Konwencja petersburska (1793) - likwidacja wpływów Rzeczypospolitej

W 1793 roku, gdy Rzeczpospolita Obojga Narodów chyliła się ku upadkowi, w Petersburgu podpisano traktat, który przypieczętował jej los. Była to Konwencja Petersburska, akt prawny, który nie tylko usankcjonował drugi [rozbiór Polski](/blog/traktat-rozbiorowy-polski-1772-kulisy-pierwszego-rozbioru), ale także symbolicznie i faktycznie zlikwidował resztki jej suwerenności, oddając jej ziemie w ręce Rosji i Prus. To wydarzenie, będące kulminacją dekad intryg i zewnętrznych nacisków, stanowiło tragiczny finał prób reformatorskich ostatniego polskiego monarchy, Stanisława Augusta Poniatowskiego, i otworzyło drogę do ostatecznego zniknięcia państwa polskiego z mapy Europy.

Fot. Élisabeth Vigée-Lebrun, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Konwencja Petersburska została podpisana w 1793 roku.
• Gdzie? W Petersburgu, stolicy Imperium Rosyjskiego.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami były Imperium Rosyjskie i Królestwo Prus. W tle wydarzeń znajdował się król Polski Stanisław August Poniatowski, który został zmuszony do ratyfikacji traktatu.
• Wynik? Traktat usankcjonował II rozbiór Polski, w wyniku którego Rzeczpospolita utraciła ogromne terytoria na rzecz Rosji i Prus. Oznaczał on faktyczną likwidację wpływów Rzeczypospolitej i jej suwerenności, przekształcając ją w rosyjski protektorat.

Tło i przyczyny: Rzeczpospolita na rozdrożu

Aby zrozumieć znaczenie Konwencji Petersburskiej z 1793 roku, musimy cofnąć się do połowy XVIII wieku i przyjrzeć się sytuacji Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz postaci jej ostatniego monarchy, Stanisława Augusta Poniatowskiego. Był to czas głębokiego kryzysu państwa, które, choć formalnie niepodległe, znajdowało się pod coraz silniejszym wpływem sąsiednich mocarstw, zwłaszcza Rosji.

Stanisław August Poniatowski: król z woli Katarzyny

Stanisław Antoni Poniatowski urodził się 17 stycznia 1732 roku w Wołczynie. Pochodził z zamożnej polskiej arystokracji, a jego kariera polityczna była ściśle związana z wpływową Familią Czartoryskich, do której należała jego matka, Konstancja Czartoryska. Już w młodym wieku, w 1755 roku, jako dyplomata przybył na rosyjski dwór cesarski w Petersburgu. Tam nawiązał intymny związek z przyszłą cesarzową Katarzyną Wielką, co okazało się kluczowe dla jego przyszłości.

Po śmierci króla Augusta III w październiku 1763 roku, Katarzyna Wielka aktywnie wsparła kandydaturę Poniatowskiego na tron polski. Rosjanie wydali około 2,5 miliona rubli na jego elekcję, a obecność wojsk rosyjskich w pobliżu miejsca obrad sejmu elekcyjnego w Woli pod Warszawą nie pozostawiała wątpliwości co do ich intencji. 7 września 1764 roku, w wieku 32 lat, Stanisław August Poniatowski został wybrany królem Polski i Wielkim Księciem Litewskim, a jego koronacja odbyła się w Warszawie 25 listopada 1764 roku.

Wizja reform i opór mocarstw

Wbrew oczekiwaniom Katarzyny, która widziała w nim marionetkowego władcę, Poniatowski dążył do reformowania i wzmacniania Rzeczypospolitej. Jak zauważył papieski nuncjusz A. E. Visconti w 1766 roku, król miał "palące pragnienie zreformowania całego kraju w jeden dzień", aby dorównać innym, bardziej zaawansowanym narodom. Historyk Richard Butterwick podkreśla, że Stanisław August dążył do "nowego stworzenia świata polskiego", wizualizując Polskę oświeconą, prosperującą i dobrze zarządzaną.

