Konfederacja Targowicka - zdrada i upadek

Konfederacja Targowicka była jednym z najbardziej brzemiennych w skutki spisków w historii Polski. Zawiązana w tajemnicy, pod patronatem potężnej sąsiadki, doprowadziła do obalenia reform Sejmu Czteroletniego i uchwalonej z wielkim trudem Konstytucji 3 Maja. Jej działania miały bezpośredni wpływ na drugi [rozbiór Polski](/blog/traktat-rozbiorowy-polski-1772-kulisy-pierwszego-rozbioru), znacząco osłabiając państwo i pogłębiając jego upadek. Ale jak doszło do powstania tego sojuszu, który stał się symbolem zdrady narodowej?

Fot. Stanislaus II August of Poland (died 1798), Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Konfederacja została zawiązana 27 kwietnia 1792 roku w Petersburgu, choć oficjalnie ogłoszono ją 14 maja 1792 roku w Targowicy. Działania wojenne rozpoczęły się 18 maja 1792 roku.
• Gdzie? Spisek zawiązano w Petersburgu, a jego centrum operacyjne znajdowało się w Targowicy. Działania objęły całą Rzeczpospolitą.
• Kto? Głównymi stronami były: konfederaci targowiccy (m.in. Stanisław Szczęsny Potocki, Franciszek Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski) oraz cesarzowa Rosji Katarzyna II, wspierająca ich militarnie. Po stronie obrońców Konstytucji 3 Maja stali m.in. król Stanisław August Poniatowski (początkowo), książę Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko.
• Wynik? Obalenie reform Konstytucji 3 Maja, wybuch wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku, przystąpienie króla do konfederacji, rozwiązanie konfederacji i ostatecznie drugi rozbiór Polski w 1793 roku.

Geneza spisku i Konstytucja 3 Maja

Punktem zapalnym dla konfederatów stała się Konstytucja 3 Maja, uchwalona przez Sejm Czteroletni 3 maja 1791 roku. Była to pierwsza w Europie i druga na świecie nowoczesna konstytucja narodowa, która wprowadzała szereg fundamentalnych reform. Zniosła m.in. wolną elekcję, ograniczając tym samym wpływ magnaterii na wybór monarchy, i wzmocniła władzę centralną. Dla części wpływowej szlachty, przyzwyczajonej do dominacji w życiu politycznym państwa, była to niedopuszczalna ingerencja w ich dotychczasowe przywileje.

Część magnatów nie zamierzała pogodzić się z nowym porządkiem. Już 14 maja 1792 roku zawiązali w Targowicy, niewielkiej miejscowości na Kresach, konfederację, której celem było obalenie konstytucji. Jednakże, jak podają źródła, rzeczywisty spisek narodził się wcześniej, bo już 27 kwietnia 1792 roku w Petersburgu. Tam, pod bezpośrednim patronatem cesarzowej Rosji Katarzyny II, która od lat uważała się za gwarantkę ustroju Rzeczypospolitej, ustalono szczegóły planu. Tekst aktu konfederacji został zredagowany przez rosyjskiego generała Wasilija Popowa, szefa kancelarii księcia Grigorija Potiomkina.

Wśród głównych sygnatariuszy znaleźli się prominentni magnaci: Stanisław Szczęsny Potocki, który został marszałkiem konfederacji koronnej, Franciszek Ksawery Branicki, hetman wielki koronny, oraz Seweryn Rzewuski, hetman polny koronny. Do spisku dołączyli również generał Szymon Marcin Kossakowski i inni. Sekretarzem konfederacji został publicysta Dyzma Bończa-Tomaszewski. Ich głównym celem było przywrócenie dawnego ustroju, a nawet podział państwa na samodzielne prowincje. Aby osiągnąć te cele, zwrócili się o pomoc wojskową do Katarzyny II.

