Konstytucja 3 maja - pierwsza w Europie nowoczesna ustawa zasadnicza

Czy wyobrażacie sobie państwo, że w XVIII wieku, w kraju rozdartym wewnętrznymi sporami i zagrożonym przez potężnych sąsiadów, grupa odważnych ludzi postanawia stworzyć dokument, który miałby odmienić oblicze państwa? Dokument tak rewolucyjny, że stał się drugą na świecie i pierwszą w Europie spisaną konstytucją? Tak właśnie było z Konstytucją 3 maja, Ustawą Rządową z 3 maja 1791 roku, która na krótko rozbłysła nadzieją dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Fot. Jan Matejko, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Uchwalona 3 maja 1791 roku.
• Gdzie? W Warszawie, na Zamku Królewskim, podczas obrad Sejmu Czteroletniego.
• Kto (główne strony/postacie)? Król Stanisław August Poniatowski, wraz ze stanami skonfederowanymi (posłowie i senatorowie), przy udziale m.in. Ignacego Potockiego, Hugo Kołłątaja i Scipione Piattoliego. Przeciwnikami były stronnictwa republikańskie i Imperium Rosyjskie, a także część magnatów (konfederacja targowicka).
• Wynik? Konstytucja zmieniła ustrój Rzeczypospolitej na monarchię dziedziczną, ograniczyła demokrację szlachecką, zrównała częściowo prawa mieszczan i szlachty oraz objęła chłopów ochroną państwa. Jej obowiązywanie było krótkotrwałe - w praktyce przestała działać 24 lipca 1792 roku w wyniku interwencji rosyjskiej i konfederacji targowickiej, a formalnie została uchylona 23 listopada 1793 roku przez Sejm grodzieński. Mimo to, stała się symbolem walki o niepodległość.

Rzeczpospolita w kryzysie - tło

Aby zrozumieć znaczenie Konstytucji 3 maja, musimy cofnąć się do sytuacji Rzeczypospolitej Obojga Narodów w drugiej połowie XVIII wieku. Był to kraj pogrążony w głębokim kryzysie ustrojowym, który czynił go łatwym celem dla potężnych sąsiadów: Imperium Rosyjskiego, Prus i Austrii.

Główną przyczyną tego kryzysu był system polityczny oparty na wolnej elekcji (wyborze króla przez szlachtę) i demokracji szlacheckiej. Choć na pierwszy rzut oka brzmiało to nowocześnie, w praktyce prowadziło do paraliżu państwa. Jednym z najbardziej destrukcyjnych elementów było liberum veto - prawo każdego posła do zerwania sejmu i unieważnienia wszystkich podjętych na nim uchwał. To narzędzie, często wykorzystywane przez magnatów opłacanych przez obce mocarstwa, uniemożliwiało skuteczne reformy i osłabiało władzę centralną.

Od 1768 roku Imperium Rosyjskie, pod rządami Katarzyny Wielkiej, stało się protektorem Rzeczypospolitej i gwarantem nienaruszalności jej ustroju. Oznaczało to, że Rosja de facto kontrolowała polską politykę, uniemożliwiając wszelkie próby wzmocnienia państwa, które mogłyby zagrozić jej wpływom. Sytuacja ta, połączona z wewnętrzną anarchią i słabością militarną, stawiała Rzeczpospolitą na krawędzi upadku.

Fot. Image taken by User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Sejm Wielki i droga do reformy

Nadzieja na zmiany pojawiła się wraz z Sejmem Czteroletnim, zwanym również Sejmem Wielkim, który obradował w latach 1788-1792. Okoliczności międzynarodowe sprzyjały reformatorom - sąsiedzi Polski byli zaangażowani w wojny (szczególnie z Imperium Osmańskim) i wewnętrzne konflikty, co dawało Rzeczypospolitej chwilę oddechu.

7 września 1789 roku Sejm wyłonił Deputację do Formy Rządu, której zadaniem było opracowanie projektu zmiany ustroju. Początkowo dominowały koncepcje republikańskie, takie jak projekt Ignacego Potockiego z 17 grudnia 1789 roku ("Zasady do formy rządu") czy jego późniejszy, bardziej rozbudowany "Projekt do formy rządów" z sierpnia 1790 roku. Zakładały one podporządkowanie rządu sejmowi i sejmikom, przy zachowaniu wybieralności wszystkich urzędników, w tym króla. Te propozycje spotkały się jednak ze sprzeciwem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który dążył do wzmocnienia władzy monarszej.