W pierwszych latach panowania król założył Szkołę Rycerską, zaczął tworzyć służbę dyplomatyczną i ustanowił Order Świętego Stanisława. Próbował reformować system rządów, ograniczając uprawnienia hetmanów i skarbników, przenosząc je do komisji wybieranych przez Sejm. Jednak jego wysiłki spotkały się z silną opozycją:

• Zewnętrzną: Prusy, Rosja i Austria były zdecydowane utrzymać Rzeczpospolitą w stanie osłabienia, aby móc swobodnie ingerować w jej sprawy. Katarzyna Wielka nie chciała, aby reformy Poniatowskiego odniosły sukces, ponieważ zagrażały one rosyjskiej kontroli nad państwem polskim.
• Wewnętrzną: Konserwatywne kręgi szlachty, wspierane przez ambasadorów obcych mocarstw, sprzeciwiały się reformom, postrzegając je jako zagrożenie dla swoich tradycyjnych wolności i przywilejów, w tym dla liberum veto, które było głównym wyrazem bezsilności państwa. Nagromadzenie przywilejów przez szlachtę doprowadziło do tego, że zarówno monarchia, jak i Sejm były prawie bezsilne w rządzeniu.

Pierwszy rozbiór i Sejm Czteroletni

Kryzysem definiującym wczesne panowanie Poniatowskiego była konfederacja barska (1768-1772), antykrólewska i antyrosyjska, która doprowadziła do I rozbioru Polski w 1772 roku. W jego wyniku Rzeczpospolita utraciła znaczne terytoria na rzecz Rosji, Prus i Austrii.

Mimo tego ciosu, król nie porzucił idei reform. W latach 1788-1792 obradował Sejm Czteroletni, znany również jako Sejm Wielki. Wykorzystując zaangażowanie Rosji w wojnę z Turcją, król i stronnictwo reformatorskie doprowadzili do uchwalenia Konstytucji 3 maja 1791 roku. Był to akt o ogromnym znaczeniu, mający na celu wzmocnienie władzy wykonawczej, zniesienie liberum veto i unowocześnienie państwa. Historycy zgadzają się, że uchwalenie Konstytucji 3 maja było aktem odwagi.

Konfederacja Targowicka i wojna polsko-rosyjska

Sukces Konstytucji 3 maja był jednak krótkotrwały. Konserwatywna szlachta, niezadowolona z reform, zawiązała w 1792 roku konfederację targowicką, która zwróciła się o pomoc do Rosji. W odpowiedzi, w 1792 roku wybuchła wojna polsko-rosyjska. Mimo początkowych sukcesów nowej, powiększonej armii królewskiej, Stanisław August Poniatowski, rozczarowany brakiem wsparcia ze strony Prus i nie wierząc w szanse dalszego oporu, skapitulował i przystąpił do konfederacji targowickiej.

Te wydarzenia bezpośrednio doprowadziły do II rozbioru Polski w 1793 roku, którego formalnym aktem była właśnie Konwencja Petersburska.

Fot. Zygmunt Gloger, Public domain / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń: dyplomacja pod przymusem

Po klęsce w wojnie polsko-rosyjskiej i przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej, Rzeczpospolita znalazła się w całkowitej zależności od Rosji. Katarzyna Wielka, widząc osłabienie państwa polskiego i jego nieudane próby reform, postanowiła ostatecznie uregulować jego status i podzielić pozostałe terytoria z Prusami.

Sejm Grodzieński: ostatnie posiedzenie

W 1793 roku zwołano Sejm Grodzieński, który przeszedł do historii jako ostatni sejm Rzeczypospolitej. Jego głównym celem, narzuconym przez Rosję i Prusy, było zatwierdzenie II rozbioru Polski oraz cofnięcie wszystkich reform uchwalonych przez Sejm Czteroletni, w tym Konstytucji 3 maja.

Król Stanisław August Poniatowski, pozbawiony realnej władzy i będący faktycznie więźniem w swoim własnym kraju, został zmuszony do udziału w tym sejmie. Posłowie, zastraszeni obecnością wojsk rosyjskich i pruskich, a także przekupieni, musieli podjąć decyzje, które były sprzeczne z interesem państwa. Był to akt dyplomacji pod przymusem, gdzie suwerenna wola narodu została całkowicie zignorowana.

Podpisanie Konwencji Petersburskiej

W trakcie Sejmu Grodzieńskiego, w Petersburgu, stolicy Imperium Rosyjskiego, doszło do podpisania dwustronnego traktatu między Rosją a Prusami. Była to właśnie Konwencja Petersburska z 1793 roku. Traktat ten formalnie usankcjonował drugi rozbiór Polski, określając nowe granice i terytoria, które miały zostać włączone do obu mocarstw.

Rzeczpospolita, pomimo że była głównym przedmiotem tego porozumienia, nie miała żadnego wpływu na jego treść. Jej przedstawiciele zostali zmuszeni do ratyfikacji traktatu przez Sejm Grodzieński, co było jedynie formalnością mającą nadać pozory legalności aktowi przemocy. Król Stanisław August Poniatowski, choć osobiście nie podpisywał konwencji, musiał zaakceptować jej postanowienia, co było dla niego kolejnym upokorzeniem.

