II, choć początkowo mógł być zainteresowany współpracą z Polską, ostatecznie uznał, że silniejsza Rzeczpospolita nie leży w interesie Prus.

Bezpośrednim pretekstem do działania stała się wojna polsko-rosyjska w 1792 roku. Po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, część magnatów polskich, niezadowolonych z reform, zawiązała konfederację targowicką, która zwróciła się o pomoc do Rosji. Interwencja rosyjska doprowadziła do kapitulacji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i obalenia konstytucji.

Po tym zwycięstwie Rosji, w październiku 1792 roku, król pruski Fryderyk Wilhelm II wysunął żądanie przyłączenia Wielkopolski do Prus. Argumentował to potrzebą rekompensaty za niepowodzenia armii pruskiej w wojnie przeciwko rewolucyjnej Francji, w której Prusy walczyły w koalicji z innymi monarchiami europejskimi. Żądanie to szybko przekształciło się w propozycję drugiego rozbioru ziem Rzeczypospolitej między Rosję i Prusy.

Warto zaznaczyć, że w tym okresie Monarchia Habsburgów (Austria) była zaangażowana w wojnę z rewolucyjną Francją i nie brała bezpośredniego udziału w drugim rozbiorze. Dopiero później, w 1795 roku, Austria przystąpiła do trzeciego rozbioru.

Przebieg wydarzeń

Po podpisaniu traktatu podziałowego między Rosją a Prusami 23 stycznia 1793 roku, rozpoczęła się realizacja planu rozbioru. Wojska pruskie, pod dowództwem generała Joachima Heinricha von Möllendorffa, wkroczyły do Wielkopolski, podczas gdy armia rosyjska zajęła wschodnie tereny Rzeczypospolitej.

Wojska polskie w większości wycofywały się z oddawanych ziem, unikając konfrontacji. Jednym z nielicznych aktów oporu była obrona ratusza w Kargowej. Król pruski 25 marca 1793 roku wydał patent inkorporacyjny, wzywając mieszkańców zajętych terenów do złożenia hołdu Prusom pod groźbą kary.

Kluczowe decyzje dotyczące cesji terytoriów zapadały na sejmie grodzieńskim, który obradował w atmosferze przymusu i pod lufami armat wojsk rosyjskich. 22 lipca 1793 roku deputacja sejmu podpisała traktat z Rosją, na mocy którego Rzeczpospolita zrzekła się znaczących obszarów:

• województw: mińskiego, kijowskiego, bracławskiego i podolskiego
• części województw: wileńskiego, nowogródzkiego, brzeskolitewskiego i wołyńskiego

Łącznie Rosja zagarnęła obszar 228 600 km² zamieszkały przez około 3,056 miliona osób. Traktat ten został ratyfikowany 19 sierpnia 1793 roku przez rosyjskiego posła Jakoba Sieversa.

W nocy z 22 na 23 września 1793 roku sejm grodzieński, w obecności rosyjskiego generała Johanna von Rautenfelda i otoczony przez wojska rosyjskie, w milczeniu przeprowadził cesję terytoriów na rzecz Królestwa Prus. Prusy zagarnęły:

• Gdańsk i Toruń
• województwa: poznańskie, pozostałą część gnieźnieńskiego, kaliskie, sieradzkie, ziemię wieluńską, płockie, brzeskokujawskie, inowrocławskie, ziemię dobrzyńską
• części województw: krakowskiego, rawskiego i mazowieckiego

Obszar zajęty przez Prusy wynosił 58 400 km² i zamieszkiwało go około 1,136 miliona osób.

Ostatni sejm Rzeczypospolitej szlacheckiej, obradujący w Grodnie, pod presją zaborców, nie tylko wyraził milczącą zgodę na rozbiór, ale także zawarł nierównoprawny traktat pokojowy z Rosją i przywrócił Radę Nieustającą - organ, który w przeszłości służył interesom Rosji i Prus. Sejm ten rozwiązał również konfederację targowicką, która doprowadziła do klęski państwa.

Fot. User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, map based of layers of User:Halibutt translations of User:Alokasta, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Skutki i znaczenie drugiego rozbioru

Drugi rozbiór Polski miał katastrofalne skutki dla państwa polskiego i jego obywateli. Rzeczpospolita utraciła ogromne połacie terytorium, co drastycznie osłabiło jej potencjał gospodarczy i militarny. Okrojone państwo stało się jeszcze bardziej zależne od swoich sąsiadów.