Przełom nastąpił w 1790 roku. Sejm przyjął formę sejmu skonfederowanego (czyli sejmu, w którym decyzje podejmowano większością głosów, a nie jednomyślnie, co miało zapobiec zerwaniu obrad przez liberum veto). Co więcej, 29 marca 1790 roku Rzeczpospolita zawarła sojusz zaczepno-odporny z Prusami, co zwiększyło poczucie bezpieczeństwa i skłoniło króla do współpracy ze Stronnictwem Patriotycznym - ugrupowaniem dążącym do reform.

4 grudnia 1790 roku król Stanisław August Poniatowski i Ignacy Potocki uzgodnili, że król przejmie inicjatywę w pracach nad nową konstytucją. Projekt miał być przygotowany w tajemnicy, a następnie przedstawiony Sejmowi do zatwierdzenia. Król podyktował główne założenia swojemu sekretarzowi Scipione Piattoliemu, który naszkicował pierwsze wersje. Po konsultacjach z Ignacym Potockim, Stanisław August podyktował kolejny projekt, "Reforma konstytucji", który był konsultowany ze Stanisławem Małachowskim, Hugonem Kołłątajem i Ignacym Potockim. Ostateczną redakcję tekstu Ustawy Zasadniczej, bardzo zbliżoną do finalnej wersji, sporządził Hugo Kołłątaj (25 marca 1791 roku).

Konstytucja 3 maja była efektem kompromisu szlachecko-królewskiego, łączącego szlacheckie wyobrażenia o demokracji z królewskim programem monarchii konstytucyjnej. Rosnąca orientacja szlachty na króla oraz dążenie elity szlacheckiej do upodobnienia ustroju Rzeczypospolitej do czołowych państw europejskich sprawiły, że Sejm wykazywał zbieżności z królewskim projektem. Przedłużenie konfederacji sejmowej i nowe wybory podwoiły skład poselski, a odnowiona konfederacja, wykorzystując przewagę liczebną, wymusiła kompromis na początku stycznia 1791 roku. Przewidywał on akceptację projektu królewskiego w zamian za gwarancje dla szlachty wnoszenia uzupełnień do ustawy w przyszłości.

Przyjęcie Konstytucji odbyło się w warunkach, które można określić jako zamach stanu. Zwolennicy reformy, obawiając się sprzeciwu stronnictwa moskiewskiego, przyspieszyli termin obrad o dwa dni - z planowanego 5 maja na 3 maja 1791 roku. Skorzystano z faktu, że główni oponenci nie wrócili jeszcze z przerwy wielkanocnej. Wieczorem 2 maja w Pałacu Radziwiłłowskim odczytano projekt, a w nocy z 2 na 3 maja w domu marszałka Małachowskiego podpisano "Assekuracyę" - zobowiązanie do popierania projektu. Podpisy złożyło 83 senatorów i posłów.

3 maja na Zamek Królewski w Warszawie przybyło 182 posłów i senatorów (na ogólną liczbę około 500), z czego 72 było przeciwnikami projektu. Miejsce obrad było strzeżone przez Gwardię Królewską i oddziały wojskowe pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego. Projekt wywołał żywe protesty opozycji, m.in. posła kaliskiego Jana Suchorzewskiego, który dramatycznie oświadczył, że woli zabić własne dziecko, niż pozwolić mu żyć w niewoli. Oponenci podkreślali sprzeczność artykułu o sukcesji tronu z obowiązującymi pacta conventa (umowami między królem a szlachtą). Zwolennicy natomiast wskazywali na zagrożenia zewnętrzne i fatalne skutki utrzymania dotychczasowego ustroju.

Konstytucja została uchwalona przez połączone stany w Sali Senatorskiej. O jej przyjęciu bez czytania przesądził przypadek: poseł inflancki Michał Zabiełło wezwał do przyjęcia konstytucji, a króla do jej zaprzysiężenia. Kiedy król podniósł rękę, zwolennicy uznali to za gotowość do złożenia przysięgi. Stanisław August Poniatowski złożył przysięgę na ręce biskupa krakowskiego Feliksa Pawła Turskiego, a następnie wezwał zebranych do przejścia do kolegiaty św. Jana na nabożeństwo dziękczynne. Konstytucja została przyjęta większością głosów, co spotkało się z owacyjnym przyjęciem publiczności.

