Zdobycie Jerozolimy (1099) - kulminacja I krucjaty

15 lipca 1099 roku, po pięciu tygodniach morderczego oblężenia, Jerozolima padła. To wydarzenie, będące kulminacją I wyprawy krzyżowej, nie tylko zmieniło losy Ziemi Świętej, ale na zawsze wpłynęło na relacje między chrześcijańskim Zachodem a światem islamu. Krew lała się strumieniami, a marzenie o odzyskaniu Grobu Świętego stało się rzeczywistością dla tysięcy krzyżowców, którzy po długiej i wyczerpującej podróży w końcu dotarli do celu.

Zdobycie Jerozolimy podczas I krucjaty (1099 r.). Fot. NieznanyUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Oblężenie Jerozolimy trwało od 7 czerwca do 15 lipca 1099 roku.
• Gdzie? Jerozolima, miasto o kluczowym znaczeniu religijnym dla chrześcijan, muzułmanów i Żydów.
• Kto?
  • Krzyżowcy: Siły I wyprawy krzyżowej, dowodzone m.in. przez Gotfryda z Bouillon, Rajmunda IV z Tuluzy, Roberta z Flandrii i Tankreda. Ich liczebność szacuje się na około 1300 rycerzy i 12 000 piechoty.
  • Obrońcy: Fatymidzki garnizon pod dowództwem gubernatora Iftikhara al-Dawli, wspierany przez mieszkańców miasta. Garnizon składał się z elitarnego oddziału 400 egipskich kawalerzystów.
• Wynik? Zwycięstwo krzyżowców, zdobycie Jerozolimy, masakra mieszkańców i utworzenie Królestwa Jerozolimskiego.

Tło i przyczyny

Historia zdobycia Jerozolimy w 1099 roku ma swoje korzenie w złożonej sytuacji politycznej i religijnej Bliskiego Wschodu oraz Europy Zachodniej. Od podboju Lewantu w 637 roku Jerozolima znajdowała się pod kontrolą muzułmańską. Przez wieki chrześcijańskie pielgrzymki do Ziemi Świętej, będące tradycją od IV wieku, były możliwe, choć ich warunki zmieniały się w zależności od lokalnych władców.

Wezwanie do krucjaty

Sytuacja uległa dramatycznej zmianie w 1070 roku, kiedy to Turcy Seldżuccy podbili znaczne obszary Cesarstwa Bizantyjskiego. W 1071 roku Seldżucy zajęli Jerozolimę z rąk Fatymidów, a następnie w 1077 roku Atsiz ibn Uwaq stłumił bunt w mieście krwawą łaźnią, co znacząco utrudniło chrześcijańskie pielgrzymki. Cesarz bizantyjski Aleksy I Komnen, zagrożony ekspansją Seldżuków, zwrócił się o pomoc do papieża Urbana II.

Papież Urban II, odpowiadając na prośby Aleksego I, ogłosił I krucjatę po soborze w Clermont w listopadzie 1095 roku. Jego apel był płomiennym wezwaniem do religijnej wojny o odzyskanie Ziemi Świętej i Grobu Świętego z rąk muzułmanów. Aby zachęcić do udziału, Urban II obiecał uczestnikom krucjaty miejsce w niebie, co było potężną motywacją dla rycerzy i zwykłych ludzi.

Droga do Jerozolimy

I wyprawa krzyżowa wyruszyła w 1096 roku, a jej uczestnicy, po początkowych sukcesach i zdobyciu Nicei oraz Antiochii w czerwcu 1098 roku, pozostali w regionie do końca roku. Wśród przywódców krzyżowców panował spór co do dalszych działań. Niektórzy, jak Boemund z Tarentu, zajęli Antiochię dla siebie, inni, jak Baldwin z Boulogne, pozostali w Edessie.

Jednakże, pod koniec 1098 roku, pomniejsi rycerze i piechota, zniecierpliwieni brakiem postępów, grozili, że wyruszą do Jerozolimy bez książąt. To przyspieszyło decyzję o kontynuowaniu marszu. W styczniu 1099 roku Rajmund IV z Tuluzy wyruszył na południe wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, a za nim podążyli Robert Curthose i Tankred, którzy zgodzili się zostać jego wasalami.

W drodze do Jerozolimy krzyżowcy oblegali Arkę, ale nie zdołali jej zdobyć i zrezygnowali z oblężenia 13 maja 1099 roku. Fatymidzi, którzy w 1098 roku odbili Jerozolimę z rąk Seldżuków, próbowali zawrzeć pokój z krzyżowcami, pod warunkiem, że ci nie będą kontynuować marszu na Jerozolimę. Propozycja ta została jednak zignorowana.

Przebieg wydarzeń

Po długiej i wyczerpującej podróży, krzyżowcy dotarli do Jerozolimy 7 czerwca 1099 roku. Miasto, będące celem ich wyprawy, było dobrze przygotowane do obrony.

Przygotowania Fatymidów

Fatymidzki gubernator Jerozolimy, Iftikhar al-Dawla, świadomy zamiarów krzyżowców, podjął szereg działań obronnych. W obawie przed zdradą, wydalił z miasta chrześcijańskich mieszkańców, pamiętając o incydencie w Antiochii, gdzie Ormianin Firouz pomógł krzyżowcom wejść do miasta. Al-Dawla wzmocnił mury, zatruł studnie w okolicy i wyciął wszystkie drzewa poza murami, aby pozbawić oblegających materiałów do budowy machin oblężniczych.

Jerozolima była potężną twierdzą, bronioną przez mur o długości czterech kilometrów, grubości trzech metrów i wysokości 15 metrów, z pięcioma głównymi bramami, każda strzeżona przez parę wież. Garnizon fatymidzki składał się z elitarnego oddziału 400 egipskich kawalerzystów.

Początek oblężenia i trudności krzyżowców

Krzyżowcy podzielili się na dwie główne grupy, aby oblegać miasto z różnych stron. Gotfryd z Bouillon, Robert z Flandrii i Tankred oblegali miasto od północy, podczas gdy Rajmund z Tuluzy ustawił swoje siły na południu.

Pierwszy atak krzyżowców, przeprowadzony 13 czerwca 1099 roku, zakończył się niepowodzeniem. Głównym problemem był brak drewna na machiny oblężnicze, ponieważ wszystkie drzewa w okolicy zostały wycięte przez obrońców. Krzyżowcy cierpieli również na brak wody, palące letnie upały Palestyny i niedobory żywności, co dodatkowo osłabiało ich morale.

Przybycie posiłków i budowa machin oblężniczych

Sytuacja zmieniła się 17 czerwca 1099 roku, kiedy dotarły wieści o przybyciu angielskich i genueńskich statków do portu w Jaffie. Statki te dostarczyły niezbędne materiały do budowy machin oblężniczych. Robert Curthose i Robert z Flandrii pozyskali drewno z pobliskich lasów, a pod dowództwem Guglielmo Embriaco i Gastona z Béarn krzyżowcy rozpoczęli intensywną budowę.

W ciągu niemal trzech tygodni zbudowali dwie duże wieże oblężnicze na kołach, taran z żelazną głowicą oraz liczne drabiny i przenośne osłony. Fatymidzi, obserwując te przygotowania, ustawili swoje mangonele na murach, aby ostrzeliwać krzyżowców, gdy tylko rozpocznie się szturm.

W tym czasie ujawniły się również spory o przyszłą władzę nad miastem. Zwołana rada nie przyniosła rozstrzygnięcia, ale wodzowie zgodzili się na wspólny szturm. Krzyżowcy starali się również złamać morale obrońców poprzez pokazowe akty okrucieństwa, takie jak egzekucje jeńców pod murami i wrzucanie ich do miasta katapultami. Obrońcy odpowiadali profanowaniem krzyży i nękaniem nielicznych chrześcijan, którzy pozostali w mieście.

Decydujący szturm

Główny szturm rozpoczął się 14 lipca 1099 roku. Siły Gotfryda i jego sojuszników zaatakowały od północy, a Rajmunda od południa. Atak od północy, początkowo skierowany na tzw. wieżę czterokątną, został w nocy z 13 na 14 lipca przeniesiony pod słabszą Bramę Kwietną (Heroda). Do końca dnia 14 lipca krzyżowcom udało się zniszczyć mur zewnętrzny na północnym odcinku. Tymczasem atak Rajmunda z Tuluzy od południa napotkał silny opór i załamał się.

15 lipca 1099 roku szturm został wznowiony na froncie północnym. Gotfryd z Bouillon podszedł ze swoją wieżą oblężniczą pod główny mur i przez kilka godzin ostrzeliwał obrońców z jej górnych kondygnacji. Około południa na murach wybuchł pożar, prawdopodobnie wywołany przez samych obrońców używających płonących pocisków lub ognia greckiego. Muzułmanie uciekli z płonącego fragmentu muru, co umożliwiło krzyżowcom wkroczenie do miasta. Ludolf z Tournai był pierwszym, który wszedł na mur.

Krzyżowcy szybko zdobyli przyczółek na murze, a obrona miasta załamała się, wywołując panikę wśród Fatymidów. Dzień i godzina decydującego szturmu - 15 lipca, około południa - miały dla krzyżowców znaczenie symboliczne, nawiązując do Męki Pańskiej. Na wieść o wdarciu się krzyżowców do miasta, obrońcy południowego odcinka murów poddali się Rajmundowi z Tuluzy. Jemu też poddała się jerozolimska cytadela - Wieża Dawida.

Skutki i znaczenie

Zdobycie Jerozolimy przez krzyżowców w 1099 roku miało dalekosiężne i tragiczne konsekwencje, które ukształtowały historię regionu na kolejne stulecia.

Masakra mieszkańców

Po zdobyciu miasta 15 lipca 1099 roku doszło do masowej rzezi tysięcy muzułmanów i Żydów przez żołnierzy krzyżowców. Współczesne źródła opisują te wydarzenia jako niezwykle brutalne. Liczba zabitych jest przedmiotem debaty historyków. Szacunki wahają się od 3 tysięcy (źródła hebrajskie), przez 40 tysięcy (prawdopodobne, biorąc pod uwagę napływ uchodźców), do 70 tysięcy (muzułmański historyk Ibn al-Athir).

Wielu muzułmanów szukało schronienia w meczecie Al-Aksa i Kopule na Skale, gdzie według źródeł krzyżowców, krew sięgała kostek lub kolan. Fulcher z Chartres, choć nie był naocznym świadkiem, pisał, że "w tej świątyni zabito 10 000. Zaprawdę, gdybyś tam był, widziałbyś nasze stopy zabarwione do kostek krwią zabitych. Ale co więcej mam opowiadać? Żaden z nich nie pozostał żywy; nie oszczędzono ani kobiet, ani dzieci."

Historyk Conor Kostick podkreśla, że ataki na mieszkańców miast zdobytych szturmem były powszechne w starożytnej i średniowiecznej wojnie, zarówno wśród chrześcijan, jak i muzułmanów. Krzyżowcy dopuścili się podobnych czynów w Antiochii, a Fatymidzi w Taorminie, Romecie czy Tyrze. Jednakże, masakra w Jerozolimie mogła przekroczyć typowe poziomy okrucieństwa tamtych czasów.

Niektórzy muzułmanie, którzy schronili się w Wieży Dawida, poddali się Rajmundowi z Tuluzy i zostali oszczędzeni, opuszczając miasto wraz z fatymidzkim gubernatorem do Askalonu. Tankred próbował chronić niektórych muzułmanów w dzielnicy Świątynnej, ale nie zdołał zapobiec ich śmierci z rąk innych krzyżowców.

Przekształcenie miejsc świętych i powstanie Królestwa Jerozolimskiego

Po zdobyciu miasta krzyżowcy przekształcili muzułmańskie miejsca święte na Wzgórzu Świątynnym. Kopułę na Skale i meczet Al-Aksa zamienili w chrześcijańskie sanktuaria, nazywając je odpowiednio Templum Domini i Templum Salomonis. W 1141 roku Templum Domini zostało konsekrowane, a Templum Salomonis stało się siedzibą Rycerzy Templariuszy.

Gotfryd z Bouillon został wybrany pierwszym władcą Jerozolimy. Odmówił przyjęcia tytułu króla, twierdząc, że w mieście, w którym Jezus Chrystus nosił cierniową koronę, nie może być króla. Przyjął tytuł Obrońcy Grobu Świętego. Wybór Gotfryda zapoczątkował Królestwo Jerozolimskie, które istniało w Palestynie aż do 1291 roku, kiedy to Mamelucy zdobyli ostatnią twierdzę krzyżowców, Akkę.

Miesiąc po zdobyciu Jerozolimy, 12 sierpnia 1099 roku, krzyżowcy pokonali armię fatymidzką pod Askalonem, co ostatecznie przesądziło o zwycięstwie I wyprawy. I wyprawa krzyżowa była jedyną w historii krucjat, która zakończyła się pełnym sukcesem, osiągając swój główny cel - odzyskanie Jerozolimy.

Oś czasu

• 1070: Turcy Seldżuccy podbijają znaczne obszary Cesarstwa Bizantyjskiego.
• 1071: Seldżucy zajmują Jerozolimę z rąk Fatymidów.
• 1077: Atsiz ibn Uwaq stłumił bunt w Jerozolimie, utrudniając pielgrzymki.
• Listopad 1095: Papież Urban II ogłasza I krucjatę na soborze w Clermont.
• 1096: Rozpoczęcie I wyprawy krzyżowej.
• Czerwiec 1098: Krzyżowcy zdobywają Antiochię.
• 1098: Fatymidzi odbijają Jerozolimę z rąk Seldżuków.
• Grudzień 1098: Pomniejsi rycerze i piechota grożą marszem na Jerozolimę bez książąt.
• Styczeń 1099: Rajmund IV z Tuluzy wyrusza na południe w kierunku Jerozolimy.
• 13 maja 1099: Krzyżowcy rezygnują z oblężenia Arki.
• 7 czerwca 1099: Krzyżowcy docierają pod Jerozolimę i rozpoczynają oblężenie.
• 13 czerwca 1099: Pierwszy nieudany atak krzyżowców na miasto.
• 17 czerwca 1099: Przybycie angielskich i genueńskich statków z zaopatrzeniem do Jaffy.
• 14 lipca 1099: Rozpoczęcie głównego szturmu na Jerozolimę.
• 15 lipca 1099: Krzyżowcy wdzierają się do Jerozolimy; masakra mieszkańców.
• 12 sierpnia 1099: Krzyżowcy pokonują armię fatymidzką pod Askalonem.
• 1099: Gotfryd z Bouillon zostaje wybrany Obrońcą Grobu Świętego, zapoczątkowując Królestwo Jerozolimskie.
• 1291: Upadek Królestwa Jerozolimskiego.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego doszło do I krucjaty i zdobycia Jerozolimy? I krucjata została ogłoszona przez papieża Urbana II w 1095 roku w odpowiedzi na prośby cesarza bizantyjskiego Aleksego I Komnena o pomoc w walce z Turkami Seldżuckimi. Główną motywacją było odzyskanie Jerozolimy i Grobu Świętego z rąk muzułmanów oraz zapewnienie swobodnych pielgrzymek, które zostały utrudnione po zajęciu miasta przez Seldżuków w 1071 roku. Papież obiecał uczestnikom miejsce w niebie.

• Kto dowodził siłami krzyżowców podczas oblężenia Jerozolimy? Krzyżowcy nie mieli jednego, scentralizowanego dowództwa. Ich siły były podzielone na grupy pod wodzą prominentnych książąt, takich jak Gotfryd z Bouillon, Rajmund IV z Tuluzy, Robert z Flandrii i Tankred. Gotfryd z Bouillon odegrał kluczową rolę w decydującym szturmie.

• Jakie były główne trudności, z jakimi borykali się krzyżowcy podczas oblężenia? Krzyżowcy cierpieli na brak wody, palące letnie upały i niedobory żywności. Początkowo brakowało im również drewna do budowy machin oblężniczych, ponieważ obrońcy wycięli wszystkie drzewa w okolicy. Sytuacja poprawiła się po przybyciu statków z zaopatrzeniem do Jaffy.

• Czy masakra mieszkańców Jerozolimy była typowa dla tamtych czasów? Ataki na mieszkańców miast zdobytych szturmem były powszechne w starożytnej i średniowiecznej wojnie, zarówno wśród chrześcijan, jak i muzułmanów. Jednakże, historycy, jak Conor Kostick, spekulują, że masakra w Jerozolimie, zarówno muzułmanów, jak i Żydów, mogła przekroczyć typowe poziomy okrucieństwa tamtych czasów ze względu na jej skalę i brutalność.

• Co stało się z Jerozolimą po jej zdobyciu przez krzyżowców? Po zdobyciu Jerozolimy doszło do masowej rzezi mieszkańców. Krzyżowcy przekształcili muzułmańskie miejsca święte, takie jak Kopuła na Skale i meczet Al-Aksa, w chrześcijańskie sanktuaria. Gotfryd z Bouillon został wybrany pierwszym władcą miasta, przyjmując tytuł Obrońcy Grobu Świętego, co zapoczątkowało Królestwo Jerozolimskie, istniejące do 1291 roku.

Podsumowanie

Zdobycie Jerozolimy przez krzyżowców 15 lipca 1099 roku było wydarzeniem o ogromnym znaczeniu historycznym, kulminacją I wyprawy krzyżowej i jedynym pełnym sukcesem w historii krucjat. Osiągnięcie celu, jakim było odzyskanie Grobu Świętego, miało jednak swoją cenę - masową rzeź mieszkańców, która na zawsze naznaczyła pamięć o tym wydarzeniu. Utworzenie Królestwa Jerozolimskiego zapoczątkowało trwającą dwa stulecia obecność łacińskich chrześcijan w Ziemi Świętej, zmieniając geopolityczny krajobraz Bliskiego Wschodu i pozostawiając trwałe dziedzictwo w relacjach między chrześcijaństwem a islamem. To wydarzenie, pełne religijnego zapału, strategicznych wyzwań i brutalnych konsekwencji, pozostaje jednym z najbardziej dramatycznych rozdziałów w historii średniowiecza.