Rozpad ZSRR - koniec radzieckiego imperium w 1991 roku

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich przestał istnieć jako suwerenne państwo i podmiot prawa międzynarodowego 26 grudnia 1991 roku, na mocy oficjalnej deklaracji Rady Najwyższej ZSRR. Wydarzenie to domknęło trwający niemal 74 lata rozdział w dziejach Eurazji, stanowiąc zarazem kulminację szerszego tąpnięcia geopolitycznego - Jesieni Ludów - które zmiotło dyktatury komunistyczne w Europie Środkowo-Wschodniej. Upadek radzieckiego mocarstwa bezpowrotnie zakończył epokę zimnej wojny i przemodelował układ sił na świecie, otwierając drogę do niepodległości piętnastu suwerennym republikom.

Od stagnacji do pieriestrojki: jak próba ratowania socjalizmu zachwiała imperium

Zapaść, która w latach 80. obezwładniła radzieckie imperium, narastała przez lata. Przewlekła stagnacja gospodarcza bezlitośnie obnażyła niewydolność centralnego planowania. Niewydolna gospodarka nakazowo-rozdzielcza nie radziła sobie z elementarnym zaopatrzeniem: sklepowe półki świeciły pustkami, sektor cywilny drastycznie odstawał technologicznie od Zachodu, a chroniczny brak mieszkań drenował cierpliwość społeczeństwa. Równocześnie budżet uginał się pod kosztami zbrojeń wymuszonych technologiczną rywalizacją z USA, a dodatkowym, krwawym obciążeniem stała się interwencja wojskowa w Afganistanie, prowadzona od 1979 roku.

Gdy 10 marca 1985 roku zmarł 73-letni Konstantin Czernienko, partyjna wierchuszka postawiła na zmianę pokoleniową. Następnego dnia, 11 marca, stanowisko Sekretarza Generalnego KC KPZR objął 54-letni Michaił Gorbaczow - wówczas najmłodszy członek Biura Politycznego. Zdając sobie sprawę ze skali problemów, nowy lider postanowił zmodernizować zastałą machinę państwową. Zapoczątkował program głębokich reform: pieriestrojkę (przebudowę gospodarki i administracji) oraz głasnost (otwarcie na jawność życia publicznego i poluzowanie cenzury).

Dopuszczenie krytyki miało zmobilizować obywateli przeciwko korupcji i marnotrawstwu. Wyrazistym symbolem odwilży stała się osobista decyzja Gorbaczowa, który 23 grudnia 1986 roku pozwolił wrócić do Moskwy Andriejowi Sacharowowi - wybitnemu fizykowi i czołowemu dysydentowi, przebywającemu na zesłaniu w Gorkim od niemal siedmiu lat. Kolejny krok nastąpił podczas plenum KC KPZR w dniach 28-30 stycznia 1987 roku, gdy padło hasło demokratyzacji. Zaproponowano wówczas rozwiązanie bezprecedensowe w historii partii: tajne wybory wielomandatowe wewnątrz struktur komunistycznych.

Wiosną 1989 roku zasady te zastosowano w skali całego kraju. Obywatele wzięli udział w pierwszych od 1917 roku, częściowo wolnych wyborach do Zjazdu Deputowanych Ludowych ZSRR. Telewizja państwowa po raz pierwszy transmitowała obrady bez cenzury - miliony widzów mogły zobaczyć dotychczas nietykalnych dygnitarzy, gęsto tłumaczących się z popełnianych błędów. Polityczne otwarcie nie uzdrowiło jednak finansów kraju. W lipcu 1989 roku w Zagłębiu Kuźnieckim (Kuzbasie) wybuchły zmasowane strajki górnicze wywołane drożyzną, niebezpiecznymi warunkami wydobycia i społecznym gniewem wobec korupcji. System tracił spójność. Wreszcie 7 lutego 1990 roku Komitet Centralny KPZR zaakceptował wniosek Gorbaczowa o rezygnacji z konstytucyjnego monopolu partii na władzę, usuwając zwornik spinający dotąd cały aparat państwowy.

