Wielka Schizma Zachodnia - trzech papieży

Wielka Schizma Zachodnia - trzech papieży na tronie Piotrowym

Wyobraź sobie sytuację, w której nie wiesz, kto jest prawdziwym przywódcą Twojej wspólnoty religijnej. Nie jeden, ale dwóch, a potem nawet trzech mężczyzn twierdzi, że jest tym jedynym, prawowitym następcą. Taką właśnie sytuację przeżywała Europa przez ponad cztery dekady w schyłkowym średniowieczu. Wielka Schizma Zachodnia, trwająca od 1378 do 1417 roku, to jeden z najbardziej burzliwych i dezorientujących okresów w historii Kościoła katolickiego, który na długo podważył jego autorytet i wpłynął na kształtowanie się europejskiej polityki.

Kluczowe fakty

• Kiedy? Od 20 września 1378 roku do 11 listopada 1417 roku.
• Gdzie? Głównymi ośrodkami rywalizacji były Rzym i Awinion, a później także Piza.
• Kto? W szczytowym momencie o tron papieski rywalizowało trzech hierarchów: papież obediencji rzymskiej (Urban VI i jego następcy), papież obediencji awiniońskiej (Klemens VII i jego następcy) oraz papież obediencji pizańskiej (Aleksander V i Jan XXIII).
• Wynik? Schizma została zakończona na Soborze w Konstancji, który doprowadził do abdykacji dwóch papieży, ekskomuniki trzeciego i wyboru nowego, prawowitego papieża Marcina V.

Fot. NieznanyUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Geneza kryzysu - od Awinionu do Rzymu

Aby zrozumieć, jak doszło do tak bezprecedensowego podziału w Kościele, musimy cofnąć się do początku XIV wieku. Od 1309 roku papiestwo, pod naciskiem francuskiego króla Filipa IV Pięknego, przeniosło swoją siedzibę z Rzymu do Awinionu we Francji. Ten okres, trwający blisko 70 lat, znany jest jako "niewola awiniońska papieży". Choć papieże rezydowali w Awinionie, ich rządy były silnie powiązane z interesami monarchii francuskiej. Kuria papieska zyskała reputację miejsca zdominowanego przez Francuzów, skorumpowanego, dążącego do rozszerzenia swoich wpływów i zwiększenia dochodów. To wszystko budziło niechęć i zniechęcenie wśród znacznej części zachodniego chrześcijaństwa.

Ostatni z awiniońskich papieży, Grzegorz XI, pod wpływem namów, w tym swojej krewnych i przyjaciół, a także świętej Katarzyny ze Sieny, zdecydował się na powrót do Wiecznego Miasta. 17 stycznia 1377 roku papież wjechał do Rzymu, kończąc tym samym okres awinioński. Jednakże Grzegorz XI planował powrócić do Awinionu po świętach wielkanocnych w 1378 roku.

Narodziny schizmy - wybór Urbana VI i jego konsekwencje

Los chciał inaczej. 27 marca 1378 roku Grzegorz XI zmarł w Rzymie. Jego śmierć otworzyła puszkę Pandory. Kardynałowie, którzy zebrali się na konklawe, znaleźli się pod ogromną presją ze strony rzymskiego tłumu. Mieszkańcy Rzymu, obawiając się powrotu papiestwa do Awinionu i utraty tym samym prestiżu oraz dochodów, domagali się wyboru papieża pochodzenia włoskiego, a najlepiej Rzymianina. Atmosfera była napięta, a groźby i naciski ze strony ludu były odczuwalne.

W tych burzliwych okolicznościach, 8 kwietnia 1378 roku, kardynałowie wybrali na papieża Bartolomeo Prignano, arcybiskupa Bari, który przyjął imię Urbana VI. Jego pontyfikat od samego początku był naznaczony kontrowersjami. Urban VI okazał się człowiekiem porywczym i autorytarnym, co szybko zraziło do niego większość kardynałów, zwłaszcza tych francuskich.

Grupa francuskich kardynałów, niezadowolona z wyboru i rządów Urbana VI, uważała jego elekcję za nieważną, przeprowadzoną pod przymusem i w atmosferze zastraszania. Zebrali się oni w Fondi i 20 września 1378 roku dokonali wyboru własnego papieża - hrabiego Roberta z Genewy, który przyjął imię Klemensa VII. Francuz Klemens VII, po początkowych trudnościach i porażce w bitwie pod Marino, ostatecznie osiadł w Awinionie, ponownie ustanawiając tam dwór papieski. W ten sposób Kościół katolicki został podzielony na dwie rywalizujące ze sobą frakcje, czyli obediencje: rzymską i awiniońską.