• Utrata terytorium i ludności: Polska straciła ponad 287 000 km² ziemi i miliony obywateli.
• Osłabienie państwowości: Rzeczpospolita została zredukowana do państwa marionetkowego, pozbawionego realnej suwerenności.
• Kompromitacja elit politycznych: Konfederacja targowicka i jej zwolennicy ponieśli całkowitą klęskę, a ich działania doprowadziły do zguby państwa. Król Stanisław August Poniatowski również znalazł się w sytuacji bez wyjścia, zmuszony do akceptacji kolejnej tragedii narodowej.
• Utrwalenie ustroju sprzyjającego zaborcom: W okrojonej Rzeczypospolitej formalnie utrzymano ustrój demokracji szlacheckiej z Prawami kardynalnymi, które zapewniały słabą władzę królewską i dogodne warunki dla wpływów Rosji i Prus.
• Przygotowanie do trzeciego rozbioru: Drugi rozbiór, zamiast zaspokoić apetyty zaborców, utorował drogę do ostatecznego rozwiązania kwestii polskiej, jakim był trzeci rozbiór w 1795 roku.

Caryca Katarzyna II widziała w rozbiorze karę za "niewierność" Rzeczypospolitej, a obie monarchie rozbiorowe oczyściły sobie tym samym pole do dalszych działań, w tym do rozprawy z rewolucyjną Francją.

Oś czasu

• 1791: Uchwalenie Konstytucji 3 Maja.
• 1792: Utworzenie konfederacji targowickiej i interwencja rosyjska. Kapitulacja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
• Październik 1792: Król pruski Fryderyk Wilhelm II wysuwa żądanie przyłączenia Wielkopolski.
• 23 stycznia 1793: Podpisanie traktatu podziałowego między Rosją a Prusami.
• Marzec 1793: Wojska pruskie wkraczają do Wielkopolski. Król pruski wydaje patent inkorporacyjny.
• 22 lipca 1793: Sejm grodzieński podpisuje traktat z Rosją o cesji terytoriów.
• 19 sierpnia 1793: Ratyfikacja traktatu z Rosją.
• 22/23 września 1793: Sejm grodzieński w milczeniu przeprowadza cesję terytoriów na rzecz Prus.
• 3 stycznia 1795: Tajna konwencja austriacko-rosyjska o III rozbiorze Polski.

Fot. User:Mathiasrex, Maciej Szczepańczyk, CC BY 3.0 / Wikimedia Commons

Najczęściej zadawane pytania

• Kto był głównym inicjatorem drugiego rozbioru Polski? Głównymi inicjatorami byli caryca Katarzyna II (Rosja) i król Fryderyk Wilhelm II (Prusy). Bezpośrednim pretekstem była wojna polsko-rosyjska 1792 roku i interwencja rosyjska po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja.
• Czy Austria brała udział w drugim rozbiorze? Nie, w przeciwieństwie do pierwszego i trzeciego rozbioru, Austria nie brała bezpośredniego udziału w drugim rozbiorze. Była wówczas zajęta wojną z rewolucyjną Francją.
• Jakie były główne ziemie utracone przez Polskę w drugim rozbiorze? Polska utraciła znaczną część swoich ziem, w tym Wielkopolskę, Gdańsk, Toruń, a także rozległe tereny na wschodzie, takie jak województwa mińskie, kijowskie, bracławskie i podolskie.
• Jaki był cel drugiego rozbioru z perspektywy Rosji i Prus? Dla Rosji był to sposób na ukaranie Polski za "niewierność" i umocnienie swojej dominacji. Dla Prus była to okazja do zdobycia nowych terytoriów i wzmocnienia swojej pozycji w regionie, a także rekompensata za zaangażowanie w wojnę z Francją. Obie monarchie dążyły też do osłabienia Rzeczypospolitej, aby zapobiec jej potencjalnemu odrodzeniu i umocnieniu.

Podsumowanie

Drugi rozbiór Polski w 1793 roku był tragicznym wydarzeniem, które znacząco przybliżyło Rzeczpospolitą do jej ostatecznego upadku. Był to wynik połączenia wewnętrznych słabości państwa, błędnych decyzji politycznych oraz bezwzględnej polityki sąsiednich mocarstw. Utrata kolejnych ziem i obywateli, a także kompromitacja elit politycznych, pogłębiły kryzys państwowości i stworzyły warunki do trzeciego, ostatecznego rozbioru w 1795 roku. Wydarzenie to stanowi bolesną lekcję o konsekwencjach braku jedności narodowej i podatności na zewnętrzne naciski w obliczu zagrożenia.