Powstanie Bokserów - chiński zryw przeciw obcym

W czerwcu 1900 roku, w sercu Pekinu, dyplomaci, misjonarze i tysiące chińskich chrześcijan znaleźli się w śmiertelnej pułapce. Otoczeni przez dziesiątki tysięcy uzbrojonych bojowników, przekonanych o swojej nadprzyrodzonej niewrażliwości na kule, czekali na ratunek. To nie był zwykły bunt - to było Powstanie Bokserów, dramatyczny zryw umierającego chińskiego imperium przeciwko obcym wpływom, który wstrząsnął światem i na zawsze zmienił oblicze Chin.

Fot. Kasai Torajirō, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Powstanie trwało od 1899 do 1901 roku, pod koniec panowania dynastii Qing.
• Gdzie? Głównie w północnych Chinach, zwłaszcza w prowincji Shandong i na Równinie Północnochińskiej, z kulminacją w Pekinie i Tianjinie.
• Kto (główne strony/postacie)?
  • Bokserzy (Stowarzyszenie Sprawiedliwych i Harmonijnych Pięści) - antycudzoziemscy i antychrześcijańscy rebelianci.
  • Dynastia Qing - początkowo niezdecydowana, później poparła bokserów, wypowiadając wojnę mocarstwom.
  • Sojusz Ośmiu Państw - wojska amerykańskie, austro-węgierskie, brytyjskie, francuskie, niemieckie, włoskie, japońskie i rosyjskie, które interweniowały w Chinach.
  • Kluczowe postacie: Cesarzowa Cixi, mandżurski generał Ronglu, gubernator Yuxian, przywódca bokserów Zhu Hongdeng, dyplomata Robert Hart.
• Wynik? Powstanie zostało stłumione przez Sojusz Ośmiu Państw. Chiny zostały zmuszone do podpisania Protokołu Bokserów, co doprowadziło do dalszego osłabienia dynastii Qing i przyspieszyło rewolucję Xinhai.

Tło i przyczyny powstania

Powstanie bokserów nie było nagłym zrywem, lecz kulminacją narastających napięć i frustracji w Chinach pod koniec XIX wieku. Kraj, rządzony przez skorumpowaną i słabnącą dynastię Qing, znajdował się pod coraz większą presją mocarstw kolonialnych.

Penetracja mocarstw i "wyścig o koncesje"

Po klęsce w I wojnie chińsko-japońskiej (1894-1895) i wcześniejszych wojnach opiumowych, Chiny stały się obiektem intensywnej penetracji gospodarczej i politycznej ze strony zachodnich mocarstw oraz Japonii. Na mocy tzw. traktatów nierównoprawnych cudzoziemcy (nazywani przez Chińczyków „zamorskimi diabłami”) uzyskiwali liczne przywileje handlowe, ograniczające cła i umożliwiające tworzenie eksterytorialnych osad. W miastach takich jak Szanghaj powstawały „miasta w mieście”, zamieszkane przez Europejczyków, posiadające własne prawa, szkoły i policję.

W grudniu 1897 roku, po incydencie w Juye (o którym szerzej poniżej), cesarz Niemiec Wilhelm II ogłosił zamiar zajęcia terytorium w Chinach. To wywołało „wyścig o koncesje”, w którym Wielka Brytania, Francja, Rosja i Japonia również zabezpieczyły swoje strefy wpływów. Niemcy uzyskały wyłączną kontrolę nad pożyczkami rozwojowymi, górnictwem i kolejami w prowincji Shandong. Rosja zyskała wpływy na północ od Wielkiego Muru, a także przywileje gospodarcze w Mandżurii. Francja objęła kontrolę nad Yunnanem, większością Guangxi i Guangdongu, a Japonia nad Fujianem. Wielka Brytania zyskała wpływy w dolinie Jangcy. Te koncesje, wraz z dzierżawami terytoriów, oznaczały faktyczny podział Chin na strefy wpływów, co budziło ogromne oburzenie i poczucie upokorzenia wśród Chińczyków.