Nowe granice i utrata suwerenności

Na mocy Konwencji Petersburskiej, Rosja i Prusy dokonały kolejnego, tym razem znacznie większego, podziału terytorium Rzeczypospolitej:

• Rosja zajęła wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, obejmujące znaczne obszary Ukrainy, Białorusi i Litwy, z miastami takimi jak Mińsk, Żytomierz i Kamieniec Podolski.
• Prusy anektowały zachodnie tereny, w tym Wielkopolskę, Kujawy i część Mazowsza, z miastami takimi jak Gdańsk, Toruń i Poznań.

W wyniku II rozbioru Rzeczpospolita straciła około 307 000 km² terytorium i około 4,4 miliona mieszkańców. Pozostałe państwo, z okrojonym terytorium i ludnością, stało się faktycznie rosyjskim protektoratem, całkowicie pozbawionym możliwości prowadzenia niezależnej polityki.

Skutki i znaczenie: droga do ostatecznego upadku

Konwencja Petersburska z 1793 roku miała katastrofalne skutki dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów, przypieczętowując jej los i otwierając drogę do ostatecznego zniknięcia z mapy Europy.

Likwidacja wpływów i suwerenności

Najważniejszym skutkiem Konwencji Petersburskiej było faktyczne zlikwidowanie wpływów Rzeczypospolitej jako niezależnego podmiotu politycznego. Państwo polsko-litewskie, już po I rozbiorze osłabione, po II rozbiorze stało się całkowicie zależne od Rosji. Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej było jedynie buforem między mocarstwami, a jej władze, w tym król Stanisław August Poniatowski, były zmuszone do wykonywania woli Petersburga.

Traktat ten był symbolicznym i faktycznym końcem suwerenności Rzeczypospolitej. Wszystkie próby reform, które miały na celu wzmocnienie państwa i przywrócenie mu dawnej świetności, zostały unicestwione. Konstytucja 3 maja, symbol nadziei na odrodzenie, została unieważniona, a dawny, anachroniczny ustrój, który doprowadził do upadku, został przywrócony pod rosyjskim nadzorem.

Powstanie Kościuszkowskie

Bezpośrednią konsekwencją II rozbioru i upokorzenia Sejmu Grodzieńskiego było wybuchające w 1794 roku powstanie kościuszkowskie. Był to ostatni zryw zbrojny Polaków w obronie niepodległości, dowodzony przez Tadeusza Kościuszkę. Powstanie, choć początkowo odnosiło sukcesy, ostatecznie zostało stłumione przez połączone siły Rosji i Prus.

Stanisław August Poniatowski nie odegrał istotnej roli w insurekcji, do której przyłączył się, mimo że był jej niechętny. Jego niechęć do zorganizowania ogólnonarodowego powstania po uchwaleniu Konstytucji 3 maja jest postrzegana przez niektórych historyków jako tchórzostwo i kluczowa przyczyna upadku Polski.

Trzeci rozbiór i koniec Rzeczypospolitej

Klęska powstania kościuszkowskiego dała pretekst mocarstwom rozbiorowym do ostatecznej likwidacji Rzeczypospolitej. W 1795 roku doszło do III rozbioru Polski, w którym udział wzięły Rosja, Prusy i Austria. Ten akt oznaczał całkowite zniknięcie państwa polskiego z mapy Europy na 123 lata.

Stanisław August Poniatowski, pozbawiony wszelkich złudzeń i realnej władzy, abdykował w listopadzie 1795 roku na rzecz Rosji. Ostatnie lata życia spędził jako więzień w Pałacu Marmurowym w Petersburgu, gdzie zmarł 12 lutego 1798 roku.

Dziedzictwo Stanisława Augusta Poniatowskiego

Postać Stanisława Augusta Poniatowskiego pozostaje kontrowersyjna w historii Polski. Jest oceniany zarówno jako odważny i zręczny mąż stanu, który dążył do "nowego stworzenia świata polskiego", jak i jako niezdecydowany tchórz lub zdrajca. Krytykuje się go głównie za brak zdecydowanego oporu wobec sił zewnętrznych i niezapobieżenie rozbiorom.

Jednocześnie jest pamiętany jako wielki mecenas sztuki i nauki. Założył Komisję Edukacji Narodowej, pierwszą tego typu instytucję na świecie, wspierał rozwój kultury, nauki i architektury, tworząc podwaliny pod nowoczesne polskie oświecenie. Jego panowanie, choć tragiczne w skutkach politycznych, było okresem intensywnego rozwoju intelektualnego i artystycznego.