Dwa papiestwa i podział Europy

Wybór Klemensa VII przez francuskich kardynałów był punktem zwrotnym. Od tej pory Europa podzieliła się na dwa bloki polityczno-religijne, wspierające jednego lub drugiego papieża. Król Karol V Francji stał się głównym protektorem Klemensa VII i jego awiniońskiej kurii. Po stronie papieży rzymskich opowiedziały się między innymi: Anglia, Dania, Flandria, Irlandia, Litwa, Norwegia, Polska, Szwecja, większość Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Węgry, północne Włochy oraz zakon krzyżacki. Natomiast papieży awiniońskich wspierały: Aragonia, Burgundia, Cypr, Francja, Kastylia i León, Nawarra, Sabaudia, Szkocja i Zakon Joannitów.

Ten podział nie był jedynie kwestią wiary, ale przede wszystkim polityki. Królowie i władcy wykorzystywali schizmę do własnych celów, umacniając swoje pozycje i osłabiając przeciwników. Na przykład, królestwo Neapolu początkowo wspierało papieży awiniońskich, ale później zmieniło strony. Podobnie, niektóre księstwa Świętego Cesarstwa Rzymskiego działały wbrew interesom cesarza.

Urban VI był następcą papieży rzymskich, a po jego śmierci w 1389 roku tron w Rzymie zajęli kolejno Bonifacy IX, Innocenty VII i Grzegorz XII. Z kolei Klemensowi VII w Awinionie następcą został Benedykt XIII. Schizma trwała mimo śmierci obu pierwszych papieży, pogłębiając kryzys autorytetu papiestwa. W 1404 roku, po śmierci Bonifacego IX, kardynałowie rzymscy zaproponowali wstrzymanie się od wyboru nowego papieża, jeśli Benedykt XIII zrezygnuje. Jednak jego legaci odmówili, co doprowadziło do wyboru Innocentego VII, a następnie Grzegorza XII.

Sobór w Pizie - próba rozwiązania, która pogłębiła problem

W obliczu przedłużającego się kryzysu i braku woli porozumienia ze strony obu stron, pojawiła się idea zwołania soboru powszechnego, który miałby rozstrzygnąć spór. Choć koncepcja ta pojawiła się już w 1378 roku, początkowo była trudna do zrealizowania, ponieważ prawo kanoniczne wymagało, aby sobór zwołał papież. Jednak teologowie, tacy jak Pierre d'Ailly i Jean Gerson, argumentowali, że w tak wyjątkowej sytuacji Kościół ma prawo sam się zorganizować i zwołać sobór.

W 1408 roku większość kardynałów z obu obediencji wypowiedziała posłuszeństwo swoim papieżom - Benedyktowi XIII i Grzegorzowi XII. Zwołali oni Sobór w Pizie na marzec 1409 roku. Sobór ten zgromadził liczne grono biskupów i przedstawicieli uniwersytetów. Jego celem było zakończenie schizmy. Jednak zamiast tego, sytuacja jeszcze bardziej się skomplikowała.

Sobór w Pizie ogłosił Grzegorza XII i Benedykta XIII heretykami i schizmatykami, a następnie na konklawe zwołanym podczas soboru wybrał kolejnego papieża - Aleksandra V. W ten sposób powstała trzecia obediencja, a Kościół katolicki miał odtąd trzech papieży. Aleksander V, a po jego śmierci w 1410 roku jego następca Baldassare Cossa, który przyjął imię Jan XXIII, byli wspierani przez takie kraje jak Anglia, Francja, Polska, Węgry czy Święte Cesarstwo Rzymskie. Jednak ani papież rzymski, ani awinioński nie uznali wyboru Aleksandra V ani Jana XXIII.

Sobór w Konstancji - koniec podziału

Sytuacja trzech papieży była nie do zniesienia i wymagała radykalnego rozwiązania. W 1414 roku zwołano kolejny sobór powszechny, tym razem do Konstancji. Sobór ten został zainicjowany przez Jana XXIII (pizańskiego), ale uzyskał także poparcie papieża rzymskiego Grzegorza XII, co nadało mu większą legitymację.

Sobór w Konstancji, który trwał do 1418 roku, stał się kluczowym momentem w historii schizmy. W 1415 roku wydano dekret "Haec sancta", który głosił, że sobór powszechny jest najwyższym organem zarządzającym Kościołem i ma prawo usuwać papieży. Choć dziś Kościół katolicki uważa ten dekret za nieważny, w tamtym czasie stanowił on potężne narzędzie do rozwiązania kryzysu.

Dzięki działaniom soboru, papież rzymski Grzegorz XII dobrowolnie zrezygnował ze swojego urzędu. Jan XXIII (pizański) został zdetronizowany i uwięziony. Najtrudniejszą postacią okazał się Benedykt XIII (awinioński), który uparcie odmawiał ustąpienia. Ostatecznie, 27 lipca 1417 roku, został on ekskomunikowany przez Sobór w Konstancji, tracąc wszelkie poparcie.