Rola misjonarzy i chrześcijaństwa

Jednym z głównych źródeł niezadowolenia była działalność misjonarzy chrześcijańskich. Traktat z Tiencinu i Konwencja Pekińska z 1860 roku, podpisane po II wojnie opiumowej, przyznały zagranicznym misjonarzom swobodę głoszenia kazań i kupowania ziemi pod kościoły w całej Chinach. Misjonarze, zwłaszcza niemieccy katolicy, często wykorzystywali swoje przywileje do interweniowania w lokalne procesy sądowe, co prowadziło do konfliktów z chińskimi władzami i ludnością.

Chińczycy oburzali się na wywłaszczanie chińskich świątyń, które były przekształcane w kościoły katolickie, a także na to, że chrześcijańskie budowle naruszały zasady feng shui - tradycyjnej chińskiej praktyki planowania przestrzeni. Chińscy konwertyci na chrześcijaństwo, nazywani przez bokserów „wtórnymi diabłami”, byli postrzegani jako zdrajcy, którzy nie czcili lokalnych bóstw i nie przestrzegali tradycyjnych zwyczajów, takich jak kult przodków czy krępowanie stóp córkom.

Klęski żywiołowe i warunki ekonomiczne

Pod koniec XIX wieku północne Chiny nawiedziły liczne klęski żywiołowe. W 1898 roku miały miejsce katastrofalne powodzie Żółtej Rzeki oraz susze, które zmusiły rolników do ucieczki z wsi i poszukiwania żywności w miastach. Bokserzy i prorocy różnych buddyjskich i taoistycznych sekt obwiniali za te nieszczęścia wpływy zagraniczne i chrześcijańskie, twierdząc, że zakłóciły one „harmonię natury” poprzez budowę kolei żelaznych i otwieranie kopalń.

Warunki ekonomiczne w prowincji Shandong również przyczyniły się do buntu. Spadek produkcji bawełny z powodu importu zagranicznego oraz zmniejszenie ruchu na Wielkim Kanale (ważnej arterii handlowej) doprowadziły do zubożenia ludności. Wzrost przestępczości na niespotykaną dotąd skalę skłonił mieszkańców wsi do szukania ochrony w tajnych stowarzyszeniach.

Incydenty zapalne

Szereg incydentów zaostrzył nastroje. W listopadzie 1897 roku, podczas tzw. incydentu w Juye, chińscy rebelianci próbowali zabić niemieckiego księdza katolickiego, ojca Stenza, który był oskarżany o seryjne gwałty na chińskich kobietach. Nie odnaleźli go, ale zabili dwóch innych misjonarzy. W odpowiedzi na to Niemcy zajęli Zatokę Jiaozhou, co zapoczątkowało wspomniany „wyścig o koncesje”.

Kolejnym ważnym wydarzeniem był incydent w Zatoce Sanmen, kiedy dynastia Qing odmówiła ustępstw wobec europejskiej potęgi kolonialnej. To wydarzenie wpłynęło na rząd, skłaniając go do wspierania zrywu przeciwko najeźdźcom i chrześcijaństwu.

W październiku 1898 roku grupa bokserów zaatakowała społeczność chrześcijańską w wiosce Liyuantun, gdzie świątynia Jadeitowego Cesarza została przekształcona w kościół katolicki. To był pierwszy raz, kiedy bokserzy użyli hasła „Wspieraj Qing, zniszcz cudzoziemców” (扶清滅洋; fu Qing mie yang), które stało się ich sztandarowym zawołaniem.

Fot. Department of the Army, Office of the Chief Signal Officer., Public domain / Wikimedia Commons

Powstanie bokserów: geneza i charakter ruchu

Ruch, który przeszedł do historii jako Powstanie Bokserów, wywodził się ze Stowarzyszenia Sprawiedliwych i Harmonijnych Pięści (Yihetuan lub Yihequan), które powstało w prowincji Shandong.

„Chiński boks” i nadprzyrodzona niewrażliwość

Członkowie ruchu byli nazywani „bokserami” w języku angielskim ze względu na praktykowanie chińskich sztuk walki, określanych wówczas jako „chiński boks”. Stowarzyszenie Sprawiedliwych i Harmonijnych Pięści było jedną z wielu tajnych organizacji, które łączyły tradycyjne wartości społeczne i moralne, takie jak synowska pobożność, z praktykami ludowo-religijnymi i sztukami walki.