Fot. Stanislaus II August of Poland (died 1798), Public domain / Wikimedia Commons

Oś czasu

• 1732, 17 stycznia: Urodzenie Stanisława Antoniego Poniatowskiego w Wołczynie.
• 1755: Przybycie Poniatowskiego na rosyjski dwór cesarski w Petersburgu jako dyplomata; nawiązanie romansu z przyszłą cesarzową Katarzyną Wielką.
• 1764, 7 września: Elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego na króla Polski i Wielkiego Księcia Litewskiego.
• 1764, 25 listopada: Koronacja Stanisława Augusta w Warszawie.
• 1768-1772: Konfederacja barska.
• 1772: I rozbiór Polski.
• 1788-1792: Obrady Sejmu Czteroletniego (Wielkiego).
• 1791, 3 maja: Uchwalenie Konstytucji 3 maja.
• 1792: Zawiązanie konfederacji targowickiej i wojna polsko-rosyjska.
• 1793: Podpisanie Konwencji Petersburskiej i II rozbiór Polski.
• 1793: Sejm Grodzieński, zatwierdzający II rozbiór i cofający reformy.
• 1794: Wybuch powstania kościuszkowskiego.
• 1795: III rozbiór Polski i ostateczny koniec Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
• 1795, listopad: Abdykacja Stanisława Augusta Poniatowskiego.
• 1798, 12 lutego: Śmierć Stanisława Augusta Poniatowskiego w Petersburgu.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym była Konwencja Petersburska (1793)? Konwencja Petersburska z 1793 roku to traktat podpisany między Imperium Rosyjskim a Królestwem Prus, który formalnie usankcjonował drugi rozbiór Polski. Określił on nowe granice i terytoria, które zostały anektowane przez te dwa mocarstwa.

• Dlaczego doszło do II rozbioru Polski? Do II rozbioru Polski doszło w wyniku osłabienia Rzeczypospolitej, wewnętrznych konfliktów (konfederacja targowicka) oraz interwencji Rosji i Prus, które chciały zapobiec reformom Sejmu Czteroletniego i uchwaleniu Konstytucji 3 maja, dążąc do utrzymania Polski jako słabego państwa zależnego.

• Jaką rolę odegrał Stanisław August Poniatowski w Konwencji Petersburskiej? Stanisław August Poniatowski, jako król Rzeczypospolitej, został zmuszony do ratyfikacji postanowień Konwencji Petersburskiej przez Sejm Grodzieński. Był to akt pod przymusem, symbolizujący całkowitą utratę suwerenności państwa.

• Jakie terytoria Rzeczypospolitej zostały utracone w wyniku II rozbioru? W wyniku II rozbiory Rosja zajęła wschodnie ziemie Rzeczypospolitej (części Ukrainy, Białorusi, Litwy), a Prusy anektowały zachodnie tereny, w tym Wielkopolskę, Kujawy i część Mazowsza, wraz z Gdańskiem i Toruniem.

• Jakie były długofalowe skutki Konwencji Petersburskiej? Konwencja Petersburska doprowadziła do faktycznej likwidacji suwerenności Rzeczypospolitej, czyniąc ją rosyjskim protektoratem. Bezpośrednio po niej wybuchło powstanie kościuszkowskie, a następnie, w 1795 roku, doszło do III rozbioru, który oznaczał ostateczne zniknięcie państwa polskiego z mapy Europy.

Podsumowanie

Konwencja Petersburska z 1793 roku stanowiła jeden z najbardziej tragicznych momentów w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Była to nie tylko formalna legalizacja drugiego rozbioru Polski, ale przede wszystkim symboliczny akt ostatecznej likwidacji jej suwerenności i wpływów na arenie międzynarodowej. Podpisana pod dyktando Rosji i Prus, konwencja brutalnie przekreśliła wysiłki reformatorskie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i Sejmu Czteroletniego, w tym nadzieje związane z Konstytucją 3 maja.

Wydarzenie to było kulminacją dekad słabości wewnętrznej Rzeczypospolitej, pogłębianej przez egoizm magnaterii i nieustanne ingerencje sąsiednich mocarstw, które dążyły do utrzymania Polski w stanie permanentnego osłabienia. Konwencja Petersburska otworzyła drogę do powstania kościuszkowskiego i ostatecznie do trzeciego rozbioru w 1795 roku, który na ponad sto lat wymazał państwo polskie z mapy Europy. Jej znaczenie polega na tym, że przypieczętowała los Rzeczypospolitej, ukazując bezwzględność ówczesnej polityki mocarstw i bezsilność państwa, które nie potrafiło skutecznie obronić swojej niepodległości.