Po rozwiązaniu kwestii spornych papieży, Sobór w Konstancji przystąpił do wyboru nowego, prawowitego papieża. 11 listopada 1417 roku wybrano Marcina V, który powrócił do Rzymu, tym samym kładąc kres Wielkiej Schizmie Zachodniej.

Skutki i znaczenie schizmy

Wielka Schizma Zachodnia miała dalekosiężne konsekwencje dla Kościoła i Europy.

• Osłabienie autorytetu papiestwa: Rywalizacja trzech papieży i polityczne rozgrywki wokół nich poważnie podważyły wizerunek i autorytet Stolicy Apostolskiej. Ludzie zaczęli kwestionować, kto tak naprawdę jest głową Kościoła.
• Rozwój koncyliaryzmu: Schizma wzmocniła ruch koncyliaryzmu, który głosił wyższość soboru powszechnego nad papieżem. Choć ruch ten został ostatecznie odrzucony przez Kościół (papież Pius II bullą "Execrabilis" z 1460 roku zakazał odwoływania się od wyroków papieskich do soborów), jego idee miały wpływ na późniejsze reformy.
• Spadek dyscypliny kościelnej: Chaos związany ze schizmą doprowadził do znacznego spadku dyscypliny wśród duchowieństwa i osłabienia moralności w Kościele.
• Podłoże dla Reformacji: Wielu historyków uważa, że osłabienie autorytetu Kościoła i jego wewnętrzne problemy, uwidocznione podczas schizmy, stworzyły podatny grunt dla późniejszej Reformacji protestanckiej w XVI wieku.
• Kwestia ważności sukcesji: Schizma pozostawiła po sobie wątpliwości dotyczące ważności sukcesji papieskiej w tym okresie. Przez wieki Kościół uznawał linię papieży rzymskich za prawowitą, a papieży awiniońskich i pizańskich za antypapieży. Dopiero w XX wieku reinterpretacja tej historii doprowadziła do oficjalnego uznania linii rzymskiej za jedyną prawowitą. Jednak numeracja papieży, takich jak Aleksander VI, VII i VIII, pozostała niezmieniona, tworząc pewną lukę w sekwencji.

Wielka Schizma Zachodnia była nie tylko kryzysem instytucjonalnym, ale także duchowym. Zmusiła chrześcijaństwo do przemyślenia tradycyjnych ram mentalnych, podnosząc kwestie ludzkiej omylności, autorytetu, jurysdykcji kościelnej i odpowiedzialności za sprawowanie władzy. Pokazała, że nawet najwyższe instytucje religijne mogą ulec podziałom i politycznym naciskom, a droga do jedności bywa długa i wyboista.

Najczęściej zadawane pytania

• Co to była Wielka Schizma Zachodnia? Był to okres w historii Kościoła katolickiego (1378-1417), podczas którego istniało jednocześnie dwóch, a później nawet trzech papieży, roszczących sobie prawo do tronu Piotrowego.
• Dlaczego doszło do schizmy? Schizma była wynikiem połączenia czynników politycznych (rywalizacja między Francją a innymi mocarstwami europejskimi), osobowościowych (konflikty między kardynałami i papieżami) oraz historycznych (powrót papiestwa z Awinionu do Rzymu i naciski na wybór papieża Włocha).
• Jak zakończyła się schizma? Schizma została zakończona na Soborze w Konstancji (1414-1418), który doprowadził do rezygnacji dwóch papieży, ekskomuniki trzeciego i wyboru nowego, prawowitego papieża Marcina V.
• Czy termin "Wielka Schizma" odnosi się tylko do wydarzeń z lat 1378-1417? Nie, termin "Wielka Schizma" jest częściej używany w odniesieniu do Wielkiej Schizmy Wschodniej z 1054 roku, która doprowadziła do podziału Kościoła katolickiego i prawosławnego. Wydarzenia z lat 1378-1417 określa się jako Wielką Schizmę Zachodnią.

Podsumowanie

Wielka Schizma Zachodnia była okresem głębokiego kryzysu w Kościele katolickim, który na ponad czterdzieści lat podzielił chrześcijaństwo zachodnie i podważył autorytet papiestwa. Rywalizacja trzech papieży, napędzana przez międzynarodowe sojusze i polityczne ambicje, pokazała ludzką naturę nawet w najwyższych strukturach kościelnych. Ostateczne rozwiązanie schizmy na Soborze w Konstancji było triumfem idei soborowej i przywróciło jedność Kościoła, ale pozostawiło po sobie trwałe ślady w postaci osłabienia władzy papieskiej i podłoża dla przyszłych ruchów reformatorskich, które ostatecznie doprowadziły do Reformacji.