Traktat w Tylży - utworzenie Księstwa Warszawskiego

W lipcu 1807 roku, na rzece Niemen, doszło do jednego z najbardziej symbolicznych spotkań w historii Europy. Na specjalnie przygotowanej tratwie, pośrodku nurtu, stanęli naprzeciw siebie dwaj najpotężniejsi władcy kontynentu: cesarz Francuzów Napoleon Bonaparte i car Rosji Aleksander I. To niecodzienne wydarzenie było kulminacją serii zwycięstw Napoleona, które na nowo ukształtowały mapę Europy i na długie lata zdefiniowały losy wielu narodów, w tym Polaków.

Napoleon Bonaparte przyjmuje królową Prus w Tylży 6 lipca 1807 roku na obrazie Nicolasa Gosse'a. Fot. Nicolas Gosse, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Traktaty tylżyckie zostały podpisane w lipcu 1807 roku: pierwszy 7 lipca, drugi 9 lipca.
• Gdzie? W mieście Tylża (obecnie Sowieck w Rosji), na rzece Niemen.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami były I Cesarstwo Francuskie (reprezentowane przez Napoleona Bonaparte), Imperium Rosyjskie (reprezentowane przez Aleksandra I) oraz Królestwo Prus (reprezentowane przez Fryderyka Wilhelma III).
• Wynik? Traktaty zakończyły wojnę IV Koalicji, umocniły kontrolę Napoleona nad Europą Środkową, doprowadziły do sojuszu francusko-rosyjskiego i znacząco okroiły terytorium Prus. Z ziem zabranych Prusom utworzono m.in. Księstwo Warszawskie, Królestwo Westfalii i Wolne Miasto Gdańsk.

Wstęp: Europa na kolanach przed Napoleonem

Początek XIX wieku to czas, gdy Europa drżała w posadach pod wpływem rewolucyjnych zmian zapoczątkowanych we Francji, a następnie zdominowanych przez geniusz militarny i polityczny Napoleona Bonaparte. Po koronacji na cesarza Francuzów w 1804 roku, Napoleon dążył do ustanowienia hegemonii francuskiej na kontynencie. Jego ambicje spotykały się z oporem kolejnych koalicji antyfrancuskich, tworzonych przez mocarstwa europejskie, takie jak Wielka Brytania, Austria, Rosja i Prusy.

Wojna IV Koalicji, która wybuchła w 1806 roku, okazała się kolejnym triumfem Napoleona. Po błyskawicznych zwycięstwach nad Prusami, w tym po zajęciu Berlina, Wielka Armia Napoleona skierowała się na wschód. Decydujące starcie z siłami rosyjskimi i resztkami armii pruskiej miało miejsce 14 czerwca 1807 roku pod Frydlandem, gdzie Napoleon odniósł miażdżące zwycięstwo. To właśnie ta bitwa ostatecznie zmusiła Rosję i Prusy do szukania porozumienia z cesarzem Francuzów, choć w historiografii dyskutuje się o złożoności czynników, które do tego doprowadziły. Król Prus, Fryderyk Wilhelm III, zgodził się na rozejm już 25 czerwca, zdając sobie sprawę z beznadziejności dalszego oporu. W ten sposób, po serii spektakularnych sukcesów militarnych, Napoleon stanął u szczytu swojej potęgi, gotów narzucić Europie nowy porządek.

Traktat pokojowy w Tylży w archiwum państwowym. Fot. NieznanyUnknown, CC BY-SA 3.0 de / Wikimedia Commons

Spotkanie na Niemnie: Dyplomacja na tratwie

Negocjacje pokojowe, które miały zakończyć wojnę IV Koalicji, odbyły się w Tylży, mieście położonym nad rzeką Niemen. Aby podkreślić równość obu cesarzy i uniknąć kwestii protokołu, zdecydowano się na niezwykłe rozwiązanie: spotkanie na specjalnie zbudowanej tratwie, zacumowanej pośrodku nurtu rzeki. To symboliczne wydarzenie miało miejsce 7 lipca 1807 roku, kiedy to Napoleon Bonaparte i Aleksander I spotkali się osobiście, rozpoczynając rozmowy, które miały zadecydować o losach Europy.