Bokserzy wierzyli w nadprzyrodzoną niewrażliwość na zagraniczną broń. Uzbrojeni w karabiny i miecze, twierdzili, że są odporni na działa, strzały z karabinów i ataki nożem. Ich praktyki obejmowały duchowe opętania, wirowanie mieczami, gwałtowne prostracje i inkantacje do bóstw. Wierzyli, że miliony żołnierzy zstąpią z nieba, aby pomóc im w oczyszczeniu Chin z obcej opresji. Nowym adeptom demonstrowano tę niewrażliwość, strzelając do siebie z broni załadowanej ślepymi nabojami.

Ewolucja i cele ruchu

Początkowo ruch charakteryzował się różnorodnymi działaniami wiejskimi, bez zjednoczonego celu. W 1895 roku Yuxian, mandżurski prefekt Cao Prefecture, współpracował ze Stowarzyszeniem Wielkich Mieczy, którego pierwotnym celem była walka z bandytami. Jednak niemieccy misjonarze katoliccy, wykorzystując swoje przywileje, interweniowali w procesach sądowych, co doprowadziło do ataków Wielkich Mieczy na posiadłości katolickie.

Jednym z liderów bokserów był Zhu Hongdeng, wędrowny uzdrowiciel, który twierdził, że pochodzi od cesarzy dynastii Ming. Ogłosił on swój cel: „Ożywić Qing i zniszczyć cudzoziemców” (扶清滅洋). To hasło, początkowo skierowane przeciwko dynastii Qing (która była mandżurska, a nie chińska), ewoluowało w kierunku wspierania rządu Qing w walce z obcymi.

W październiku 1899 roku, podczas bitwy pod świątynią Senluo, bokserzy po raz pierwszy nazwali się „Milicją Zjednoczoną w Prawości”, aby zdystansować się od zakazanych sekt sztuk walki i nadać swojemu ruchowi legitymację obrońców ortodoksji. Ich wrogami byli misjonarze chrześcijańscy („pierwotne diabły”) oraz chińscy konwertyci na chrześcijaństwo („wtórne diabły”), których należało zmusić do pokuty, wypędzić lub zabić.

Przebieg wydarzeń

Powstanie bokserów rozprzestrzeniło się w północnych Chinach od 1899 roku, eskalując w 1900 roku do otwartego konfliktu z mocarstwami.

Eskalacja przemocy i oblężenie Pekinu

Od 1899 roku ruch bokserów rozprzestrzenił się w Shandongu i na Równinie Północnochińskiej, niszcząc zagraniczne mienie, takie jak linie kolejowe, oraz atakując lub mordując chińskich chrześcijan i misjonarzy. W maju 1900 roku oddziały powstańców zaczęły gromadzić się w okolicach Pekinu. Zaniepokojeni przedstawiciele mocarstw kolonialnych zaczęli wzmacniać obronę ambasad w stolicy.

W czerwcu 1900 roku bojownicy bokserów, przekonani o swojej niewrażliwości na zagraniczną broń, zgromadzili się w Pekinie pod hasłem „Wspieraj rząd Qing i zniszcz cudzoziemców”. Dyplomaci, misjonarze, żołnierze i około 3 tysiące chińskich chrześcijan schronili się w Dzielnicy Poselskiej w Pekinie, którą bokserzy oblegli. Równolegle trwało oblężenie katolickiej Katedry Północnej (Beitang), gdzie schroniło się około 3 tysięcy chińskich konwertytów.

Interwencja Sojuszu Ośmiu Państw i decyzja Cixi

W odpowiedzi na oblężenie, Sojusz Ośmiu Państw (składający się z wojsk amerykańskich, austro-węgierskich, brytyjskich, francuskich, niemieckich, włoskich, japońskich i rosyjskich) podjął decyzję o zbrojnej interwencji. 17 czerwca 1900 roku wojska Sojuszu szturmowały forty Dagu w Tianjinie, zabezpieczając sobie miejsce desantu.

Początkowo cesarzowa Cixi była niezdecydowana, ale po dotarciu wiadomości o zajęciu fortów Dagu, poparła bokserów. 21 czerwca 1900 roku wydała dekret cesarski, który był de facto wypowiedzeniem wojny mocarstwom interwencyjnym. Chińska administracja była jednak podzielona - część urzędników wspierała bokserów, inni, na czele z księciem Qingiem, opowiadali się za pojednaniem. Najwyższy dowódca sił chińskich, mandżurski generał Ronglu, twierdził później, że działał w celu ochrony cudzoziemców. Co więcej, urzędnicy w południowych prowincjach zignorowali cesarski rozkaz walki z cudzoziemcami.