Najważniejsze postanowienia

Konstytucja 3 maja, właściwie Ustawa Rządowa z dnia 3 maja, była aktem prawnym regulującym ustrój monarchii dziedzicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jej główne cele to zlikwidowanie wad systemu politycznego opartego na wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej.

Oto najważniejsze zmiany, jakie wprowadzała:

• Monarchia dziedziczna zamiast wolnej elekcji: To była jedna z najbardziej fundamentalnych zmian. Konstytucja znosiła wolną elekcję, która często prowadziła do walk o tron i ingerencji obcych mocarstw. Wprowadzała dziedziczność tronu, co miało zapewnić stabilność i ciągłość władzy. Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał przypaść dynastii saskiej.
• Ograniczenie demokracji szlacheckiej: Konstytucja znacząco ograniczyła prawa polityczne szlachty nieposiadającej ziemi, tzw. gołoty. Odbierała jej prawo głosu i decyzji w sprawach państwa. Miało to na celu zmniejszenie wpływu magnatów, którzy często wykorzystywali gołotę do własnych celów politycznych.
• Formalne zniesienie liberum veto: Ten paraliżujący mechanizm, który pozwalał jednemu posłowi zerwać sejm, został formalnie zniesiony. Odtąd decyzje miały być podejmowane większością głosów, co było kluczowe dla efektywności prac parlamentu.
• Częściowe zrównanie praw mieszczan i szlachty: Konstytucja wprowadzała częściowe zrównanie praw osobistych mieszczan i szlachty. Mieszczanie uzyskali prawo do nabywania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów i stopni oficerskich, a także możliwość nobilitacji (uzyskania szlachectwa). Było to ważne dla wzmocnienia miast i ich roli w państwie.
• Ochrona chłopów: Chłopi zostali postawieni pod ochroną państwa, co miało łagodzić nadużycia pańszczyzny. Konstytucja nie znosiła pańszczyzny całkowicie, ale dawała chłopom pewne gwarancje prawne i możliwość zawierania umów z właścicielami ziemskimi, co było krokiem w kierunku poprawy ich sytuacji.
• Trójpodział władzy: Choć źródło nie opisuje tego szczegółowo, Konstytucja wprowadzała trójpodział władzy na ustawodawczą (Sejm), wykonawczą (król i Straż Praw) i sądowniczą.

Głównymi autorami tekstu Konstytucji 3 maja byli król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj oraz sekretarz królewski Scipione Piattoli. Według Ignacego Potockiego i Hugo Kołłątaja, Konstytucja 3 maja była „ostatnią wolą i testamentem gasnącej Ojczyzny”.

Fot. Kazimierz Wojniakowski, Public domain / Wikimedia Commons

Reakcja i upadek (Targowica)

Przyjęcie Konstytucji 3 maja, która wprowadzała monarchię dziedziczną i ograniczała demokrację szlachecką, wywołało silną opozycję. Przeciwnikami byli przede wszystkim republikanie, czyli zwolennicy dotychczasowego ustroju, którzy obawiali się wzmocnienia władzy królewskiej. Jednak największym zagrożeniem okazało się Imperium Rosyjskie.

Rosja, która od 1768 roku była protektorem Rzeczypospolitej i gwarantem nienaruszalności jej ustroju, uznała Konstytucję za akt wrogi i naruszający jej wpływy. Katarzyna Wielka nie mogła pozwolić na to, by Polska stała się silnym i niezależnym państwem.

Wrogość Rosji została sprowokowana przez konfederację targowicką. Był to spisek części polskich magnatów, przeciwnych zmianie ustroju Rzeczypospolitej, którzy zwrócili się o pomoc do carycy Katarzyny Wielkiej. Konfederacja targowicka została zawiązana w maju 1792 roku w Petersburgu (choć oficjalnie ogłoszono ją w Targowicy na Ukrainie). Jej celem było obalenie Konstytucji 3 maja i przywrócenie dawnego porządku.