Niektórzy historycy, jak Wojciech Stanek, postrzegają konfederację targowicką jako reakcję na "konstytucyjny zamach stanu" i reformy Sejmu Czteroletniego. Sygnatariusze aktu oskarżali twórców Konstytucji 3 Maja o podstęp i "wydarcie" wolności narodowi polskiemu, sugerując, że reformy były jedynie przygotowaniem do całkowitego wywrócenia ustroju państwa.

Fot. Joseph Grassi, Public domain / Wikimedia Commons

Wojna polsko-rosyjska 1792 roku

Prośba konfederatów o pomoc wojskową została przez Katarzynę II przyjęta z entuzjazmem. Rosja, która od lat dążyła do osłabienia Rzeczypospolitej i podporządkowania jej swojej dominacji, widziała w konfederacji idealne narzędzie do realizacji swoich celów. 18 maja 1792 roku, zaledwie kilka dni po formalnym zawiązaniu konfederacji, stutysięczna armia rosyjska wkroczyła na terytorium Rzeczypospolitej, rozpoczynając wojnę polsko-rosyjską, znaną również jako wojna w obronie Konstytucji 3 Maja.

Mimo początkowych sukcesów strony polskiej, która odniosła zwycięstwa pod Zieleńcami i Dubienką, przewaga liczebna i militarna armii rosyjskiej była przytłaczająca. Wojska rosyjskie dotarły aż do Wisły. W obliczu tej sytuacji, a także pod wpływem nacisków politycznych i obawy przed bankructwem, król Stanisław August Poniatowski podjął decyzję o przystąpieniu do konfederacji targowickiej.

25 lipca 1792 roku, na rozkaz króla, wojska Rzeczypospolitej przerwały działania wojenne. Decyzja ta wywołała ogromne oburzenie wśród obrońców konstytucji. Książę Józef Poniatowski i generał Tadeusz Kościuszko na znak protestu podali się do dymisji. Wielu oficerów i działaczy opozycyjnych, w tym marszałek Sejmu Stanisław Małachowski i Ignacy Potocki, zdecydowało się na emigrację, głównie do Saksonii.

Niewypowiedziana formalnie wojna trwała od 16 maja do 26 lipca 1792 roku. Przedwczesna kapitulacja wojsk polskich, będąca konsekwencją przystąpienia króla do konfederacji, umożliwiła targowiczanom, wspieranym przez wojska rosyjskie, zajęcie wszystkich województw Rzeczypospolitej. Organy władzy powołane przez Sejm Czteroletni zostały zlikwidowane.

Konfederacja Generalna Wielkiego Księstwa Litewskiego

Działania konfederatów nie ograniczyły się do Korony. Po zajęciu ziem litewskich przez wojska rosyjskie, 25 czerwca 1792 roku w Wilnie proklamowano Konfederację Generalną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Była ona w dużej mierze uzupełnieniem konfederacji koronnej. Marszałkiem konfederacji litewskiej został kanclerz wielki litewski Aleksander Michał Sapieha, a jego zastępcą łowczy wielki litewski Józef Zabiełło.

Jednak faktyczną władzę nad Wielkim Księstwem sprawował samozwańczy hetman polny litewski Szymon Marcin Kossakowski i jego brat, biskup inflancki Józef Kazimierz. Kierowali oni poczynaniami swojego bratanka, Józefa Dominika, który zastępował nieobecnego Sapiehę. Władze targowickie, korzystając z ochrony wojsk rosyjskich, dopuszczały się licznych aktów zemsty osobistej wobec szlachty i mieszczan, którzy poparli Konstytucję 3 Maja. Palono wsie i miasta, nakładano sekwestr na dobra patriotów, a ich samych publicznie znieważano. Często były to okazje do prywatnego wzbogacenia się kosztem państwa. Biskup Kossakowski miał na przykład bezprawnie zagarnąć dobra skarbowe na sumę 900 000 złotych polskich. Konfederacja litewska wprowadziła również inny kurs rosyjskiego rubla w stosunku do złotego (1 rubel = 6 złp i 20 gr), co korzystnie wpłynęło na handel z Rosją.