Walki w Tianjinie i Pekinie

Sojusz Ośmiu Państw, po początkowym odparciu przez cesarską armię chińską i milicję bokserów (jak miało to miejsce w przypadku ekspedycji admirała Seymoura), sprowadził do Chin 20 000 uzbrojonych żołnierzy.

W Tianjinie bokserzy i armia cesarska odcięły miasto od morza. Mimo znacznej przewagi liczebnej i artyleryjskiej wojsk chińskich (szacuje się na 25-50 tysięcy bokserów i 60 dział), oddziały kolonialne wytrzymały czterotygodniowe oblężenie. Skuteczny wypad 27 czerwca zniszczył arsenał tianjiński, co osłabiło oblegających i ułatwiło likwidację oblężenia 14 lipca.

W Pekinie oblężenie Dzielnicy Poselskiej trwało 55 dni. Obrońcy, w tym 475 cywilnych obcokrajowców, 450 żołnierzy i około 3 tysięcy chińskich chrześcijan, żywili się, zjadając kucyki wyścigowe. Oblężenie Katedry Północnej (Beitang) również trwało osiem tygodni; obrońcy wytrzymali dzięki silnym murom i zapasom, a także dzięki nadmiernej wierze bokserów w moc chroniącej ich magii, która pchała ich do szturmów w biały dzień.

Wojska Sojuszu pokonały Armię Cesarską w Tianjinie i dotarły do Pekinu 14 sierpnia 1900 roku, przerywając oblężenie.

Konsekwencje zdobycia Pekinu

Po zdobyciu Pekinu nastąpiły grabieże i plądrowanie stolicy oraz okolicznych terenów przez wojska Sojuszu. Miały miejsce również doraźne egzekucje osób podejrzanych o bycie bokserami w ramach retorsji.

Fot. Public domain / Wikimedia Commons

Oś czasu

• 1895: Yuxian współpracuje ze Stowarzyszeniem Wielkich Mieczy w Shandongu.
• Listopad 1897: Incydent w Juye - chińscy rebelianci zabijają dwóch misjonarzy.
• Grudzień 1897: Wilhelm II ogłasza zamiar zajęcia terytorium w Chinach, rozpoczynając „wyścig o koncesje”.
• 1898: Północne Chiny nawiedzają klęski żywiołowe (powodzie, susze).
• Październik 1898: Incydent w Liyuantun - bokserzy atakują społeczność chrześcijańską, używając hasła „Wspieraj Qing, zniszcz cudzoziemców”.
• Październik 1899: Bokserzy nazywają się „Milicją Zjednoczoną w Prawości” podczas bitwy pod świątynią Senluo.
• Maj 1900: Oddziały bokserów gromadzą się w okolicach Pekinu.
• Czerwiec 1900: Bokserzy wkraczają do Pekinu i rozpoczynają oblężenie Dzielnicy Poselskiej.
• 17 czerwca 1900: Wojska Sojuszu Ośmiu Państw szturmują forty Dagu w Tianjinie.
• 21 czerwca 1900: Cesarzowa Cixi wydaje dekret cesarski, de facto wypowiadając wojnę mocarstwom.
• 14 lipca 1900: Sojusz Ośmiu Państw likwiduje oblężenie Tianjinu.
• 14 sierpnia 1900: Wojska Sojuszu wkraczają do Pekinu, przerywając 55-dniowe oblężenie Dzielnicy Poselskiej.
• 7 września 1901: Podpisanie Protokołu Bokserów.

Skutki i znaczenie powstania

Powstanie bokserów miało dalekosiężne konsekwencje dla Chin, wpływając na ich politykę wewnętrzną i stosunki międzynarodowe na wiele lat.

Protokół Bokserów i jego obciążenia

7 września 1901 roku został podpisany Protokół Bokserów, który nałożył na Chiny niezwykle surowe warunki. Przewidywał on:

• Egzekucję urzędników rządowych, którzy wspierali bokserów.
• Stacjonowanie wojsk zagranicznych w Pekinie, co było jawnym naruszeniem suwerenności.
• Wypłatę 450 milionów taeli srebra jako odszkodowania przez 39 lat. Kwota ta była wyższa niż roczne dochody podatkowe rządu Qing, co oznaczało ogromne obciążenie dla chińskiej gospodarki.

