Konstytucja 3 maja - pierwsza w Europie nowoczesna ustawa zasadnicza

Czy wyobrażacie sobie państwo, że w XVIII wieku, w kraju rozdartym wewnętrznymi sporami i zagrożonym przez potężnych sąsiadów, grupa odważnych ludzi postanawia stworzyć dokument, który miałby odmienić oblicze państwa? Dokument tak rewolucyjny, że stał się drugą na świecie i pierwszą w Europie spisaną konstytucją? Tak właśnie było z Konstytucją 3 maja, Ustawą Rządową z 3 maja 1791 roku, która na krótko rozbłysła nadzieją dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Rzeczpospolita w kryzysie - tło

Aby zrozumieć znaczenie Konstytucji 3 maja, musimy cofnąć się do sytuacji Rzeczypospolitej Obojga Narodów w drugiej połowie XVIII wieku. Był to kraj pogrążony w głębokim kryzysie ustrojowym, który czynił go łatwym celem dla potężnych sąsiadów: Imperium Rosyjskiego, Prus i Austrii.

Główną przyczyną tego kryzysu był system polityczny oparty na wolnej elekcji (wyborze króla przez szlachtę) i demokracji szlacheckiej. Choć na pierwszy rzut oka brzmiało to nowocześnie, w praktyce prowadziło do paraliżu państwa. Jednym z najbardziej destrukcyjnych elementów było liberum veto - prawo każdego posła do zerwania sejmu i unieważnienia wszystkich podjętych na nim uchwał. To narzędzie, często wykorzystywane przez magnatów opłacanych przez obce mocarstwa, uniemożliwiało skuteczne reformy i osłabiało władzę centralną.

Od 1768 roku Imperium Rosyjskie, pod rządami Katarzyny Wielkiej, stało się protektorem Rzeczypospolitej i gwarantem nienaruszalności jej ustroju. Oznaczało to, że Rosja de facto kontrolowała polską politykę, uniemożliwiając wszelkie próby wzmocnienia państwa, które mogłyby zagrozić jej wpływom. Sytuacja ta, połączona z wewnętrzną anarchią i słabością militarną, stawiała Rzeczpospolitą na krawędzi upadku.

Pierwodruk Konstytucji 3 maja wydany w Warszawie przez Michała Grölla w 1791 roku. Fot. Michał Gröll (1722-1798), printer, Public domain / Wikimedia Commons

Sejm Wielki i droga do reformy

Nadzieja na zmiany pojawiła się wraz z Sejmem Czteroletnim, zwanym również Sejmem Wielkim, który obradował w latach 1788-1792. Okoliczności międzynarodowe sprzyjały reformatorom - sąsiedzi Polski byli zaangażowani w wojny (szczególnie z Imperium Osmańskim) i wewnętrzne konflikty, co dawało Rzeczypospolitej chwilę oddechu.

7 września 1789 roku Sejm wyłonił Deputację do Formy Rządu, której zadaniem było opracowanie projektu zmiany ustroju. Początkowo dominowały koncepcje republikańskie, takie jak projekt Ignacego Potockiego z 17 grudnia 1789 roku ("Zasady do formy rządu") czy jego późniejszy, bardziej rozbudowany "Projekt do formy rządów" z sierpnia 1790 roku. Zakładały one podporządkowanie rządu sejmowi i sejmikom, przy zachowaniu wybieralności wszystkich urzędników, w tym króla. Te propozycje spotkały się jednak ze sprzeciwem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który dążył do wzmocnienia władzy monarszej.

Sejm od początku obradował jako sejm skonfederowany - konfederację sejmową zawiązano 7 października 1788 roku pod laską Stanisława Małachowskiego (Korona) i Kazimierza Nestora Sapiehy (Litwa). Decyzje zapadały więc większością głosów, a liberum veto nie mogło zerwać obrad. 29 marca 1790 roku Rzeczpospolita zawarła sojusz zaczepno-odporny z Prusami, co zwiększyło poczucie bezpieczeństwa i skłoniło króla do współpracy ze Stronnictwem Patriotycznym - ugrupowaniem dążącym do reform.