Fot. Niezidentyfikowany malarz, Public domain / Wikimedia Commons

Przystąpienie króla do konfederacji

Decyzja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego o przystąpieniu do konfederacji targowickiej była wynikiem złożonej sytuacji politycznej i militarnej. Pozbawiony realnego wsparcia ze strony swojego pruskiego alianta, który w tajemnicy negocjował z Rosją podział ziem polskich, król znalazł się w niezwykle trudnym położeniu. Szantażowany groźbą żądania spłaty pożyczonych sum przez Rosjan, co mogłoby doprowadzić do bankructwa państwa, zwrócił się listownie do Katarzyny II. Proponował jej wieczyste przymierze, a nawet własną abdykację na rzecz wnuka cesarzowej, Konstantego.

Katarzyna II odpowiedziała jednak stanowczo: podtrzymała swoje poparcie dla konfederatów i zażądała od króla przystąpienia do konfederacji. Dodatkową presję wywierała nuncjatura apostolska, przekonując króla do podporządkowania się woli papieża i przyłączenia do targowiczan.

Wobec tak jednoznacznego stanowiska cesarzowej i nuncjatury, król uznał dalszą walkę za beznadziejną i postanowił zaprzestać działań zbrojnych. 24 lipca 1792 roku złożył swój akces do konfederacji targowickiej. Swoją decyzję postrzegał jako "środek najskuteczniejszy do [zapewnienia] bezpieczeństwa całości kraju i losu Rzeczypospolitej". Król tajnie negocjował warunki zaprzestania działań wojennych z rosyjskim posłem Jakowem Bułhakowem za pośrednictwem podkanclerzego litewskiego Joachima Litawora Chreptowicza. Ostateczną wersję aktu przystąpienia króla do konfederacji zredagował wicekanclerz Imperium Rosyjskiego Iwan Ostermann.

Król, zgodnie z żądaniem dworu petersburskiego, nie zwołał Straży Praw, konstytucyjnego organu państwa. Swoją decyzję przedstawił jedynie na zebraniu ministrów Rzeczypospolitej 23 lipca 1792 roku. W zebraniu uczestniczyli m.in. prymas Michał Jerzy Poniatowski, marszałkowie wielki koronny i litewski, podskarbiowie, kanclerz i podkanclerzy. Zamiar króla uzyskał aprobatę niewielką większością głosów (7:5). Króla poparł m.in. Hugo Kołłątaj, podczas gdy zwolennikiem dalszej walki był Kazimierz Nestor Sapieha. Następnego dnia, 24 lipca, Stanisław August złożył na ręce posła rosyjskiego żądany przez Katarzynę II akces do konfederacji targowickiej.

Najjaśniejsza Konfederacja Obojga Narodów

Na życzenie Katarzyny II, 6 września 1792 roku w Brześciu nad Bugiem rozpoczęły się obrady generalności obu konfederacji - koronnej i litewskiej. 11 września nastąpiło uroczyste połączenie obu konfederacji pod nazwą Najjaśniejszej Konfederacji Obojga Narodów. Akt ten pobłogosławił obecny na uroczystości biskup Michał Sierakowski. Papież Pius VI również wystosował specjalne błogosławieństwo dla dzieła konfederacji targowickiej. Gorącymi zwolennikami konfederacji byli liczni biskupi, m.in. Wojciech Józef Skarszewski, Jan Stefan Giedroyć, Antoni Onufry Okęcki, Adam Tadeusz Naruszewicz i Ignacy Jakub Massalski.

Konfederacja Generalna rozpoczęła prace nad likwidacją skutków zmian ustrojowych wprowadzonych przez Konstytucję 3 Maja. Derogowano wszystkie decyzje Sejmu Czteroletniego dotyczące reformy wojska. Zerwano stosunki dyplomatyczne z Francją, wydalając jej posła i odwołując przedstawicieli Rzeczypospolitej przy obcych dworach. Zdecydowano o wysłaniu do Sankt Petersburga specjalnej delegacji, która miała podziękować Katarzynie II za interwencję i zaproponować wieczyste przymierze między Rosją a Polską.