W odpowiedzi na działania targowiczan i interwencję rosyjską wybuchła wojna w obronie konstytucji w 1792 roku. Polska, mimo początkowych sukcesów i waleczności wojsk, została zdradzona przez swojego pruskiego sprzymierzeńca Fryderyka Wilhelma II, który nie wywiązał się z zobowiązań sojuszniczych. Wojska rosyjskie Katarzyny Wielkiej, wspierające konfederację targowicką, pokonały Polaków.

Konstytucja 3 maja przestała w praktyce obowiązywać (straciła znaczenie) 24 lipca 1792 roku, w momencie przystąpienia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej. Oznaczało to, że król, pod presją rosyjską, zrezygnował z obrony konstytucji. W ciągu nieco ponad 14 miesięcy jej obowiązywania Sejm Czteroletni zdołał uchwalić szereg ustaw szczegółowych, będących rozwinięciem jej postanowień.

Formalnie Konstytucja została derogowana (czyli przestała być obowiązującym aktem prawnym) 23 listopada 1793 roku. Wtedy to Sejm grodzieński, zwołany pod dyktatem Rosji i Prus, uznał Sejm Czteroletni za niebyły i uchylił wszystkie ustanowione na nim akty prawne. To wydarzenie poprzedziło drugi rozbiór Polski w 1793 roku, a ostateczny upadek państwa nastąpił w 1795 roku wraz z trzecim rozbiorem i utratą niepodległości na 123 lata.

Oś czasu

• 1768: Imperium Rosyjskie staje się protektorem Rzeczypospolitej i gwarantem nienaruszalności jej ustroju.
• 1787: Uchwalenie konstytucji amerykańskiej (pierwszej na świecie spisaną konstytucją).
• 1788-1792: Obrady Sejmu Czteroletniego (Sejmu Wielkiego), który otworzył możliwości reform.
• 7 września 1789: Sejm wyłania Deputację do Formy Rządu, mającą opracować projekt zmiany ustroju.
• 17 grudnia 1789: Ignacy Potocki wnosi do sejmu projekt "Zasady do formy rządu".
• Czerwiec/Lipiec 1790: Ignacy Potocki opracowuje "Projekt do formy rządów".
• 29 marca 1790: Zawarcie sojuszu zaczepno-odpornego z Prusami.
• 4 grudnia 1790: Król Stanisław August Poniatowski i Ignacy Potocki ustalają, że król przejmie inicjatywę w pracach nad konstytucją.
• Początek stycznia 1791: Odnowiona konfederacja sejmowa wymusza kompromis, otwierając drogę do przyjęcia Ustawy Rządowej.
• 25 marca 1791: Hugo Kołłątaj sporządza projekt "Prawa konstytucyjne", bardzo zbliżony do ostatecznej redakcji.
• 2 maja 1791 (wieczór): Zebranie w Pałacu Radziwiłłowskim, odczytanie projektu konstytucji.
• 2/3 maja 1791 (noc): Podpisanie "Assekuracyi" w domu marszałka Małachowskiego.
• 3 maja 1791: Uchwalenie Konstytucji 3 maja przez Sejm Czteroletni.
• Maj 1792: Zawiązanie konfederacji targowickiej (oficjalnie w Targowicy, faktycznie w Petersburgu).
• 1792: Wojna w obronie konstytucji.
• 24 lipca 1792: Konstytucja przestaje w praktyce obowiązywać (przystąpienie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej).
• 23 listopada 1793: Konstytucja zostaje formalnie derogowana przez Sejm grodzieński.
• 1793: Drugi rozbiór Polski.
• 1795: Trzeci rozbiór Polski i utrata niepodległości.

Znaczenie

Mimo swojego krótkiego obowiązywania - zaledwie nieco ponad 14 miesięcy w praktyce i dwa lata formalnie - Konstytucja 3 maja ma ogromne i trwałe znaczenie, zwłaszcza symboliczne.

Po pierwsze, była to pierwsza w Europie i druga na świecie (po konstytucji amerykańskiej z 1787 roku) spisaną konstytucją. Ten fakt sam w sobie świadczy o jej pionierskim charakterze i dążeniu Rzeczypospolitej do modernizacji ustroju, wyprzedzając wiele innych państw europejskich. Był to akt o charakterze oświeceniowym, świadczący o zdolności Polaków do samodzielnego myślenia o reformach i budowania nowoczesnego państwa.