4 grudnia 1790 roku król Stanisław August Poniatowski i Ignacy Potocki uzgodnili, że król przejmie inicjatywę w pracach nad nową konstytucją. Projekt miał być przygotowany w tajemnicy, a następnie przedstawiony Sejmowi do zatwierdzenia. Król podyktował główne założenia swojemu sekretarzowi Scipione Piattoliemu, który naszkicował pierwsze wersje. Po konsultacjach z Ignacym Potockim, Stanisław August podyktował kolejny projekt, "Reforma konstytucji", który był konsultowany ze Stanisławem Małachowskim, Hugonem Kołłątajem i Ignacym Potockim. Ostateczną redakcję tekstu Ustawy Zasadniczej, bardzo zbliżoną do finalnej wersji, sporządził Hugo Kołłątaj (25 marca 1791 roku).

Konstytucja 3 maja była efektem kompromisu szlachecko-królewskiego, łączącego szlacheckie wyobrażenia o demokracji z królewskim programem monarchii konstytucyjnej. Rosnąca orientacja szlachty na króla oraz dążenie elity szlacheckiej do upodobnienia ustroju Rzeczypospolitej do czołowych państw europejskich sprawiły, że Sejm wykazywał zbieżności z królewskim projektem. Przedłużenie konfederacji sejmowej i nowe wybory podwoiły skład poselski, a odnowiona konfederacja, wykorzystując przewagę liczebną, wymusiła kompromis na początku stycznia 1791 roku. Przewidywał on akceptację projektu królewskiego w zamian za gwarancje dla szlachty wnoszenia uzupełnień do ustawy w przyszłości.

Przyjęcie Konstytucji odbyło się w warunkach, które można określić jako zamach stanu. Zwolennicy reformy, obawiając się sprzeciwu stronnictwa moskiewskiego, przyspieszyli termin obrad o dwa dni - z planowanego 5 maja na 3 maja 1791 roku. Skorzystano z faktu, że główni oponenci nie wrócili jeszcze z przerwy wielkanocnej. Wieczorem 2 maja w Pałacu Radziwiłłowskim odczytano projekt, a w nocy z 2 na 3 maja w domu marszałka Małachowskiego podpisano "Assekuracyę" - zobowiązanie do popierania projektu. Podpisy złożyło 83 senatorów i posłów.

3 maja na Zamek Królewski w Warszawie przybyło 182 posłów i senatorów (na ogólną liczbę około 500), z czego 72 było przeciwnikami projektu. Miejsce obrad było strzeżone przez Gwardię Królewską i oddziały wojskowe pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego. Projekt wywołał żywe protesty opozycji, m.in. posła kaliskiego Jana Suchorzewskiego, który dramatycznie oświadczył, że woli zabić własne dziecko, niż pozwolić mu żyć w niewoli. Oponenci podkreślali sprzeczność artykułu o sukcesji tronu z obowiązującymi pacta conventa (umowami między królem a szlachtą). Zwolennicy natomiast wskazywali na zagrożenia zewnętrzne i fatalne skutki utrzymania dotychczasowego ustroju.

Konstytucja została uchwalona przez połączone stany w Sali Senatorskiej. O jej przyjęciu bez czytania przesądził przypadek: poseł inflancki Michał Zabiełło wezwał do przyjęcia konstytucji, a króla do jej zaprzysiężenia. Kiedy król podniósł rękę, zwolennicy uznali to za gotowość do złożenia przysięgi. Stanisław August Poniatowski złożył przysięgę na ręce biskupa krakowskiego Feliksa Pawła Turskiego, a następnie wezwał zebranych do przejścia do kolegiaty św. Jana na nabożeństwo dziękczynne. Konstytucja została przyjęta większością głosów, co spotkało się z owacyjnym przyjęciem publiczności.

Najważniejsze postanowienia

Konstytucja 3 maja, właściwie Ustawa Rządowa z dnia 3 maja, była aktem prawnym regulującym ustrój monarchii dziedzicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jej główne cele to zlikwidowanie wad systemu politycznego opartego na wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej. Tak uzasadniał ją wstęp samej ustawy:

Oto najważniejsze zmiany, jakie wprowadzała:

• Monarchia dziedziczna zamiast wolnej elekcji: To była jedna z najbardziej fundamentalnych zmian. Konstytucja znosiła wolną elekcję, która często prowadziła do walk o tron i ingerencji obcych mocarstw. Wprowadzała dziedziczność tronu, co miało zapewnić stabilność i ciągłość władzy. Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał przypaść elektorowi saskiemu Fryderykowi Augustowi i jego potomkom.
• Ograniczenie demokracji szlacheckiej: Na mocy prawa o sejmikach (marzec 1791), które Konstytucja uznała za swoją część, szlachta nieposiadająca ziemi, tzw. gołota, utraciła prawo głosu na sejmikach. Miało to na celu zmniejszenie wpływu magnatów, którzy często wykorzystywali gołotę do własnych celów politycznych.
• Formalne zniesienie liberum veto: Ten paraliżujący mechanizm, który pozwalał jednemu posłowi zerwać sejm, został formalnie zniesiony. Odtąd decyzje miały być podejmowane większością głosów, co było kluczowe dla efektywności prac parlamentu.
• Częściowe zrównanie praw mieszczan i szlachty: Konstytucja włączyła do swojego tekstu prawo o miastach królewskich z 18 kwietnia 1791 roku. Mieszczanie uzyskali nietykalność osobistą bez wyroku sądowego (neminem captivabimus), prawo do nabywania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów i stopni oficerskich, możliwość nobilitacji (uzyskania szlachectwa), a ich plenipotenci zasiedli w Sejmie z głosem doradczym w sprawach miast. Było to ważne dla wzmocnienia miast i ich roli w państwie.
• Ochrona chłopów: Chłopi zostali postawieni pod ochroną państwa, co miało łagodzić nadużycia pańszczyzny. Konstytucja nie znosiła pańszczyzny całkowicie, ale dawała chłopom pewne gwarancje prawne i możliwość zawierania umów z właścicielami ziemskimi, co było krokiem w kierunku poprawy ich sytuacji.
• Trójpodział władzy: Zgodnie z myślą Monteskiusza Konstytucja dzieliła władzę na ustawodawczą (dwuizbowy Sejm - Izba Poselska i Senat), wykonawczą (król wraz ze Strażą Praw, w której zasiadali m.in. prymas i pięciu ministrów) i sądowniczą (niezależne sądy).

Głównymi autorami tekstu Konstytucji 3 maja byli król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj oraz sekretarz królewski Scipione Piattoli. Według Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja, współautorów wydanej w 1793 roku pracy „O ustanowieniu i upadku Konstytucji polskiej 3 maja 1791”, Konstytucja była „ostatnią wolą i testamentem gasnącej Ojczyzny”.

Portret króla Stanisława Augusta Poniatowskiego pędzla Johanna Baptista Lampiego. Fot. Jan Chrzciciel Lampi, Public domain / Wikimedia Commons

Reakcja i upadek (Targowica)

Przyjęcie Konstytucji 3 maja, która wprowadzała monarchię dziedziczną i ograniczała demokrację szlachecką, wywołało silną opozycję. Przeciwnikami byli przede wszystkim republikanie ze stronnictwa hetmańskiego, czyli zwolennicy dotychczasowego ustroju, którzy obawiali się wzmocnienia władzy królewskiej. Jednak największym zagrożeniem okazało się Imperium Rosyjskie.

Rosja, która od 1768 roku była protektorem Rzeczypospolitej i gwarantem nienaruszalności jej ustroju, uznała Konstytucję za akt wrogi i naruszający jej wpływy. Katarzyna Wielka nie mogła pozwolić na to, by Polska stała się silnym i niezależnym państwem.

Narzędziem Rosji stała się konfederacja targowicka - spisek magnatów przeciwnych zmianie ustroju: Stanisława Szczęsnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego i Seweryna Rzewuskiego, którzy zwrócili się o pomoc do carycy Katarzyny II. Akt konfederacji podpisano w Petersburgu 27 kwietnia 1792 roku, a ogłoszono go z datą 14 maja 1792 roku w Targowicy na Ukrainie; 18 maja wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej. Jej celem było obalenie Konstytucji 3 maja i przywrócenie dawnego porządku.

W odpowiedzi na działania targowiczan i interwencję rosyjską wybuchła wojna w obronie konstytucji w 1792 roku. Polska, mimo początkowych sukcesów i waleczności wojsk, została zdradzona przez swojego pruskiego sprzymierzeńca Fryderyka Wilhelma II, który nie wywiązał się z zobowiązań sojuszniczych. Mimo zwycięstwa księcia Józefa Poniatowskiego pod Zieleńcami (18 czerwca 1792) i obrony Dubienki przez Tadeusza Kościuszkę (18 lipca 1792) przewaga rosyjska była ogromna, a król, licząc na porozumienie z Katarzyną II, przerwał walkę.