Władze targowickie, wsparte obecnością wojsk rosyjskich, zmuszały wojsko i szlachtę do składania pod przymusem akcesów do konfederacji. Zakazano publicznego noszenia Orderu Virtuti Militari i używania symboli związanych z Konstytucją 3 Maja. Zjazd brzeski zamknięto 27 września, postanawiając przenieść obrady generalności do Grodna.

Konfederacja targowicka zaprowadziła w Rzeczypospolitej rządy terroru. Przy pomocy wojska rosyjskiego dokonywano licznych grabieży i kontrybucji na dobrach patriotów. Zrujnowany wojną kraj musiał dodatkowo znosić finansowe skutki pobytu 100-tysięcznej rosyjskiej armii okupacyjnej. Miara upadku targowiczan była widoczna podczas uroczystego poselstwa przywódców konfederackich do Katarzyny II 14 listopada 1792 roku. Podziękowali oni cesarzowej za przywrócenie "wolności" i ustroju republikańskiego w Polsce. Franciszek Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski i Szymon Kossakowski wyrazili wówczas swoją radość, że "gdy despotyzm osiadł tron polski, na nieszczęśliwy naród wejrzał Bóg i Katarzyna".

Sejm grodzieński

Sytuacja Polski stawała się coraz bardziej dramatyczna. 23 stycznia 1793 roku Rosja podpisała z Prusami traktat podziałowy, w którym zgadzała się na oddanie Prusom zachodnich województw Rzeczypospolitej. Wkrótce korpus wojsk pruskich wkroczył na terytorium państwa polskiego, aby wyegzekwować postanowienia traktatu.

Taki obrót wydarzeń ostatecznie skompromitował przywódców konfederacji targowickiej. Choć liczyli się z możliwością aneksji wschodnich ziem przez Rosję, byli przekonani, że Katarzyna II pozostawi nienaruszone pozostałe terytorium jako rosyjski protektorat. Rosja postanowiła jednak ponownie wykorzystać "fałszywy zapał patriotyczny" targowiczan. Poseł rosyjski Jakob Sievers zezwolił generalności konfederackiej na wydanie manifestu protestacyjnego przeciwko agresji i okupacji pruskiej. 11 lutego generalność wydała uniwersał zwołujący pospolite ruszenie, jednak decyzję tę musiała cofnąć pod presją Katarzyny II. Część przywódców konfederacji targowickiej wyjechała wówczas z kraju.

W celu zatwierdzenia traktatów podziałowych Katarzyna II zwołała Sejm Grodzieński, który rozpoczął obrady 17 czerwca 1793 roku. Sejmiki ziemskie, odbywające się w asyście wojsk rosyjskich, wybrały niemal wszędzie posłów rekomendowanych przez władze konfederacji targowickiej.

22 sierpnia wyłoniona ze składu sejmu deputacja podpisała z Rosją traktat cesyjny, na mocy którego Rzeczpospolita oddawała Rosji ćwierć miliona kilometrów kwadratowych swojego terytorium. O ile traktat z Rosją został zatwierdzony po miesiącu obrad, o tyle układ z Prusami posłowie nawet nie chcieli słyszeć. W odpowiedzi Rosjanie wycelowali w zamek grodzieński armaty. Po nocy milczenia, nad ranem 2 września, sejm zatwierdził cesję terytoriów na rzecz Prus. Był to drugi rozbiór Polski.

Rozwiązanie konfederacji

15 września 1793 roku Rosjanie rozwiązali konfederację targowicką. Nie była im już potrzebna, a od czasu wydarzeń lutowych nie mogli być pewni pełnej lojalności jej członków. Na jej miejsce utworzono Konfederację Grodzieńską, której zadaniem było opracowanie nowego traktatu wieczystej przyjaźni między Rzecząpospolitą a Rosją.