Miasto Tylża na czas negocjacji zostało ogłoszone neutralne. Atmosfera wokół spotkania była niezwykła. Żołnierze obu armii, jeszcze niedawno zaciekli wrogowie, zaczęli się bratać. Wymieniali mundury, maszerowali razem przez miasto, wykrzykując „Niech żyją cesarze!” zarówno po rosyjsku, jak i po francusku. Napoleon i Aleksander, choć reprezentujący odmienne światy, starali się budować wrażenie wzajemnego szacunku. Następnego dnia po spotkaniu, hasłem francuskiej Gwardii było „Aleksander, Rosja, Wielkość”, a rosyjskiej Gwardii - „Napoleon, Francja, Męstwo”. Te gesty miały świadczyć o nowym sojuszu i przyjaźni między dwoma mocarstwami.

Pierwszy traktat, podpisany 7 lipca 1807 roku, dotyczył Francji i Rosji. Dwa dni później, 9 lipca 1807 roku, podpisano drugi traktat, tym razem z Królestwem Prus. Król Prus, Fryderyk Wilhelm III, był w znacznie gorszej pozycji negocjacyjnej, a warunki narzucone jego państwu były znacznie surowsze.

Nowy ład w Europie: Podział łupów i narodziny Księstwa Warszawskiego

Traktaty tylżyckie radykalnie zmieniły mapę polityczną Europy Środkowej, umacniając dominację Napoleona. Głównym poszkodowanym w tych porozumieniach było Królestwo Prus, które utraciło około połowy swoich terytoriów sprzed wojny. Z 5700 mil kwadratowych państwo pruskie skurczyło się do 2800 mil kwadratowych, a liczba jego mieszkańców spadła z 9,75 miliona do zaledwie 4,5 miliona.

Z odebranych Prusom ziem Napoleon utworzył szereg państw zależnych od Francji, które miały stanowić bufor i umocnić jego kontrolę nad regionem:

• Królestwo Westfalii - powstało z ziem na lewym brzegu Łaby oraz z Cottbus, które przeszło do Saksonii.
• Wolne Miasto Gdańsk - utworzone z części ziem północnych, przybrzeżnych, pierwszego rozbioru Polski, pozostające pod protektoratem Królestwa Saksonii i Królestwa Prus.
• Księstwo Warszawskie - to jedno z najważniejszych postanowień traktatów z polskiej perspektywy. Większość ziem polskich, które Prusy zagarnęły podczas drugiego i trzeciego rozbioru Polski, stała się nowym, quasi-niezależnym państwem, zależnym od Francji. Utworzenie Księstwa Warszawskiego, choć nie było pełnym odrodzeniem Rzeczypospolitej, dało Polakom ogromną nadzieję na odzyskanie niepodległości i stało się ważnym ośrodkiem polskiej państwowości w dobie napoleońskiej.

Rosja również zyskała na traktatach, choć w mniejszym stopniu. Napoleon zgodził się na aneksję przez Rosję Białegostoku, co doprowadziło do utworzenia obwodu białostockiego. W zamian za to, Aleksander I uznał francuskie zdobycze w Prusach oraz królewskie tytuły braci Napoleona.

Traktat z Prusami nałożył na to państwo także inne surowe warunki:

• Redukcja armii do 43 000 żołnierzy.
• Wysoki trybut - Francja ustaliła trybut do zapłacenia przez Prusy na 154,5 miliona franków, który później został obniżony do 120 milionów franków do 1 listopada 1808 roku.
• Swobodne poruszanie wojsk Napoleona po terytorium Prus.
• Częściowe wprowadzenie Kodeksu Napoleona, w tym sekularyzacja dóbr kościelnych i rozwiązanie zakonu jezuitów.

Pomimo tych strat, Francuzi oddali Prusom zajęte tereny Śląska z Wrocławiem i twierdzami śląskimi. Postanowienia traktatów tylżyckich ukształtowały porządek polityczny i terytorialny, który przetrwał w ogólnym zarysie do 1813 roku.