Konstytucja 3 maja przestała w praktyce obowiązywać (straciła znaczenie) 24 lipca 1792 roku, w momencie przystąpienia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej. Oznaczało to, że król, pod presją rosyjską, zrezygnował z obrony konstytucji. W ciągu nieco ponad 14 miesięcy jej obowiązywania Sejm Czteroletni zdołał uchwalić szereg ustaw szczegółowych, będących rozwinięciem jej postanowień - m.in. Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów (20 października 1791), które gwarantowało równość Korony i Litwy we wspólnym państwie.

Formalnie Konstytucja została derogowana (czyli przestała być obowiązującym aktem prawnym) 23 listopada 1793 roku. Wtedy to Sejm grodzieński, zwołany pod dyktatem Rosji i Prus, uznał Sejm Czteroletni za niebyły i uchylił wszystkie ustanowione na nim akty prawne. Ten sam sejm zatwierdził wcześniej, latem i jesienią 1793 roku, drugi rozbiór Polski, a ostateczny upadek państwa nastąpił w 1795 roku wraz z trzecim rozbiorem i utratą niepodległości na 123 lata.

Oś czasu

• 1768: Imperium Rosyjskie staje się protektorem Rzeczypospolitej i gwarantem nienaruszalności jej ustroju.
• 1787: Uchwalenie konstytucji amerykańskiej (pierwszej na świecie nowoczesnej spisanej konstytucji).
• 1788-1792: Obrady Sejmu Czteroletniego (Sejmu Wielkiego), który otworzył możliwości reform.
• 7 września 1789: Sejm wyłania Deputację do Formy Rządu, mającą opracować projekt zmiany ustroju.
• 17 grudnia 1789: Ignacy Potocki wnosi do sejmu projekt "Zasady do formy rządu".
• 29 marca 1790: Zawarcie sojuszu zaczepno-odpornego z Prusami.
• 1790: Ignacy Potocki opracowuje „Projekt do formy rządów”.
• 4 grudnia 1790: Król Stanisław August Poniatowski i Ignacy Potocki ustalają, że król przejmie inicjatywę w pracach nad konstytucją.
• Początek stycznia 1791: Odnowiona konfederacja sejmowa wymusza kompromis, otwierając drogę do przyjęcia Ustawy Rządowej.
• 25 marca 1791: Hugo Kołłątaj sporządza projekt "Prawa konstytucyjne", bardzo zbliżony do ostatecznej redakcji.
• 2 maja 1791 (wieczór): Zebranie w Pałacu Radziwiłłowskim, odczytanie projektu konstytucji.
• 2/3 maja 1791 (noc): Podpisanie "Assekuracyi" w domu marszałka Małachowskiego.
• 3 maja 1791: Uchwalenie Konstytucji 3 maja przez Sejm Czteroletni.
• 27 kwietnia 1792: Podpisanie aktu konfederacji targowickiej w Petersburgu (ogłoszonego z datą 14 maja w Targowicy).
• 18 maja - lipiec 1792: Wojna polsko-rosyjska w obronie konstytucji (Zieleńce 18 czerwca, Dubienka 18 lipca).
• 24 lipca 1792: Konstytucja przestaje w praktyce obowiązywać (przystąpienie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej).
• 23 stycznia 1793: Rosyjsko-pruski traktat o drugim rozbiorze Polski, zatwierdzony latem i jesienią przez Sejm grodzieński.
• 23 listopada 1793: Konstytucja zostaje formalnie derogowana przez Sejm grodzieński.
• 1795: Trzeci rozbiór Polski i utrata niepodległości.

Znaczenie

Mimo swojego krótkiego obowiązywania - zaledwie nieco ponad 14 miesięcy w praktyce i dwa lata formalnie - Konstytucja 3 maja ma ogromne i trwałe znaczenie, zwłaszcza symboliczne.

Po pierwsze, była to pierwsza w Europie i druga na świecie (po konstytucji amerykańskiej z 1787 roku) nowoczesna spisana konstytucja. Ten fakt sam w sobie świadczy o jej pionierskim charakterze i dążeniu Rzeczypospolitej do modernizacji ustroju, wyprzedzając wiele innych państw europejskich. Był to akt o charakterze oświeceniowym, świadczący o zdolności Polaków do samodzielnego myślenia o reformach i budowania nowoczesnego państwa.