Mapa przedstawiająca terytorium Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich po zakończeniu II wojny światowej. Fot. en:User:Aivazovsky from Image:BlankMap-World.png, Public domain / Wikimedia Commons

Pęknięcia w monolicie: Erupcja konfliktów etnicznych i bałtycka droga do wolności

Demontaż cenzury i osłabienie aparatu bezpieczeństwa odsłoniły zadawnione urazy narodowościowe w państwie zrzeszającym piętnaście republik związkowych. Moskiewska kontrola, budowana przez dekady na przymusowej unifikacji i represjach, zaczęła pękać, uwalniając lokalne antagonizmy.

Zapalnikiem stał się Kaukaz. 20 lutego 1988 roku Rada Obwodowa Górskiego Karabachu - zamieszkanego w większości przez Ormian obwodu autonomicznego w granicach Azerbejdżańskiej SRR - przegłosowała wolę odłączenia się od Baku i zjednoczenia z Armeńską SRR. Krok ten wywołał natychmiastową eskalację. Już 22 lutego doszło do starć pod Askeranem, w których zginęło 2 Azerów. Ówczesne niesprawdzone doniesienia medialne podsycały psychozę, mówiąc o 50 zabitych lub rannych, co doprowadziło do krwawego pogromu ludności ormiańskiej w Sumgaicie. Moskwa nie panowała nad sytuacją. Do kolejnego dramatu doszło między 4 a 11 czerwca 1989 roku w dolinie Fergańskiej w Uzbeckiej SRR, gdzie pogromy mniejszości Turków meschetyjskich przyniosły około 100 ofiar śmiertelnych i zmusiły niemal całą tę społeczność do ucieczki.

Odmienną strategię obrały republiki bałtyckie, bezprawnie anektowane przez ZSRR w następstwie paktu Ribbentrop-Mołotow. Postawiły one na masową, zorganizowaną presję społeczną i metody pokojowe. Ruchy obywatelskie, na czele z litewskim Sąjūdisem oraz frontami ludowymi w Estonii i na Łotwie, szybko przejęły polityczną inicjatywę. Estońska SRR jako pierwsza w Związku Radzieckim ogłosiła 16 listopada 1988 roku deklarację suwerenności państwowej, przyznając lokalnemu prawodawstwu pierwszeństwo przed regulacjami ogólnozwiązkowymi.

Punktem zwrotnym bałtyckich dążeń wolnościowych okazał się Bałtycki Łańcuch. 23 sierpnia 1989 roku, w 50. rocznicę zawarcia radziecko-niemieckiego porozumienia o podziale stref wpływów, około dwóch milionów mieszkańców Estonii, Łotwy i Litwy złączyło dłonie, tworząc żywy kordon o długości 600 kilometrów. 11 marca 1990 roku Rada Najwyższa Republiki Litewskiej pod przewodnictwem Vytautasa Landsbergisa ogłosiła Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego, wyłamując się z radzieckich struktur jako pierwsza republika w ZSRR.

Kreml odpowiedział siłą. W nocy z 12 na 13 stycznia 1991 roku radzieccy żołnierze wraz ze specjalną grupą KGB Alfa zaatakowali wieżę telewizyjną i ośrodek radiowo-telewizyjny w Wilnie. Pod gąsienicami wozów bojowych i od kul zginęło 14 nieuzbrojonych obrońców obiektów. W starciach rannych zostało kilkaset osób (w zależności od źródeł mowa o setkach poszkodowanych lub precyzyjnie ponad 600 rannych).