Po drugie, Konstytucja 3 maja była wyrazem dążenia do ratowania Ojczyzny w obliczu jej upadku. Jak ujęli to Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj, była „ostatnią wolą i testamentem gasnącej Ojczyzny”. Pokazywała, że mimo wewnętrznych sporów i zewnętrznych nacisków, istniała w Polsce silna wola reformatorska i patriotyczna elita, gotowa do poświęceń dla dobra państwa. Była to próba odwrócenia fatalnego biegu wydarzeń, wzmocnienia państwa i zapewnienia mu suwerenności.

Po trzecie, przez 123 lata rozbiorów (od 1795 roku), Konstytucja 3 maja stała się potężnym symbolem walki o niepodległość i nadziei na odrodzenie państwa. Przypominała o czasach, gdy Polacy sami próbowali kształtować swój los, o ich zdolności do tworzenia nowoczesnych rozwiązań prawnych i politycznych. Była punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń patriotów, inspirując ich do powstań i działań na rzecz odzyskania suwerenności.

Konstytucja 3 maja, choć nie zdołała uchronić Rzeczypospolitej przed upadkiem, pozostawiła po sobie dziedzictwo ideowe. Jej postanowienia dotyczące monarchii dziedzicznej, ograniczenia liberum veto, ochrony chłopów i zrównania praw mieszczan były krokami w kierunku nowoczesnego państwa. Pokazała, że Polska, mimo swoich słabości, potrafiła wydać na świat akt prawny o uniwersalnym znaczeniu, który do dziś jest powodem do dumy narodowej i świadectwem dążenia do wolności i sprawiedliwości.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym było liberum veto i dlaczego Konstytucja 3 maja je zniosła? Liberum veto było prawem każdego posła do zerwania sejmu i unieważnienia wszystkich jego uchwał. Konstytucja 3 maja formalnie je zniosła, ponieważ paraliżowało ono prace parlamentu i uniemożliwiało skuteczne reformy, prowadząc do anarchii i osłabienia państwa.

• Kto był głównym autorem Konstytucji 3 maja? Głównym autorem tekstu Konstytucji 3 maja był król Stanisław August Poniatowski. Istotny wkład w jej spisanie mieli również Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj oraz sekretarz królewski Scipione Piattoli.

• Co to była konfederacja targowicka? Konfederacja targowicka to spisek części polskich magnatów, którzy byli przeciwni zmianom ustrojowym wprowadzonym przez Konstytucję 3 maja. Zwrócili się oni o pomoc do Imperium Rosyjskiego, co doprowadziło do wojny w obronie konstytucji i jej ostatecznego upadku.

• Dlaczego Konstytucja 3 maja obowiązywała tak krótko? Konstytucja 3 maja obowiązywała krótko z powodu wrogości Imperium Rosyjskiego, które było gwarantem nienaruszalności dotychczasowego ustroju Rzeczypospolitej. Rosja, wspierając konfederację targowicką, interweniowała militarnie, co doprowadziło do klęski Polski w wojnie w obronie konstytucji i jej obalenia.

• Jakie były najważniejsze zmiany wprowadzone przez Konstytucję 3 maja? Najważniejsze zmiany to: wprowadzenie monarchii dziedzicznej zamiast wolnej elekcji, ograniczenie demokracji szlacheckiej (odebranie praw politycznych gołocie), formalne zniesienie liberum veto, częściowe zrównanie praw mieszczan i szlachty oraz objęcie chłopów ochroną państwa.

Podsumowanie

Konstytucja 3 maja, uchwalona 3 maja 1791 roku, była aktem o przełomowym znaczeniu dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Była to pierwsza w Europie i druga na świecie spisaną konstytucją, świadectwo dążenia polskiej elity do modernizacji i ratowania państwa z głębokiego kryzysu. Wprowadzała kluczowe reformy, takie jak monarchia dziedziczna, ograniczenie destrukcyjnego liberum veto, częściowe zrównanie praw mieszczan i szlachty oraz ochronę chłopów. Mimo że jej obowiązywanie było tragicznie krótkie - obalona przez interwencję rosyjską i zdradę konfederacji targowickiej, co doprowadziło do rozbiorów Polski - Konstytucja 3 maja na zawsze wpisała się w historię jako symbol walki o wolność, suwerenność i nowoczesność. Przez ponad stulecie niewoli stanowiła inspirację dla kolejnych pokoleń Polaków, przypominając o możliwości budowania silnego i sprawiedliwego państwa.