Sojusz mocarzy i jego konsekwencje: Od przyjaźni do inwazji

Traktat francusko-rosyjski, podpisany 7 lipca 1807 roku, zakończył wojnę między dwoma imperiami i zapoczątkował ich sojusz, który na krótko uczynił resztę Europy kontynentalnej niemal bezsilną. Oba kraje potajemnie zgodziły się wzajemnie wspierać w sporach. Francja zobowiązała się do pomocy Rosji przeciwko Imperium Osmańskiemu, co pozostawiło Persję i Osmanów, którzy liczyli na pomoc Francji, w obliczu rosyjskiej agresji, prowadząc do utraty części Persji na Kaukazie. W zamian, Rosja zgodziła się przystąpić do blokady kontynentalnej przeciwko Wielkiej Brytanii, co miało na celu osłabienie gospodarcze głównego wroga Napoleona.

Aleksander I zgodził się również na ewakuację Wołoszczyzny i Mołdawii, okupowanych przez siły rosyjskie w ramach wojny rosyjsko-tureckiej (1806-1812). Wyspy Jońskie i Kotor, zdobyte przez rosyjskich admirałów, miały zostać przekazane Francuzom. Napoleon z kolei zagwarantował suwerenność Księstwa Oldenburg i kilku innych małych państw rządzonych przez niemieckich krewnych cara.

Sojusz francusko-rosyjski miał natychmiastowe konsekwencje dla polityki europejskiej. Doprowadził do wojny angielsko-rosyjskiej oraz wojny fińskiej, w której Rosja zaatakowała Szwecję, aby zmusić ją do przystąpienia do blokady kontynentalnej. Traktaty tylżyckie uwolniły również siły francuskie, które Napoleon mógł teraz skierować na Półwysep Iberyjski, rozpoczynając tam długotrwałą i kosztowną wojnę.

Jednak pozory przyjaźni i sojuszu między Napoleonem a Aleksandrem I okazały się krótkotrwałe. Współpraca między Rosją a Francją zaczęła się załamywać już w 1810 roku, gdy car zaczął zezwalać neutralnym statkom na lądowanie w rosyjskich portach, co było jawnym naruszeniem blokady kontynentalnej. Napięcia narastały, a różnice interesów stawały się coraz bardziej widoczne. Ostatecznie, w czerwcu 1812 roku, Napoleon przekroczył Niemen i najechał Rosję, kończąc wszelkie pozory sojuszu i rozpoczynając katastrofalną kampanię, która miała doprowadzić do jego upadku.

Czego nie wie popularna historia? Ukryte koszty i prawdziwa skala upokorzenia Prus

Traktaty tylżyckie, choć często przedstawiane jako dyplomatyczny triumf Napoleona i początek sojuszu z Rosją, miały również swoją ciemną stronę, szczególnie dla Prus. Poza oficjalnymi warunkami traktatu, które już same w sobie były druzgocące, kraj ten musiał zmierzyć się z ukrytymi kosztami i głębokim poczuciem narodowego upokorzenia, które nie zawsze jest w pełni eksponowane w popularnych opisach historycznych.

Francuscy okupanci, oprócz oficjalnego trybutu, rekwirowali od różnych korporacji i osób prywatnych dodatkowe środki. Szacuje się, że do 1812 roku te dodatkowe kontrybucje, pobierane często poprzez kwaterowanie żołnierzy w miastach, wynosiły od 146 do 309 milionów franków. Te sumy znacząco obciążały pruską gospodarkę i społeczeństwo, pogłębiając kryzys finansowy państwa.

Zadłużenie rządu pruskiego gwałtownie wzrosło w latach 1806-1815, osiągając łącznie 180,09 miliona talarów długu oprocentowanego, do czego dochodziły jeszcze nieoprocentowane obligacje skarbowe i przejęte długi prowincjonalne. Miasta, zwłaszcza Berlin, które często musiały kwaterować francuskich żołnierzy, również poniosły ogromne długi, które nie zostały przejęte przez rząd. W 1817 roku wierzyciele uznali Prusy za nadmiernie zadłużone, co spowodowało spadek wartości obligacji państwowych na giełdach i wzrost efektywnego oprocentowania.

Wielu obserwatorów w Prusach i Rosji postrzegało traktaty jako nierówne i narodowe upokorzenie. Król Prus, Fryderyk Wilhelm III, podczas negocjacji miał przechadzać się po brzegu Niemna, świadomy, że Napoleonowi wystarczyło "tylko podnieść rękę, a Prusy przestałyby istnieć". To poczucie bezsilności i utraty suwerenności było głęboko zakorzenione w świadomości Prusaków i stało się jednym z motorów późniejszych reform i dążeń do rewanżu.

