Odzyskanie niepodległości przez Polskę (1918) - droga do 11 listopada

Gdy 10 listopada 1918 roku o godzinie 7:30 rano na Dworzec Główny w Warszawie wjechał pociąg pospieszny z Berlina, na peronie nie było wiwatujących tłumów. Na niespodziewających się tak szybkiego powrotu pasażerów czekała zaledwie garstka wtajemniczonych działaczy konspiracyjnych oraz jeden z członków urzędującej Rady Regencyjnej, książę Zdzisław Lubomirski. Z wagonu wysiadł zwolniony z trwającego piętnaście miesięcy odosobnienia w twierdzy magdeburskiej brygadier Józef Piłsudski, a wraz z nim pułkownik Kazimierz Sosnkowski. W ciągu kolejnych kilkudziesięciu godzin w okupowanym mieście rozegrały się wypadki, które zbiegły się w czasie z końcem globalnego konfliktu i na zawsze zmieniły mapę polityczną Europy Środkowo-Wschodniej.

Droga przez wielką wojnę: jak pękły kordony zaborców

Podział terytorium dawnej Rzeczypospolitej pod koniec XVIII wieku między Rosję, Prusy oraz Austrię zamroził sprawę polską na ponad stulecie. Trzej zaborcy trwali we wspólnym interesie utrzymania zdobyczy terytorialnych. Dopiero wybuch I wojny światowej w 1914 roku zburzył ten układ: carska Rosja, sprzymierzona z mocarstwami zachodnimi, stanęła do krwawej walki przeciwko blokowi państw centralnych - Cesarstwu Niemieckiemu i Austro-Węgrom.

Wyczerpujący konflikt zmusił okupantów do zabiegania o rekruta i przychylność Polaków. Przełomem okazał się 5 listopada 1916 roku, kiedy władze niemieckie i austro-węgierskie ogłosiły wspólny manifest, obiecujący powołanie na ziemiach odebranych Rosji dziedzicznej monarchii konstytucyjnej - marionetkowego Królestwa Polskiego. Deklaracja ta, podyktowana chęcią zwerbowania polskich formacji na front, wywołała międzynarodową reakcję łańcuchową i na nowo wprowadziła kwestię odbudowy Polski do światowego dyskursu dyplomatycznego.

W następstwie tego aktu 14 stycznia 1917 roku rozpoczęła pracę Tymczasowa Rada Stanu, co oznaczało formalne zaistnienie struktur Królestwa Polskiego. Gdy instytucja ta wyczerpała swoją formułę, 12 września 1917 roku powołano Radę Regencyjną, która przejęła konstytucyjne obowiązki głowy państwa. Mimo funkcjonowania pod kuratelą okupacyjnych generał-gubernatorów regenci krok po kroku budowali polskie sądownictwo, resorty i administrację publiczną, tworząc instytucjonalną bazę pod przyszłą niepodległość.

Równolegle sprawa polska zyskała potężne wsparcie za oceanem. 8 stycznia 1918 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson wygłosił przed Kongresem orędzie pokojowe. W słynnym 13. punkcie sformułował postulat:

• Powstania zjednoczonego, w pełni niepodległego państwa polskiego,
• Obejmowania przez nie terytoriów zamieszkanych przez bezspornie polską ludność,
• Zagwarantowania nowemu państwu swobodnego i bezpiecznego dostępu do morza,
• Zabezpieczenia jego politycznej i gospodarczej suwerenności traktatem międzynarodowym.

W tym samym czasie nastąpiło załamanie na wschodzie. Bolszewicka rewolucja wyeliminowała Rosję z koalicji, a 3 marca 1918 roku nowa władza podpisała z państwami centralnymi traktat brzeski, w którym formalnie uznała niepodległość Polski. Pół roku później, 29 sierpnia 1918 roku, bolszewicka Rada Komisarzy Ludowych wydała dekret anulujący wszelkie carskie traktaty rozbiorowe z lat 1772, 1793 i 1795, czyniąc z Rosji drugie po Stanach Zjednoczonych państwo jednoznacznie uznające prawo Polaków do suwerenności i zjednoczenia.

Jesienią 1918 roku rozpad bloku państw centralnych stał się faktem. W obliczu rewolucyjnego wrzenia w Niemczech i dezintegracji Austro-Węgier Rada Regencyjna w Warszawie podjęła zdecydowane działania. 7 października 1918 roku wydała orędzie obwieszczające powstanie niepodległej Polski. 12 października 1918 roku dekretem regencyjnym Polska Siła Zbrojna została zaprzysiężona na wierność bezpośrednio Państwu Polskiemu i Radzie Regencyjnej jako tymczasowej władzy zwierzchniej. Z kolei 24 października 1918 roku niemiecki generał-gubernator Hans von Beseler złożył rezygnację ze stanowiska naczelnego dowódcy polskich oddziałów. System rozbiorowy pękał bezpowrotnie.

Rozbrajanie żołnierzy armii niemieckiej przez polskich żołnierzy w Warszawie w listopadzie 1918 roku. Fot. autor nieznany, Public domain / Wikimedia Commons

Eksplozja wolności w regionach: od Cieszyna i Krakowa po Lublin i Lwów

Zanim warszawski ośrodek skonsolidował władzę, fala niepodległościowa wezbrała w terenie. Krach struktur austro-węgierskich w Galicji i na Śląsku Cieszyńskim dał impuls oddolnym komitetom narodowym, które błyskawicznie przejmowały kontrolę nad prowincją.

Jako pierwsi lojalność cesarzowi Karolowi I wypowiedzieli górale pod Tatrami. 13 października 1918 roku ukonstytuowała się Rzeczpospolita Zakopiańska, której przewodniczącym został Stefan Żeromski. Był to pierwszy zakątek na ziemiach polskich, gdzie otwarcie zerwano zależność od władz zaborczych.

Wydarzenia potoczyły się lawinowo:

• Śląsk Cieszyński: 19 października 1918 roku powołano Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego, która 30 października 1918 roku uroczyście ogłosiła przynależność państwową regionu do odradzającej się Polski.
• Kraków i Galicja Zachodnia: 28 października 1918 roku polscy parlamentarzyści z Wiednia utworzyli w Krakowie Polską Komisję Likwidacyjną dla Galicji i Śląska Cieszyńskiego pod przewodnictwem lidera ruchu ludowego Wincentego Witosa, stawiając sobie za cel likwidację więzów z monarchią habsburską.
• Rozbrajanie garnizonów w Galicji: 31 października 1918 roku krakowski komendant garnizonu generał Bolesław Roja wydał dyspozycję polskim oficerom do przejmowania komend z rąk austriackich. Ruszyło masowe rozbrajanie wojsk zaborczych w Krakowie, Nowym Sączu, Cieszynie i Zakopanem.
• Radom i Królestwo Polskie: 1 listopada 1918 roku formacje Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) przystąpiły do rozbrajania okupantów w Królestwie. Następnego dnia, 2 listopada 1918 roku, w kontrolowanym przez Austriaków Radomiu władzę przejął tzw. Komitet Pięciu, proklamując niezależną Republikę Radomską - pierwszy w pełni wyzwolony ośrodek na terenie byłego zaboru rosyjskiego.

Na południowym wschodzie wybuchł jednak ostry konflikt. 1 listopada 1918 roku ukraińscy żołnierze przeprowadzili we Lwowie zamach wojskowy i zajęli kluczowe gmachy rządowe, co zapoczątkowało krwawe zmagania o miasto i otworzyło regularną wojnę polsko-ukraińską. Podczas gdy zachodnia Galicja przejmowała władzę niemal bez wystrzału, we Lwowie polska młodzież musiała chwycić za broń.

Kolejny ważny punkt na mapie politycznej pojawił się w nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku w Lublinie. Środowiska lewicy niepodległościowej utworzyły tam Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, na którego czele jako premier stanął socjalistyczny przywódca Ignacy Daszyński. Lubelski gabinet wydał postępowy manifest, zapowiadając głębokie reformy społeczne i demokratyczne. Kraj znalazł się w układzie wielowładztwa: w Warszawie rezydowała Rada Regencyjna (mająca od 23 października 1918 roku gabinet Józefa Świeżyńskiego), w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna, w Lublinie rząd Daszyńskiego, a w Paryżu dyplomatyczną reprezentację stanowił Komitet Narodowy Polski. Pilnie potrzebna była postać o autorytecie zdolnym scalić te rozproszone ośrodki.

Listopadowe dni w Warszawie: powrót Piłsudskiego i przekazanie sterów

Niemiecka okupacja Warszawy trwała 1184 dni - od 5 sierpnia 1915 roku do 10 listopada 1918 roku. W ostatnich dniach przed kapitulacją stolica wrzała. Władze niemieckie, uginając się pod żądaniami Rady Regencyjnej i obawiając się rewolucyjnego wybuchu w garnizonach, zdecydowały się zwolnić komendanta Piłsudskiego z Magdeburga.

Po przyjeździe 10 listopada 1918 roku Piłsudski spotkał się najpierw z księciem Lubomirskim w jego rezydencji we Frascati, po czym zajął kwaterę w pensjonacie przy ulicy Stanisława Moniuszki 2. Kamienica ta natychmiast przekształciła się w centrum życia politycznego. Przybywali tam podkomendni, oficerowie POW, działacze Polskiej Partii Socjalistycznej, Polskiego Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Niezawisłości Narodowej, a także gen. Tadeusz Rozwadowski i płk Jan Wroczyński. Tłumy mieszkańców wiwatowały pod balkonem, z którego przemawiał Komendant.

Atmosfera w mieście była napięta. Na ulicach demonstracje organizowali zwolennicy rewolucji i bolszewizmu, wznosząc wrogie okrzyki pod oknami Piłsudskiego i atakując formujące się polskie oddziały. Równocześnie żołnierze i cywile rozpoczęli rozbrajanie żołnierzy niemieckich:

• 10 listopada około godziny 21:00 milicja komisarza Pawłowicza przejęła wydział policji kryminalnej w ratuszu.
• Około godziny 22:00 polskie oddziały pod komendą porucznika Przeworskiego zajęły Belweder i odwach.
• Obsadzono posterunki na moście Kierbedzia i kolejowym, przejęto koszary przy ulicy Nowowiejskiej oraz niemiecki oddział samochodów wojskowych (Kraftwagenpark) na Książęcej.
• Uwolniono więźniów politycznych z twierdz w Modlinie oraz z warszawskiej Cytadeli.
• 11 listopada o godzinie 13:00 Polacy obsadzili odwach przy placu Saskim i Pałac Namiestnikowski, skąd zdarto niemieckie insygnia.

Równolegle Piłsudski prowadził pertraktacje ze zrewoltowaną niemiecką radą żołniersko-robotniczą, gwarantując okupantom bezpieczną ewakuację w zamian za oddanie magazynów i sprzętu. Dzięki porozumieniu w ciągu tygodnia sprawnie wywieziono z terenu Królestwa Polskiego około 55 tysięcy żołnierzy niemieckich, unikając hekatomby w centrum miasta.

Przełom państwowy nastąpił wieczorem 11 listopada 1918 roku. Podczas obrad w rezydencji regenta Józefa Ostrowskiego Rada Regencyjna złożyła zwierzchnią władzę wojskową na ręce Józefa Piłsudskiego, ustanawiając go naczelnym dowódcą wojsk polskich. Tego samego dnia we francuskim Compiègne podpisano rozejm, który o godzinie 11:00 zakończył zmagania na frontach I wojny światowej. Dzień ten zbiegł się z faktycznym kresem obcego panowania w centralnej Polsce.

Ostatnie formalności dopełniono w następnych dniach:

• 12 listopada 1918 roku Rada Regencyjna powierzyła Piłsudskiemu misję utworzenia Rządu Narodowego, a były gubernator Hans von Beseler uciekł z Warszawy. Piłsudski zaapelował w odezwach o spokój oraz godne traktowanie wycofujących się Niemców, a Rada Miejska przyznała mu pierwsze w niepodległej Polsce honorowe obywatelstwo stolicy.
• 14 listopada 1918 roku regenci podjęli uchwałę o samorozwiązaniu, przekazując Piłsudskiemu pełnię cywilnej władzy państwowej do czasu wyłonienia Rządu Narodowego. Tego samego dnia Piłsudski powierzył Ignacemu Daszyńskiemu stanowisko prezydenta gabinetu ministrów.

Członkowie Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego: Józef Ostrowski, kardynał Aleksander Kakowski oraz książę Zdzisław Lubomirski. Fot. autor nieznany, Public domain / Wikimedia Commons

Narodziny Republiki: dekretowanie nowoczesnego państwa i walka o granice

Wyznaczenie lewicowego premiera wywołało sprzeciw partii narodowych i konserwatywnych. Daszyński zrezygnował z misji, a 17 listopada 1918 roku Piłsudski mianował szefem rządu Jędrzeja Moraczewskiego.

Nowy gabinet, współpracując ściśle z Naczelnym Dowódcą, przeprowadził fundamentalną transformację ustrojową:

• 15 listopada 1918 roku oficjalnie zmieniono nazwę państwa z monarchicznego „Królestwo Polskie” na „Republika Polska”, co potwierdził „Monitor Polski” w nagłówku jako Dziennik Urzędowy Republiki Polskiej.
• 22 listopada 1918 roku podpisano dekret o podstawach ustrojowych Republiki Polskiej (promulgowany 29 listopada), konstytuujący urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa, który objął Józef Piłsudski.
• 28 listopada 1918 roku wydano dekret o ordynacji wyborczej i o zarządzeniu wyborów do Sejmu Ustawodawczego.

Na arenie dyplomatycznej odradzające się państwo zyskiwało podmiotowość. 13 listopada 1918 roku Francja uznała paryski Komitet Narodowy Polski za rząd de facto. Z kolei 16 listopada 1918 roku Józef Piłsudski podpisał depeszę notyfikującą odrodzenie niepodległego Państwa Polskiego rządom państw wojujących i neutralnych, którą nadano drogą radiową z warszawskiej Cytadeli 19 listopada 1918 roku, po ukończeniu ewakuacji wojsk niemieckich. W relacjach dwustronnych pierwszym krajem uznającym Polskę de facto została Republika Niemiecka, której poseł Harry Kessler złożył listy uwierzytelniające 21 listopada 1918 roku (kontakty te zerwano jednak już 15 grudnia 1918 roku).

Kształt granic wciąż pozostawał niepewny. Poza zmaganiami o Lwów kluczowym zrywem stało się powstanie wielkopolskie, które wybuchło w Poznaniu 27 grudnia 1918 roku. Mieszkańcy prowincji poznańskiej chwycili za broń przeciwko władzom pruskim, formując Armię Wielkopolską. Zwycięska insurekcja zakończyła się podpisaniem rozejmu w Trewirze 16 lutego 1919 roku, utrwalając polskie nabytki terytorialne na zachodzie.

Oś czasu

• 5 listopada 1916 - Władze Niemiec i Austro-Węgier wydają Akt 5 listopada z obietnicą utworzenia marionetkowego Królestwa Polskiego.
• 14 stycznia 1917 - Rozpoczęcie prac przez Tymczasową Radę Stanu, oznaczające formalne zaistnienie struktur Królestwa Polskiego.
• 12 września 1917 - Przejęcie obowiązków głowy państwa Królestwa Polskiego przez Radę Regencyjną.
• 8 stycznia 1918 - Prezydent Woodrow Wilson przedstawia orędzie z 14 punktami, w tym punktem 13. żądającym niepodległej Polski z wolnym dostępem do morza.
• 3 marca 1918 - Podpisanie traktatu brzeskiego; Rosja Radziecka formalnie uznaje niepodległość Polski.
• 29 sierpnia 1918 - Rząd bolszewicki (Rada Komisarzy Ludowych) unieważnia traktaty rozbiorowe caratu.
• 7 października 1918 - Proklamacja niepodległości Polski ogłoszona przez Radę Regencyjną.
• 12 października 1918 - Złożenie przysięgi przez Polską Siłę Zbrojną na wierność Państwu Polskiemu i Radzie Regencyjnej.
• 13 października 1918 - Ogłoszenie niepodległości przez Rzeczpospolitą Zakopiańską pod przywództwem Stefana Żeromskiego.
• 19 października 1918 - Powstanie Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego (30 października ogłasza przynależność do Polski).
• 23 października 1918 - Utworzenie rządu Józefa Świeżyńskiego.
• 24 października 1918 - Dymisja gen. Hansa von Beselera z funkcji dowódcy Polskiej Siły Zbrojnej.
• 28 października 1918 - Utworzenie w Krakowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej z Wincentym Witosem na czele.
• 31 października 1918 - Akcja rozbrajania austro-węgierskich załóg wojskowych w Krakowie i Małopolsce Zachodniej.
• 1 listopada 1918 - Ukraiński przewrót we Lwowie i wybuch wojny polsko-ukraińskiej; początek rozbrajania okupantów przez POW.
• 2 listopada 1918 - Powołanie suwerennej Republiki Radomskiej przez Komitet Pięciu.
• 6/7 listopada 1918 - Utworzenie w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej pod prezesurą Ignacego Daszyńskiego.
• 10 listopada 1918 - Przyjazd Józefa Piłsudskiego i Kazimierza Sosnkowskiego do Warszawy o godzinie 7:30 rano.
• 11 listopada 1918 - Przekazanie naczelnego dowództwa i władzy wojskowej Józefowi Piłsudskiemu przez Radę Regencyjną; wejście w życie rozejmu w Compiègne; rozbrojenie garnizonu niemieckiego w stolicy.
• 12 listopada 1918 - Powierzenie Piłsudskiemu misji powołania Rządu Narodowego; wyjazd Hansa von Beselera z Warszawy.
• 13 listopada 1918 - Uznanie Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu przez Francję za rząd de facto.
• 14 listopada 1918 - Rozwiązanie Rady Regencyjnej i przekazanie pełni cywilnej władzy państwowej Piłsudskiemu; mianowanie Daszyńskiego szefem gabinetu.
• 15 listopada 1918 - Oficjalne przemianowanie państwa na „Republika Polska”.
• 16 listopada 1918 - Podpisanie depeszy notyfikującej powstanie odrodzonego Państwa Polskiego.
• 17 listopada 1918 - Desygnowanie Jędrzeja Moraczewskiego na stanowisko premiera po rezygnacji Daszyńskiego.
• 19 listopada 1918 - Zakończenie ewakuacji niemieckich oddziałów; wysłanie depeszy notyfikacyjnej drogą radiową z Cytadeli.
• 21 listopada 1918 - Uznanie Polski de facto przez Republikę Niemiecką za pośrednictwem posła Harry'ego Kesslera.
• 22 listopada 1918 - Podpisanie dekretu wprowadzającego ustrój Republiki Polskiej i urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa.
• 28 listopada 1918 - Wydanie dekretu o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego.
• 29 listopada 1918 - Formalne objęcie funkcji Tymczasowego Naczelnika Państwa przez Józefa Piłsudskiego z chwilą wejścia w życie dekretu.
• 27 grudnia 1918 - Wybuch powstania wielkopolskiego.
• 16 lutego 1919 - Podpisanie układu rozejmowego w Trewirze wieńczącego walki w Wielkopolsce.

Spory i mity: czego nie wie popularna historia o jesieni 1918 roku

Wokół listopada 1918 roku narosło wiele uproszczeń. Najpopularniejsze z nich sprowadza odzyskanie niepodległości do jednorazowego wydarzenia w Warszawie z 11 listopada 1918 roku. Dzień ten ma jednak charakter symboliczny i syntetyzujący.

Droga do suwerenności była procesem rozłożonym na tygodnie:

• Formalną niepodległość ogłosiła Rada Regencyjna już 7 października 1918 roku.
• Faktyczne zrzucanie obcego jarzma rozpoczęło się oddolnie pod koniec października w Cieszynie, Zakopanem, Krakowie i Radomiu, zanim Piłsudski dotarł do stolicy.
• 11 listopada jest dziś świętem państwowym jako rocznica przekazania władzy wojskowej Piłsudskiemu, ale część lewicy postuluje świętowanie 7 listopada - rocznicy utworzenia w Lublinie pierwszego rządu niepodległej Polski, Tymczasowego Rządu Ludowego Ignacego Daszyńskiego.

Uproszczeniem jest również obraz rozbrajania żołnierzy niemieckich w Warszawie jako całkowicie bezkrwawej akcji. Choć negocjacje z radą żołnierską zapobiegły walnej bitwie, w wielu punktach miasta - zwłaszcza na Muranowie, w rejonie mostu kowelskiego oraz przy próbach zdobywania Cytadeli - dochodziło do regularnych strzelanin. Po obu stronach padli ranni i zabici.

Według ówczesnych doniesień prasowych w zapowiadanej akcji zbrojnej przeciw okupantom w Warszawie miało wziąć udział 16 tysięcy polskich żołnierzy. W praktyce Niemców rozbrajały zarówno oddziały wojskowe i członkowie POW, jak i spontanicznie sami mieszkańcy - zwłaszcza warszawska młodzież.

Niezaprzeczalnym warunkiem sukcesu jesieni 1918 roku okazało się jednoczesne załamanie potęgi wszystkich trzech zaborców oraz zdolność skłóconych polskich obozów - konserwatywnej Rady Regencyjnej, lewicy Daszyńskiego i Moraczewskiego oraz zwolenników Piłsudskiego - do skoordynowanego przejęcia władzy.

Najczęściej zadawane pytania

• Ile lat naprawdę trwały zabory Polski? Tradycyjnie przyjmuje się cezurę 123 lat, mierzoną od III rozbioru z 1795 roku do listopada 1918 roku. W ujęciu całościowym, uwzględniającym I rozbiór z 1772 roku, ziemie dawnej Rzeczypospolitej znajdowały się pod obcym panowaniem łącznie przez 146 lat.

• Czym była Rada Regencyjna i jaka była jej rola w odzyskaniu niepodległości? Rada Regencyjna stanowiła organ władzy państwowej Królestwa Polskiego, utworzony przez władze okupacyjne we wrześniu 1917 roku. Choć działała w ograniczonych warunkach, to ona 7 października 1918 roku proklamowała niepodległość, stworzyła zalążki ministerstw i armii, a w listopadzie przekazała w sposób ciągły i legalny najpierw dowództwo wojskowe, a potem władzę cywilną w ręce Józefa Piłsudskiego.

• Które państwo jako pierwsze uznało niepodległą Polskę po listopadzie 1918 roku? Pierwszym rządem, który uznał odrodzoną Polskę de facto, była Republika Niemiecka - 21 listopada 1918 roku, gdy poseł Harry Kessler złożył w Warszawie listy uwierzytelniające. Relacje te zerwano jednak 15 grudnia 1918 roku. Wcześniej, bo 13 listopada 1918 roku, Francja uznała za rząd de facto Komitet Narodowy Polski w Paryżu.

• Dlaczego sprawa granic państwa nie została rozwiązana w listopadzie 1918 roku? W listopadzie 1918 roku zasięg realnej władzy rządu w Warszawie obejmował ziemie dawnego Królestwa Polskiego oraz zachodnią Galicję. Na wschodzie 1 listopada wybuchła wojna polsko-ukraińska o Lwów, w Wielkopolsce 27 grudnia ruszyło powstanie przeciw władzy niemieckiej, a pozostałe kordony państwowe wykuwały się w kolejnych miesiącach w walkach frontowych i na konferencji pokojowej w Paryżu.

Podsumowanie

Odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918 roku stanowiło jeden z najbardziej złożonych procesów konsolidacyjnych w nowożytnych dziejach Europy. Finał ten był rezultatem unikalnego splotu załamania się trzech mocarstw rozbiorowych z dojrzałością rodzimych elit politycznych. Konserwatyści z Rady Regencyjnej organizujący aparat państwowy, lewica Ignacego Daszyńskiego forsująca prawa obywatelskie oraz kadry zbrojne skupione wokół Józefa Piłsudskiego potrafili w kluczowych dniach działać komplementarnie.

W ciągu zaledwie kilkunastu listopadowych dni Polska zrzuciła jarzmo okupacji i przekształciła się w Republikę Polską z szerokim pakietem praw demokratycznych. Choć walka o ostateczny przebieg granic państwa miała trwać jeszcze przez kolejne lata, fundament pod gmach suwerennej II Rzeczypospolitej został trwale osadzony jesienią 1918 roku.