Pucz, układ białowieski i opuszczona flaga: ostatnie miesiące radzieckiego kolosa

W 1991 rok ZSRR wkraczał w stanie postępującego paraliżu władzy. 14 stycznia nowym premierem ZSRR mianowano Walentina Pawłowa. Równolegle w samej Rosji wyrósł alternatywny biegun wpływów: 12 czerwca 1991 roku Borys Jelcyn zwyciężył w pierwszych bezpośrednich wyborach prezydenckich w Rosyjskiej FSRR z poparciem 57 procent głosujących, uzyskując silną legitymację społeczną, której Gorbaczow - wybrany na urząd prezydenta ZSRR przez parlament - nigdy nie zdobył.

Chcąc ratować jedność państwa, Gorbaczow zaproponował przekształcenie Związku Radzieckiego w federację suwerennych republik w ramach Nowego Traktatu Związkowego, którego podpisanie wyznaczono na 20 sierpnia 1991 roku. Dla partyjnych dogmatyków oraz aparatu siłowego oznaczało to faktyczną likwidację scentralizowanego mocarstwa.

19 sierpnia 1991 roku frakcja twardogłowych komunistów podjęła próbę zamachu stanu. Wiceprezydent Giennadij Janajew ogłosił, że wypoczywający na Krymie Gorbaczow nie może sprawować urzędu z przyczyn zdrowotnych, a rządy przejmuje Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego. W jego skład weszli kluczowi reprezentanci struktur siłowych i rządu, w tym szef KGB Władimir Kriuczkow, minister obrony Dmitrij Jazow oraz premier Walentin Pawłow. Na moskiewskie ulice wyjechały czołgi, wprowadzono godzinę policyjną i dławiono wolność prasy.

Zamach załamał się jednak zaledwie po trzech dniach. Tłumy mieszkańców stolicy stanęły murem za demokratycznymi władzami Rosji, a dowódcy części oddziałów wojskowych odmówili pacyfikacji demonstrantów. Bilans walk zamknął się liczbą 15 ofiar śmiertelnych. Pucz Janajewa zrujnował resztki autorytetu władzy centralnej:

• przekreślił szanse na wejście w życie Nowego Traktatu Związkowego;
• 24 sierpnia 1991 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła Deklarację Niepodległości Ukrainy, a Gorbaczow zrezygnował z kierowania KPZR;
• 29 sierpnia 1991 roku Rada Najwyższa ZSRR zawiesiła działalność partii komunistycznej w całym kraju;
• 6 września władze radzieckie formalnie uznały niepodległość Litwy, Łotwy i Estonii (17 września kraje te przyjęto do ONZ);
• 6 listopada 1991 roku Jelcyn wydał dekret definitywnie zakazujący funkcjonowania partii komunistycznej na terytorium Rosji.

Ostateczny cios państwu radzieckiemu zadano w grudniu. 8 grudnia 1991 roku w rządowym dworku w Wiskulach na terenie Puszczy Białowieskiej zasiedli przywódcy trzech republik założycielskich ZSRR: Borys Jelcyn (Rosja), Łeonid Krawczuk (Ukraina) i Stanisław Szuszkiewicz (Białoruś). Zawarty przez nich układ białowieski jednoznacznie konstatował, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego oraz realny byt geopolityczny przestał istnieć. Na jego gruzach powołano do życia Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP).

Kolejne republiki błyskawicznie przypieczętowały nowy stan rzeczy. Jako ostatni niepodległość ogłosił Kazachstan - 16 grudnia 1991 roku. Pięć dni później, 21 grudnia, delegacje 11 byłych republik spotkały się w Ałma-Acie, podpisując protokół potwierdzający powołanie WNP. Poza organizacją pozostały kraje bałtyckie oraz pogrążona w wewnętrznym konflikcie Gruzja.

Ostatni akt rozegrał się 25 grudnia 1991 roku. Tego dnia Michaił Gorbaczow złożył w telewizyjnym wystąpieniu rezygnację z urzędu prezydenta ZSRR i oddał zwierzchnictwo nad arsenałem nuklearnym w ręce Borysa Jelcyna. O godzinie 19:32 z masztu na moskiewskim Kremlu opuszczono po raz ostatni czerwony sztandar ze sierpem i młotem, wciągając nań biało-niebiesko-czerwoną flagę Federacji Rosyjskiej. Następnego dnia, 26 grudnia 1991 roku, Rada Najwyższa ZSRR przegłosowała formalne samorozwiązanie Związku Radzieckiego.

Podział administracyjny ZSRR na poszczególne republiki związkowe przed jego rozpadem w 1991 roku. Fot. Public domain / Wikimedia Commons

Oś czasu

• 11 marca 1985 - Michaił Gorbaczow staje na czele KC KPZR jako sekretarz generalny.
• 23 grudnia 1986 - Andriej Sacharow wraca do Moskwy z zesłania w Gorkim po telefonie od Gorbaczowa.
• 28-30 stycznia 1987 - Plenum KC KPZR inauguruje kurs na demokratyzację i tajne, wielomandatowe wybory wewnątrz partii.
• 20 lutego 1988 - Rada Obwodowa Górskiego Karabachu głosuje za odłączeniem się od Azerbejdżańskiej SRR.
• 16 listopada 1988 - Estońska SRR jako pierwsza republika uchwala deklarację suwerenności państwowej.
• Wiosna 1989 - Pierwsze częściowo wolne wybory do Zjazdu Deputowanych Ludowych ZSRR i ich transmisje telewizyjne.
• 4-11 czerwca 1989 - Pogromy Turków meschetyjskich w dolinie Fergańskiej w Uzbeckiej SRR.
• 23 sierpnia 1989 - Bałtycki Łańcuch: dwa miliony ludzi manifestują na 600-kilometrowej trasie przez Estonię, Łotwę i Litwę.
• 7 lutego 1990 - KC KPZR rezygnuje z konstytucyjnego monopolu partii na sprawowanie władzy.
• 11 marca 1990 - Litwa proklamuje Akt Przywrócenia Państwa, ogłaszając pełną niepodległość.
• 13 stycznia 1991 - Radziecki szturm pod wieżą telewizyjną w Wilnie; ginie 14 osób.
• 12 czerwca 1991 - Borys Jelcyn wygrywa bezpośrednie wybory na prezydenta Rosyjskiej FSRR.
• 19-21 sierpnia 1991 - Nieudany pucz Państwowego Komitetu Stanu Wyjątkowego w Moskwie.
• 24 sierpnia 1991 - Ukraińska SRR uchwala Deklarację Niepodległości; Gorbaczow rezygnuje z kierowania partią.
• 29 sierpnia 1991 - Zawieszenie działalności KPZR na całym terytorium ZSRR.
• 6 września 1991 - ZSRR uznaje niepodległość Estonii, Łotwy i Litwy.
• 6 listopada 1991 - Dekret Jelcyna zakazujący funkcjonowania partii komunistycznej w Rosji.
• 8 grudnia 1991 - Zawarcie układu białowieskiego, rozwiązującego ZSRR i powołującego WNP.
• 16 grudnia 1991 - Kazachstan jako ostatnia republika ogłasza niepodległość.
• 21 grudnia 1991 - Podpisanie protokołu z Ałma-Aty i przystąpienie 11 państw do WNP.
• 25 grudnia 1991 - Dymisja Michaiła Gorbaczowa; o 19:32 flaga ZSRR zostaje opuszczona na Kremlu.
• 26 grudnia 1991 - Rada Najwyższa ZSRR formalnie potwierdza rozwiązanie państwa radzieckiego.

Mity i spory: czy upadek ZSRR był nieunikniony i czy Gorbaczow chciał zniszczyć imperium?

Narracja wokół demontażu państwa radzieckiego obrosła licznymi uproszczeniami. Jednym z najczęstszych przekonań jest teza, że Michaił Gorbaczow dążył do rozbicia ZSRR i wygaszenia socjalizmu. Ustalenia historyków, m.in. Marka Kramera, jednoznacznie przeczą tej koncepcji. Nowy sekretarz generalny był lojalnym komunistą, który wierzył w możliwość uzdrowienia i wzmocnienia ustroju. Poprzez pieriestrojkę i głasnost zamierzał wyciągnąć gospodarkę ze stagnacji oraz obronić mocarstwową pozycję kraju. Całkowity rozpad struktur państwowych stał się niezamierzoną konsekwencją reform, które wymknęły się Kremlu spod kontroli.

W debacie akademickiej nie ma również pełnej zgody co do determinizmu upadku imperium. Historycy podzielili się na dwa główne obozy:

1. Nurt strukturalistyczny traktuje załamanie ZSRR jako proces nieunikniony. Wskazuje na niewydolność gospodarki centralnie sterowanej, koszty utrzymania stref wpływów i wyścigu zbrojeń oraz stłumione, lecz wciąż żywe dążenia narodowościowe, które prędzej czy później musiały doprowadzić do pęknięcia.
2. Nurt intencjonalistyczny dowodzi, że do rozpadu wcale nie musiało dojść. Zgodnie z tą interpretacją kluczową rolę odegrały indywidualne kalkulacje i konkretne decyzje personalne - w szczególności działania Gorbaczowa i Jelcyna. Wskazuje się, że bez gwałtownych reform politycznych aparat partyjno-państwowy mógł trwać znacznie dłużej.

Co symptomatyczne, jeszcze wiosną 1991 roku większość radzieckich obywateli nie dążyła do secesji. Jak odnotowuje czeski historyk Zbyněk Vydra, w kwietniu 1991 roku ponad 70% Rosjan opowiadało się za ocaleniem Związku Radzieckiego. Nastroje odwróciły się radykalnie dopiero po sierpniowym puczu, który obnażył bezradność aparatu centralnego i ostatecznie zdyskredytował partyjną elitę.

Różnice w źródłach dotyczą też szczegółów poszczególnych starć granicznych. O ile podczas incydentu pod Askeranem w lutym 1988 roku zginęło 2 Azerów, o tyle pierwotne raporty mówiły zamiennie o 50 zabitych lub rannych - co wystarczyło do nakręcenia fali nienawiści. Z kolei w przypadku tragicznego szturmu w Wilnie z 13 stycznia 1991 roku, poza pewną liczbą 14 zabitych cywilów, szacunki dotyczące rannych oscylują od ogólnych wzmianek o „setkach poszkodowanych” po szczegółowe dane wskazujące na ponad 600 osób.

Geopolityczne trzęsienie ziemi: od moskiewskich kodów atomowych po kryzys na Kubie i w Korei

Likwidacja ZSRR pociągnęła za sobą dalekosiężne skutki międzynarodowe. Najpilniejszym wyzwaniem natychmiast stała się kwestia kontroli nad bronią jądrową. Status jedynego sukcesora prawnego ZSRR na arenie międzynarodowej przyznano Federacji Rosyjskiej, co przypieczętowało przejęcie przez nią stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ (Jelcyn powiadomił o tym sekretarza generalnego ONZ listem z 24 grudnia 1991 roku) oraz przekazanie kodów startowych na Kremlu 25 grudnia.

Rozpad ZSRR zapoczątkował także wielkie ruchy migracyjne. W latach 1989-2006 około 1,6 miliona radzieckich Żydów i członków ich rodzin wyjechało z obszaru poradzieckiego; aż 979 tysięcy (ok. 61%) z nich osiedliło się w Izraelu, istotnie wpływając na demografię i rozwój technologiczny tego kraju.

Zakończenie moskiewskich dotacji uderzyło z potężną siłą w dotychczasowe państwa sojusznicze:

• Kuba: Odcięcie radzieckiego wsparcia i dostaw taniej ropy wywołało głęboki kryzys gospodarczy, nazwany przez reżim w Hawanie „Okresem Specjalnym w Czasie Pokoju”, oznaczający drastyczne cięcia w racjach żywnościowych i chroniczne braki prądu oraz paliwa.
• Korea Północna: Wstrzymanie dostaw taniej radzieckiej ropy i pomocy uderzyło w import dla tamtejszego sektora rolniczego.

Przemiany dotknęły również sport i infrastrukturę. Radziecka kadra piłkarska, która wywalczyła awans na Euro 1992, wystąpiła na turnieju pod szyldem reprezentacji WNP, a jej historyczny dorobek FIFA przypisała Rosji. Z kolei wspólny radziecki numer kierunkowy +7 ostał się jedynie w Rosji i Kazachstanie - pozostałe republiki w kolejnych latach wprowadziły własne kody państwowe (m.in. Białoruś +375, Ukraina +380). Przede wszystkim jednak miliony obywateli w piętnastu nowych państwach stanęły wobec bolesnych wyzwań wolnorynkowej transformacji i odbudowy tożsamości narodowej.

Najczęściej zadawane pytania

• Kiedy ZSRR przestał formalnie istnieć? Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich został formalnie zlikwidowany 26 grudnia 1991 roku na mocy deklaracji Rady Najwyższej ZSRR. Dzień wcześniej, 25 grudnia, rezygnację ze stanowiska złożył jedyny w historii prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow.
• Czy Michaił Gorbaczow chciał doprowadzić do likwidacji państwa? Nie. Celem pieriestrojki i głasnosti nie był demontaż ZSRR ani rezygnacja z socjalizmu, lecz modernizacja gospodarki, częściowa demokratyzacja i obrona pozycji supermocarstwa. Rozpad imperium był niezamierzonym skutkiem ubocznym uruchomionych przez niego przemian.
• Która republika jako pierwsza wystąpiła ze Związku Radzieckiego? Pierwszą republiką, która ogłosiła suwerenność państwową dającą pierwszeństwo prawu lokalnemu, była Estonia (16 listopada 1988 roku). Natomiast całkowitą secesję i przywrócenie niepodległości jako pierwsza uchwaliła Litwa pod przewodnictwem Vytautasa Landsbergisa 11 marca 1990 roku.
• Czym był układ białowieski? Było to porozumienie podpisane 8 grudnia 1991 roku w Wiskulach przez przywódców Rosji (Borysa Jelcyna), Ukrainy (Łeonida Krawczuka) i Białorusi (Stanisława Szuszkiewicza). Dokument stwierdzał zaprzestanie istnienia ZSRR i ustanawiał Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP).
• Kto przejął kontrolę nad radzieckim arsenałem jądrowym? Oficjalnym sukcesorem prawnym ZSRR na arenie międzynarodowej została Federacja Rosyjska. 25 grudnia 1991 roku Gorbaczow przekazał Jelcynowi kody startowe broni nuklearnej, a Rosja stała się prawnym sukcesorem ZSRR.

Podsumowanie

Rozpad ZSRR w grudniu 1991 roku był jednym z najbardziej przełomowych procesów politycznych minionego stulecia. W niespełna siedem lat od objęcia sterów przez Michaiła Gorbaczowa kolos sięgający od Bałtyku po Ocean Spokojny przestał istnieć niemal bez oporu ze strony centralnych instytucji w Moskwie. Reformy, które miały unowocześnić socjalizm, odsłoniły bankructwo niewydolnej gospodarki i wyzwoliły tłumioną od dekad wolę samostanowienia narodów. Nieudany sierpniowy pucz z 1991 roku - jak ocenia część badaczy - jedynie przyspieszył proces rozpadu (choć teza o bezwarunkowej nieuchronności upadku pozostaje w nauce dyskutowana), paraliżując partię komunistyczną i skłaniając kolejne republiki do secesji. Opuszczenie czerwonej flagi na Kremlu 25 grudnia 1991 roku zamknęło epokę zimnowojennego podziału świata i położyło podwaliny pod współczesną architekturę geopolityczną.