Sejm grodzieński, obradujący pod dyktatem posła rosyjskiego, zatwierdził 24 września traktaty rozbiorowe. Zajął się również przywracaniem ustroju Rzeczypospolitej sprzed reform Konstytucji 3 Maja. Unieważniono m.in. dużą liczbę uchwał generalności konfederacji targowickiej.

Epilog

Konfederacja targowicka zakończyła się tragicznym epilogiem dla jej przywódców. Większość z nich została skazana na śmierć i powieszona podczas insurekcji kościuszkowskiej. Po opanowaniu Wilna przez powstańców, sąd kryminalny skazał na powieszenie hetmana wielkiego litewskiego Szymona Kossakowskiego. Wyrok wykonano publicznie 25 kwietnia 1794 roku na placu przed ratuszem.

9 maja 1794 roku przed ratuszem na Rynku Starego Miasta w Warszawie powieszeni zostali przywódcy konfederacji skazani przez Sąd Kryminalny Księstwa Mazowieckiego: hetman wielki koronny Piotr Ożarowski, marszałek Rady Nieustającej Józef Ankwicz i hetman polny litewski Józef Zabiełło. Czwarty skazany, biskup inflancki Józef Kazimierz Kossakowski, po zdjęciu święceń kapłańskich został powieszony przed kościołem św. Anny.

28 czerwca 1794 roku wzburzony lud warszawski dokonał samosądów na członkach konfederacji targowickiej posądzanych o zdradę. Przed kościołem św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu powieszeni zostali m.in. biskup wileński Ignacy Massalski i kasztelan przemyski Antoni Czetwertyński.

Sąd Najwyższy Kryminalny skazał Stanisława Szczęsnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego, Seweryna Rzewuskiego i innych na karę śmierci przez powieszenie, wieczną infamię, konfiskatę majątków i utratę wszystkich urzędów. Wobec nieobecności skazanych, wyrok wykonano in effigie (na podobiznach) 29 września 1794 roku.

Najczęściej zadawane pytania

• Kto był głównym inicjatorem Konfederacji Targowickiej? Głównym inicjatorem i patronem Konfederacji Targowickiej była cesarzowa Rosji Katarzyna II. Spisek został zawiązany w Petersburgu pod jej patronatem.
• Jakie były główne cele Konfederacji Targowickiej? Głównym celem konfederatów było obalenie reform Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 Maja, przywrócenie dawnego ustroju Rzeczypospolitej oraz utrzymanie przywilejów magnaterii. Dążyli również do podziału państwa na samodzielne prowincje.
• Jaki był bezpośredni skutek działań Konfederacji Targowickiej? Bezpośrednim skutkiem działań Konfederacji Targowickiej była wojna polsko-rosyjska 1792 roku, przystąpienie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji, obalenie Konstytucji 3 Maja oraz drugi rozbiór Polski w 1793 roku.
• Czy Konfederacja Targowicka była legalnym aktem prawnym? Konfederacja Targowicka była aktem prawnym zawiązanym przez część szlachty, ale jej działania były wspierane przez obcą potęgę militarną (Rosję) i miały na celu obalenie legalnie uchwalonych reform państwowych. W historiografii jest powszechnie uznawana za zdradę narodową.

Podsumowanie

Konfederacja Targowicka stanowi mroczny rozdział w historii Polski, symbolizujący klęskę i zdradę. Spisek magnatów, wsparty przez potężną Rosję, doprowadził do obalenia Konstytucji 3 Maja - symbolu nadziei na odrodzenie państwa. Działania konfederatów otworzyły drogę do drugiego rozbioru Polski, znacząco osłabiając jej pozycję na arenie międzynarodowej i pogłębiając kryzys państwowy. Epilog w postaci insurekcji kościuszkowskiej i samosądów nad przywódcami konfederacji pokazuje głębokość podziałów i tragedii, jakie dotknęły Rzeczpospolitą w tym okresie.