W kształtowaniu Protokołu Bokserów kluczową rolę odegrał Robert Hart, Generalny Inspektor Chińskiej Morskiej Służby Celnej, który prowadził negocjacje między dynastią Qing a krajami zagranicznymi. Jego działania, udokumentowane w nowo odkrytych archiwach, pokazują, jak starał się przekonać obie strony do porozumienia.

Osłabienie dynastii Qing i rewolucja Xinhai

Sposób, w jaki dynastia Qing poradziła sobie z powstaniem bokserów, drastycznie osłabił jej wiarygodność i kontrolę nad Chinami. Upokarzające warunki Protokołu Bokserów i niezdolność rządu do skutecznej obrony kraju przed obcymi mocarstwami doprowadziły do wzrostu nastrojów antyrządowych.

W konsekwencji powstanie bokserów przyspieszyło proces późnych reform Qing, mających na celu modernizację państwa, ale ostatecznie nie zapobiegło jego upadkowi. W większym stopniu przyczyniło się do wybuchu rewolucji Xinhai w 1911 roku, która obaliła dynastię Qing i doprowadziła do powstania Republiki Chińskiej. Powstanie bokserów stało się symbolem chińskiego oporu przeciwko imperializmowi, ale jednocześnie pokazało słabość i zacofanie ówczesnych Chin.

Dziedzictwo i pamięć

Powstanie bokserów pozostaje ważnym wydarzeniem w historii Chin, symbolizującym walkę o suwerenność i godność narodową. Jest to przykład, jak głębokie niezadowolenie społeczne, połączone z wpływami zewnętrznymi i klęskami żywiołowymi, może doprowadzić do gwałtownego zrywu, który, choć stłumiony, na zawsze zmienia bieg historii.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy miało miejsce Powstanie Bokserów? Powstanie Bokserów trwało od 1899 do 1901 roku, pod koniec panowania dynastii Qing.

Gdzie głównie toczyło się Powstanie Bokserów? Powstanie toczyło się głównie w północnych Chinach, zwłaszcza w prowincji Shandong i na Równinie Północnochińskiej, z kulminacją w Pekinie i Tianjinie.

Kto był głównymi stronami konfliktu podczas Powstania Bokserów? Głównymi stronami byli Bokserzy (anty-cudzoziemscy i antychrześcijańscy rebelianci), dynastia Qing (początkowo niezdecydowana, później poparła bokserów) oraz Sojusz Ośmiu Państw (wojska amerykańskie, austro-węgierskie, brytyjskie, francuskie, niemieckie, włoskie, japońskie i rosyjskie).

Jaki był wynik Powstania Bokserów? Powstanie zostało stłumione przez Sojusz Ośmiu Państw. Chiny zostały zmuszone do podpisania Protokołu Bokserów, co doprowadziło do dalszego osłabienia dynastii Qing i przyspieszyło rewolucję Xinhai.

Jakie były główne przyczyny Powstania Bokserów? Główne przyczyny to narastające napięcia spowodowane penetracją mocarstw kolonialnych, traktaty nierównoprawne, działalność misjonarzy chrześcijańskich, klęski żywiołowe oraz trudne warunki ekonomiczne w północnych Chinach.

Dlaczego Chińczycy byli niezadowoleni z działalności misjonarzy chrześcijańskich? Chińczycy oburzali się na wywłaszczanie chińskich świątyń, przekształcanie ich w kościoły, naruszanie zasad feng shui przez chrześcijańskie budowle oraz postrzegali chińskich konwertytów jako zdrajców tradycyjnych zwyczajów.

W co wierzyli Bokserzy odnośnie swojej ochrony? Bokserzy wierzyli w swoją nadprzyrodzoną niewrażliwość na kule, co miało ich chronić w walce.

Co oznaczało dla Chin podpisanie Protokołu Bokserów? Podpisanie Protokołu Bokserów doprowadziło do dalszego osłabienia dynastii Qing i przyspieszyło rewolucję Xinhai, oznaczając dalsze upokorzenie i podział Chin na strefy wpływów.