Po drugie, Konstytucja 3 maja była wyrazem dążenia do ratowania Ojczyzny w obliczu jej upadku. Jak ujęli to Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj, była „ostatnią wolą i testamentem gasnącej Ojczyzny”. Pokazywała, że mimo wewnętrznych sporów i zewnętrznych nacisków, istniała w Polsce silna wola reformatorska i patriotyczna elita, gotowa do poświęceń dla dobra państwa. Była to próba odwrócenia fatalnego biegu wydarzeń, wzmocnienia państwa i zapewnienia mu suwerenności.

Po trzecie, przez 123 lata rozbiorów (od 1795 roku), Konstytucja 3 maja stała się potężnym symbolem walki o niepodległość i nadziei na odrodzenie państwa. Przypominała o czasach, gdy Polacy sami próbowali kształtować swój los, o ich zdolności do tworzenia nowoczesnych rozwiązań prawnych i politycznych. Była punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń patriotów, inspirując ich do powstań i działań na rzecz odzyskania suwerenności. Rocznica jej uchwalenia jest świętem państwowym - ustanowionym w 1919 roku, zniesionym przez władze komunistyczne i przywróconym w 1990 roku.

Konstytucja 3 maja, choć nie zdołała uchronić Rzeczypospolitej przed upadkiem, pozostawiła po sobie dziedzictwo ideowe. Jej postanowienia dotyczące monarchii dziedzicznej, ograniczenia liberum veto, ochrony chłopów i zrównania praw mieszczan były krokami w kierunku nowoczesnego państwa. Pokazała, że Polska, mimo swoich słabości, potrafiła wydać na świat akt prawny o uniwersalnym znaczeniu, który do dziś jest powodem do dumy narodowej i świadectwem dążenia do wolności i sprawiedliwości.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym było liberum veto i dlaczego Konstytucja 3 maja je zniosła? Liberum veto było prawem każdego posła do zerwania sejmu i unieważnienia wszystkich jego uchwał. Konstytucja 3 maja formalnie je zniosła, ponieważ paraliżowało ono prace parlamentu i uniemożliwiało skuteczne reformy, prowadząc do anarchii i osłabienia państwa.

• Kto był głównym autorem Konstytucji 3 maja? Głównym autorem tekstu Konstytucji 3 maja był król Stanisław August Poniatowski. Istotny wkład w jej spisanie mieli również Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj oraz sekretarz królewski Scipione Piattoli.

• Co to była konfederacja targowicka? Konfederacja targowicka to spisek części polskich magnatów, którzy byli przeciwni zmianom ustrojowym wprowadzonym przez Konstytucję 3 maja. Zwrócili się oni o pomoc do Imperium Rosyjskiego, co doprowadziło do wojny w obronie konstytucji i jej ostatecznego upadku.

• Dlaczego Konstytucja 3 maja obowiązywała tak krótko? Konstytucja 3 maja obowiązywała krótko z powodu wrogości Imperium Rosyjskiego, które było gwarantem nienaruszalności dotychczasowego ustroju Rzeczypospolitej. Rosja, wspierając konfederację targowicką, interweniowała militarnie, co doprowadziło do klęski Polski w wojnie w obronie konstytucji i jej obalenia.

• Jakie były najważniejsze zmiany wprowadzone przez Konstytucję 3 maja? Najważniejsze zmiany to: wprowadzenie monarchii dziedzicznej zamiast wolnej elekcji, ograniczenie demokracji szlacheckiej (odebranie praw politycznych gołocie), formalne zniesienie liberum veto, częściowe zrównanie praw mieszczan i szlachty oraz objęcie chłopów ochroną państwa.

Podsumowanie

Konstytucja 3 maja, uchwalona 3 maja 1791 roku, była aktem o przełomowym znaczeniu dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Była to pierwsza w Europie i druga na świecie nowoczesna spisana konstytucja, świadectwo dążenia polskiej elity do modernizacji i ratowania państwa z głębokiego kryzysu. Wprowadzała kluczowe reformy, takie jak monarchia dziedziczna, ograniczenie destrukcyjnego liberum veto, częściowe zrównanie praw mieszczan i szlachty oraz ochronę chłopów. Mimo że jej obowiązywanie było tragicznie krótkie - obalona przez interwencję rosyjską i zdradę konfederacji targowickiej, co doprowadziło do rozbiorów Polski - Konstytucja 3 maja na zawsze wpisała się w historię jako symbol walki o wolność, suwerenność i nowoczesność. Przez ponad stulecie niewoli stanowiła inspirację dla kolejnych pokoleń Polaków, przypominając o możliwości budowania silnego i sprawiedliwego państwa.