Historycy, tacy jak Zawadzki (2009), podkreślają, że kwestia polska, a zwłaszcza utworzenie Księstwa Warszawskiego, była dla Prus szczególnie bolesna, ponieważ oznaczała utratę większości ziem zdobytych podczas rozbiorów. Traktaty tylżyckie, choć na krótko zapewniły pokój i stabilność w Europie Wschodniej, zasiały ziarno przyszłych konfliktów i stały się symbolem upokorzenia dla państw pokonanych.

Oś czasu

• 14 czerwca 1807 - Bitwa pod Frydlandem, zwycięstwo Napoleona nad siłami rosyjskimi i pruskimi.
• 25 czerwca 1807 - Król Prus Fryderyk Wilhelm III zgadza się na rozejm z Francją.
• 7 lipca 1807 - Podpisanie pierwszego traktatu tylżyckiego między Napoleonem Bonaparte a Aleksandrem I na tratwie na rzece Niemen.
• 9 lipca 1807 - Podpisanie drugiego traktatu tylżyckiego między Francją a Królestwem Prus.
• 1807 - Utworzenie Księstwa Warszawskiego, Królestwa Westfalii i Wolnego Miasta Gdańsk.
• 1810 - Załamanie współpracy francusko-rosyjskiej, Rosja zezwala na lądowanie neutralnych statków.
• Czerwiec 1812 - Napoleon przekracza Niemen i najeżdża Rosję, kończąc sojusz.
• 1815 - Kongres Wiedeński przywraca wiele terytoriów Prusom po zakończeniu wojen napoleońskich.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym były traktaty tylżyckie? Traktaty tylżyckie to dwa porozumienia pokojowe podpisane w lipcu 1807 roku w Tylży, które zakończyły wojnę IV Koalicji antyfrancuskiej po zwycięstwie Napoleona pod Frydlandem.

• Kto był głównymi stronami traktatów? Głównymi stronami były I Cesarstwo Francuskie (Napoleon Bonaparte), Imperium Rosyjskie (Aleksander I) oraz Królestwo Prus (Fryderyk Wilhelm III).

• Jakie były najważniejsze postanowienia traktatów dla Prus? Prusy utraciły około połowy swoich terytoriów sprzed wojny, musiały zredukować armię i zapłacić wysoki trybut. Z ich ziem utworzono Księstwo Warszawskie, Królestwo Westfalii i Wolne Miasto Gdańsk.

• Co oznaczało utworzenie Księstwa Warszawskiego dla Polaków? Utworzenie Księstwa Warszawskiego z ziem drugiego i trzeciego zaboru pruskiego dało Polakom nadzieję na odzyskanie niepodległości i stało się ważnym ośrodkiem polskiej państwowości, choć było państwem zależnym od Francji.

• Dlaczego sojusz francusko-rosyjski się rozpadł? Sojusz załamał się w 1810 roku, gdy Rosja zaczęła naruszać blokadę kontynentalną, zezwalając neutralnym statkom na lądowanie w swoich portach, co doprowadziło do narastających napięć i ostatecznie do inwazji Napoleona na Rosję w 1812 roku.

Podsumowanie

Traktaty tylżyckie z 1807 roku były punktem zwrotnym w historii Europy napoleońskiej, symbolizującym szczyt potęgi cesarza Francuzów i radykalną reorganizację kontynentu. Zakończyły wojnę IV Koalicji, ustanowiły krótkotrwały, ale wpływowy sojusz francusko-rosyjski i drastycznie okroiły terytorium Prus. Najważniejszym skutkiem dla Polaków było utworzenie Księstwa Warszawskiego, które, choć zależne od Francji, stało się iskrą nadziei na odzyskanie pełnej niepodległości. Jednak ten nowy porządek, oparty na dominacji Napoleona, okazał się nietrwały. Rosnące sprzeczności interesów między Francją a Rosją doprowadziły do załamania sojuszu i inwazji Napoleona na Rosję w 1812 roku, co ostatecznie zapoczątkowało jego upadek. Traktaty tylżyckie, choć na krótko zdefiniowały europejską politykę, były jedynie preludium do dalszych, jeszcze bardziej dramatycznych wydarzeń, które na nowo ukształtowały kontynent po zakończeniu wojen napoleońskich na Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku.