Rewolucja Październikowa - przewrót bolszewicki

W 1917 roku Rosja, pogrążona w chaosie I wojny światowej, stała się sceną dwóch rewolucji, które na zawsze zmieniły jej oblicze i wpłynęły na losy świata. Pierwsza, Rewolucja Lutowa, obaliła carat, ale nie przyniosła stabilizacji. Druga, znana jako Rewolucja Październikowa, była zbrojnym przewrotem, który wyniósł do władzy radykalną frakcję bolszewików, zapoczątkowując epokę komunizmu i kładąc podwaliny pod dekady zimnej wojny.

Proklamacja Piotrogrodzkiego Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego o obaleniu Rządu Tymczasowego. Fot. w:Vladimir Lenin, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Rewolucja Październikowa rozpoczęła się 25 października 1917 roku według kalendarza juliańskiego, co odpowiada 7 listopada 1917 roku w kalendarzu gregoriańskim.
• Gdzie? Głównym ośrodkiem wydarzeń był Piotrogród (obecnie Petersburg), ówczesna stolica Republiki Rosyjskiej.
• Kto (główne strony/postacie)? Rewolucja była prowadzona przez bolszewików pod przywództwem Włodzimierza Lenina i Lwa Trockiego. Ich przeciwnikiem był Rząd Tymczasowy, kierowany przez Aleksandra Kiereńskiego. Kluczową rolę odegrała Czerwona Gwardia oraz zrewoltowani marynarze i żołnierze.
• Wynik? Przejęcie władzy przez bolszewików, aresztowanie członków Rządu Tymczasowego, co doprowadziło do wybuchu wojny domowej w Rosji (trwającej do końca 1922 roku) i ostatecznie do utworzenia Związku Radzieckiego.

Tło i przyczyny Rewolucji Październikowej

Rewolucja Październikowa nie była wydarzeniem izolowanym, lecz kulminacją głębokich kryzysów społecznych, gospodarczych i politycznych, które trawiły Rosję od lat, a które zostały dramatycznie spotęgowane przez udział kraju w I wojnie światowej. Była ona bezpośrednią konsekwencją i wykorzystaniem sytuacji powstałej po Rewolucji Lutowej, która w marcu 1917 roku doprowadziła do abdykacji cara Mikołaja II i upadku monarchii.

Rewolucja Lutowa i powstanie Rządu Tymczasowego Po obaleniu caratu władzę przejął Rząd Tymczasowy, utworzony przez Komitet Tymczasowy Dumy Państwowej w porozumieniu z Piotrogrodzką Radą Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Początkowo kierowany przez księcia Gieorgija Lwowa, a od lipca przez socjalistę Aleksandra Kiereńskiego, Rząd Tymczasowy stanął przed gigantycznymi wyzwaniami. Mimo wprowadzenia pewnych liberalnych praw, takich jak wolność słowa czy równość wobec prawa, jego polityka okazała się nieskuteczna, a jego autorytet słabł z każdym miesiącem.

Niepopularność Rządu Tymczasowego i kontynuacja wojny Główną przyczyną niezadowolenia społecznego była decyzja Rządu Tymczasowego o kontynuowaniu udziału Rosji w I wojnie światowej. Społeczeństwo, wyczerpane latami konfliktu, ponosząc ogromne straty i cierpiąc z powodu niedoborów, pragnęło pokoju. Minister spraw zagranicznych, Paweł Milukow, w dyplomatycznej nocie z 1 maja 1917 roku wyraził chęć kontynuowania wojny "do zwycięskiego końca", co wywołało powszechne oburzenie i masowe demonstracje. Żołnierze, zmęczeni walką, tracili dyscyplinę, a na frontach panowało rozprężenie.

Kryzys gospodarczy i społeczny Sytuacja gospodarcza Rosji była katastrofalna. Produkcja przemysłowa brutto w 1917 roku spadła o ponad 36% w porównaniu do 1914 roku. W wielu ośrodkach przemysłowych, takich jak Ural czy Donbas, zamykano nawet do 50% przedsiębiorstw, co prowadziło do masowego bezrobocia. Jednocześnie gwałtownie rosły koszty życia, a realne płace spadły do około 50% poziomu z 1913 roku. Do października 1917 roku dług narodowy Rosji wzrósł do 50 miliardów rubli, z czego ponad 11 miliardów stanowiły długi wobec rządów zagranicznych. Kraj stał na skraju bankructwa.

Niedobory żywności i zaopatrzenia były powszechne, szczególnie w miastach. Robotnicy, obwiniając za to zarządców fabryk i "burżuazję", wyrażali brak zaufania do Rządu Tymczasowego. W czerwcu, lipcu i sierpniu 1917 roku narastało niezadowolenie, a we wrześniu i październiku doszło do masowych strajków w Moskwie, Piotrogrodzie, Donbasie, Uralu, Baku i innych regionach, w których uczestniczyło ponad milion pracowników. Robotnicy, poprzez komitety fabryczne, próbowali przejąć kontrolę nad produkcją i dystrybucją, jednak poprawa warunków pracy nie przekładała się na poprawę ogólnej jakości życia.

Na wsi sytuacja również była napięta. Do października 1917 roku powstania chłopskie były powszechne, obejmując 482 z 624 powiatów, czyli 77% kraju. Chłopi, rozczarowani brakiem reform rolnych ze strony Rządu Tymczasowego, coraz częściej brali sprawy w swoje ręce, dokonując zniszczeń i zajmując majątki ziemskie. Ponad 42% wszystkich zarejestrowanych przypadków zniszczeń (takich jak palenie i przejmowanie majątków) między lutem a październikiem miało miejsce w październiku. Wzburzenie wzmagały również żony żołnierzy, które po utracie mężów na froncie i braku wystarczających zasiłków, organizowały "zamieszki głodowe", zajmując żywność od sklepikarzy.

Wzrost znaczenia bolszewików i niemieckie wsparcie dla Lenina Włodzimierz Lenin, lider bolszewików, przebywający na wygnaniu w Szwajcarii, został przetransportowany przez Niemcy do Piotrogrodu w kwietniu 1917 roku. Niemiecki rząd, widząc w nim czynnik destabilizujący Rosję, ułatwił mu powrót, mając nadzieję na osłabienie swojego wschodniego przeciwnika. Po przybyciu do Piotrogrodu 3 kwietnia 1917 roku, Lenin wydał słynne Tezy Kwietniowe, wzywające bolszewików do przejęcia władzy, zakończenia wojny i przekazania "całej władzy sowietom" (radom delegatów robotniczych i żołnierskich, które były organami samorządu robotniczego i żołnierskiego).

Antywojenne demonstracje i Dni Lipcowe W maju 1917 roku w Piotrogrodzie i innych miastach odbyły się demonstracje około 100 000 robotników i żołnierzy, domagających się zakończenia wojny i przekazania władzy sowietom. 1 lipca 1917 roku około 500 000 robotników i żołnierzy w Piotrogrodzie ponownie demonstrowało, żądając "całej władzy sowietom" i "precz z wojną". Nieudana ofensywa Rządu Tymczasowego na froncie tylko zaostrzyła nastroje.

W dniach 16-17 lipca 1917 roku w Piotrogrodzie miały miejsce spontaniczne demonstracje, znane jako Dni Lipcowe, które domagały się przekazania władzy sowietom. Mimo że Komitet Centralny Rosyjskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej (bolszewików) próbował nadać im kierunek, Rząd Tymczasowy, wspierany przez eserowców i mienszewików, brutalnie stłumił protesty, powodując setki ofiar. Po tych wydarzeniach, 20 lipca 1917 roku, wydano nakaz aresztowania Włodzimierza Lenina, który musiał się ukrywać. Bolszewików aresztowano, rozbrojono robotników, a rewolucyjne jednostki wojskowe w Piotrogrodzie rozwiązano lub wysłano na front.

Sprawa Korniłowa i wzmocnienie Czerwonej Gwardii W sierpniu 1917 roku, w obliczu zagrożenia ze strony generała Ławra Korniłowa, który jako głównodowodzący armii rosyjskiej skierował wojska na Piotrogród (co wielu uznało za próbę wojskowego puczu), premier Kiereński zwrócił się o pomoc do Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, w tym do bolszewików. W rezultacie Czerwona Gwardia, czyli organizacja militarna bolszewików składająca się z robotników przemysłowych, otrzymała dodatkowe uzbrojenie i wzmocniła swoje szeregi. To wydarzenie, znane jako sprawa Korniłowa, paradoksalnie przyczyniło się do wzrostu siły i znaczenia bolszewików oraz ich zbrojnego ramienia.

Włodzimierz Lenin, przywódca bolszewików i Rewolucji Październikowej. Fot. Pavel Zhukov, Public domain / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

W obliczu narastającego chaosu i słabości Rządu Tymczasowego, bolszewicy, pod wodzą Lenina i Trockiego, przygotowywali się do przejęcia władzy. Ich strategia opierała się na wykorzystaniu masowego niezadowolenia i hasła "Cała władza sowietom!".

Przygotowania do powstania Po Dniach Lipcowych i ukrywaniu się, Włodzimierz Lenin nadal kierował partią. 10 października 1917 roku, Komitet Centralny bolszewików zagłosował za zbrojnym powstaniem. Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, pod przewodnictwem Lwa Trockiego, odegrała kluczową rolę w jego organizacji i wykonaniu, choć formalne poparcie dla powstania ze strony całej Rady jest w historiografii dyskutowane. Był to kluczowy moment, dający bolszewikom formalne poparcie ważnego organu władzy ludowej.

Ostatnie dni Rządu Tymczasowego Rząd Tymczasowy, świadomy narastającego zagrożenia, próbował zapobiec rewolucji. 24 października 1917 roku (6 listopada według kalendarza gregoriańskiego) zamknął liczne gazety i Piotrogród, co doprowadziło do drobnych starć zbrojnych. Te działania tylko przyspieszyły bieg wydarzeń, dając bolszewikom pretekst do działania w obronie "rewolucji".

Szturm na Piotrogród Pełnoskalowe powstanie wybuchło 25 października 1917 roku (7 listopada według kalendarza gregoriańskiego). Flota bolszewickich marynarzy wpłynęła do portu w Piotrogrodzie, a dziesiątki tysięcy żołnierzy garnizonu piotrogrodzkiego oraz zrewoltowani marynarze poparli bolszewików. Czerwona Gwardia, pod dowództwem Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, rozpoczęła zajmowanie kluczowych budynków rządowych i strategicznych punktów w mieście. Oddziały Czerwonej Gwardii, liczące wówczas około 200 tysięcy osób (szacunki dotyczące liczby aktywnych uczestników w samym Piotrogrodzie są jednak niższe i dyskutowane w historiografii), odegrały decydującą rolę w przewrocie.

Wbrew popularnym wyobrażeniom, początkowa faza Rewolucji Październikowej, obejmująca szturm na Piotrogród, przebiegła w dużej mierze bez ofiar. Nie był to krwawy zryw mas, lecz raczej precyzyjnie zaplanowany i szybko przeprowadzony zamach stanu, wykorzystujący słabość i brak poparcia dla Rządu Tymczasowego.

Zdobycie Pałacu Zimowego Wczesnym rankiem 26 października 1917 roku (8 listopada według kalendarza gregoriańskiego) bolszewicy zdobyli Pałac Zimowy, siedzibę Rządu Tymczasowego w Piotrogrodzie. Członkowie Rządu Tymczasowego zostali aresztowani, co położyło kres jego istnieniu. Symbolicznym momentem było również oddanie strzału przez krążownik Aurora, który tradycyjnie jest uznawany za sygnał do ostatecznego ataku na Pałac Zimowy.

Bolszewicy przejęli władzę formalnie w imieniu II Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad, który rozpoczął się w dniu rozpoczęcia przewrotu, 7 listopada 1917 roku. Początkowo zakres geograficzny przewrotu obejmował tylko Piotrogród i Moskwę, gdzie doszło do kilkudniowych krwawych walk. Stopniowo jednak bolszewicy przejmowali władzę w innych obszarach Rosji, często pod formalną fasadą władzy rad.

Oś czasu

• Marzec 1917 (luty O.S.): Rewolucja Lutowa, abdykacja Mikołaja II, powstanie Rządu Tymczasowego.
• 3 kwietnia 1917 (16 kwietnia N.S.): Włodzimierz Lenin wraca do Piotrogrodu i ogłasza Tezy Kwietniowe.
• 1-4 maja 1917 (14-17 maja N.S.): Masowe demonstracje antywojenne w Piotrogrodzie.
• 1 lipca 1917 (14 lipca N.S.): Kolejne masowe demonstracje w Piotrogrodzie, żądające "całej władzy sowietom".
• 16-17 lipca 1917 (29-30 lipca N.S.): Dni Lipcowe - spontaniczne demonstracje stłumione przez Rząd Tymczasowy.
• 20 lipca 1917 (2 sierpnia N.S.): Wydanie nakazu aresztowania Lenina, który przechodzi do podziemia.
• Sierpień 1917: Sprawa Korniłowa - wzmocnienie Czerwonej Gwardii.
• 10 października 1917 (23 października N.S.): Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich głosuje za zbrojnym powstaniem.
• 24 października 1917 (6 listopada N.S.): Rząd Tymczasowy próbuje zapobiec rewolucji, zamykając gazety i Piotrogród; drobne starcia.
• 25 października 1917 (7 listopada N.S.): Początek pełnoskalowego powstania, bolszewicy zajmują kluczowe obiekty.
• 26 października 1917 (8 listopada N.S.): Zdobycie Pałacu Zimowego i aresztowanie członków Rządu Tymczasowego.
• Koniec 1922: Zakończenie wojny domowej w Rosji i utworzenie Związku Radzieckiego.

Demonstracja na Newskim Prospekcie w Piotrogrodzie po otwarciu ognia przez wojska Rządu Tymczasowego w lipcu 1917 roku. Fot. Viktor Bulla, Public domain / Wikimedia Commons

Skutki i znaczenie Rewolucji Październikowej

Rewolucja Październikowa była punktem zwrotnym w historii Rosji i miała dalekosiężne konsekwencje dla całego świata, kształtując politykę międzynarodową na dziesięciolecia.

Wybuch wojny domowej i powstanie Związku Radzieckiego Bezpośrednim i najbardziej dramatycznym skutkiem Rewolucji Październikowej było pogrążenie Rosji w wojnie domowej, która trwała do końca 1922 roku. Bolszewicy, którzy przejęli władzę w Piotrogrodzie, musieli stawić czoła oporowi sił antybolszewickich, znanych jako "Biali", wspieranych przez niektóre mocarstwa zachodnie. Konflikt ten był niezwykle brutalny i kosztował miliony ofiar. Zakończył się zwycięstwem bolszewików i doprowadził do utworzenia Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) - pierwszego na świecie państwa komunistycznego.

Historiografia i interpretacje Interpretacje Rewolucji Październikowej znacząco różniły się w zależności od perspektywy.

• W historiografii radzieckiej Rewolucja Październikowa była postrzegana jako Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa, triumf klasy robotniczej nad kapitalizmem i potwierdzenie ideologii komunistycznej. Była to narracja o wyzwoleniu uciskanych mas i budowie nowego, sprawiedliwego społeczeństwa. Dzień Rewolucji Październikowej był świętem państwowym w Związku Radzieckim, podkreślającym jej kluczową rolę w założeniu państwa.
• Zachodni obserwatorzy często postrzegali Rewolucję Październikową jako totalitarny zamach stanu, który wykorzystał demokratyczne rady (sowiety) jedynie do momentu, gdy przestały być użyteczne dla bolszewików. Ta perspektywa podkreślała autorytarny charakter nowego reżimu i jego dążenie do monopolu władzy.

Badania historyczne, takie jak praca Ronalda Grigora Suny'ego z 1983 roku "Toward a Social History of the October Revolution", analizują społeczne aspekty rewolucji, pokazując złożoność motywacji i działań różnych grup społecznych, a nie tylko jednorodny "triumf klasy robotniczej". Z kolei Jonathan Haslam w swojej książce "Russia's Cold" (2011) analizuje politykę i procesy decyzyjne na najwyższych szczeblach władzy radzieckiej od 1917 roku, wykorzystując niedawno ujawnione archiwa, co pozwala na głębsze zrozumienie perspektywy samych bolszewickich liderów.

Globalne konsekwencje i inspiracja dla ruchów komunistycznych Rewolucja Październikowa zainspirowała wiele dzieł kultury i zapoczątkowała ruchy komunistyczne na całym świecie. Jej sukces pokazał, że możliwe jest obalenie istniejącego porządku i ustanowienie państwa opartego na ideologii marksistowsko-leninowskiej. Doprowadziło to do powstania międzynarodowego ruchu komunistycznego, który przez dziesięciolecia był siłą napędową wielu konfliktów i przemian politycznych, od rewolucji w Chinach po ruchy wyzwoleńcze w Afryce i Ameryce Łacińskiej. Rewolucja ta stała się symbolem walki o nowy porządek społeczny, choć jej rzeczywiste konsekwencje były często dalekie od głoszonych ideałów.

Nazwa "Rewolucja Październikowa" pochodzi od miesiąca, w którym wydarzenie miało miejsce według kalendarza juliańskiego, obowiązującego w Rosji w 1917 roku, co wyjaśnia, dlaczego w kalendarzu gregoriańskim przypada ona na listopad.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego Rewolucja Październikowa nazywa się "Październikową", skoro miała miejsce w listopadzie? Nazwa "Rewolucja Październikowa" pochodzi od miesiąca, w którym wydarzenie miało miejsce według kalendarza juliańskiego (25 października), który obowiązywał w Rosji w 1917 roku. Według kalendarza gregoriańskiego, używanego obecnie w większości świata, data ta odpowiada 7 listopada.

• Kto był głównym liderem Rewolucji Październikowej? Głównymi liderami Rewolucji Październikowej byli Włodzimierz Lenin, który sformułował program bolszewików w Tezach Kwietniowych, oraz Lew Trocki, który przewodniczył Piotrogrodzkiej Radzie Delegatów Robotniczych i Żołnierskich i odegrał kluczową rolę w organizacji zbrojnego powstania.

• Jakie były główne przyczyny Rewolucji Październikowej? Główne przyczyny to: niepopularność Rządu Tymczasowego z powodu kontynuowania I wojny światowej, głęboki kryzys gospodarczy (spadek produkcji, spadek płac, ogromny dług narodowy), powszechne niedobory żywności i zaopatrzenia, masowe strajki robotników oraz powstania chłopskie, a także rosnące poparcie dla radykalnych haseł bolszewików.

• Czy Rewolucja Październikowa była krwawym wydarzeniem od samego początku? Nie, początkowa faza Rewolucji Październikowej, obejmująca szturm na Piotrogród i zdobycie Pałacu Zimowego, przebiegła w dużej mierze bez ofiar. Krwawe walki, zwłaszcza w Moskwie, oraz masowe represje i ofiary były charakterystyczne dla późniejszej wojny domowej, która wybuchła po przejęciu władzy przez bolszewików.

• Jaki był najważniejszy skutek Rewolucji Październikowej? Najważniejszym skutkiem Rewolucji Październikowej było obalenie Rządu Tymczasowego, przejęcie władzy przez bolszewików, co doprowadziło do wybuchu wojny domowej w Rosji i ostatecznie do utworzenia Związku Radzieckiego, pierwszego państwa komunistycznego na świecie, które miało ogromny wpływ na historię XX wieku.

Podsumowanie

Rewolucja Październikowa z 1917 roku była wydarzeniem o fundamentalnym znaczeniu, które na zawsze zmieniło bieg historii Rosji i świata. Nie była to jedynie zmiana rządu, lecz radykalny przewrót, który obalił kruchy Rząd Tymczasowy i wyniósł do władzy bolszewików pod wodzą Włodzimierza Lenina i Lwa Trockiego. Wykorzystując głębokie niezadowolenie społeczne, wywołane kontynuacją I wojny światowej, kryzysem gospodarczym i brakiem reform, bolszewicy zdołali przeprowadzić zbrojny zamach stanu, który w początkowej fazie odbył się zaskakująco bezkrwawo.

Konsekwencje tego przewrotu były jednak dalekosiężne i tragiczne. Rewolucja Październikowa zapoczątkowała brutalną wojnę domową, która pochłonęła miliony istnień, a jej ostatecznym rezultatem było powstanie Związku Radzieckiego - państwa, które przez ponad siedemdziesiąt lat dominowało na arenie międzynarodowej, inspirując ruchy komunistyczne na całym świecie i kształtując epokę zimnej wojny. Jej dziedzictwo, różnie interpretowane przez historyków i społeczeństwa, pozostaje jednym z najbardziej złożonych i kontrowersyjnych rozdziałów w dziejach ludzkości.