Nicejskie wyznanie wiary - fundament chrześcijaństwa

Nicejskie wyznanie wiary to fundamentalny dokument doktrynalny chrześcijaństwa, ogłoszony 19 czerwca 325 roku podczas obrad I Soboru Nicejskiego. Tekst ten powstał w odpowiedzi na kryzys ariański, który podważał pełną boskość Chrystusa i groził rozbiciem jedności Cesarstwa Rzymskiego. Wprowadzone wówczas pojęcie współistotności Syna z Ojcem na trwałe wyznaczyło ramy ortodoksyjnej teologii chrześcijańskiej.

Kryzys, który wstrząsnął imperium: dlaczego cesarz musiał zwołać biskupów

Początek IV stulecia obnażył głębokie spory doktrynalne wewnątrz samego Kościoła. Najpoważniejszym wstrząsem okazała się kontrowersja ariańska, której zarzewie wybuchło w Aleksandrii. Prezbiter Ariusz wystąpił przeciwko swojemu biskupowi Aleksandrowi, zarzucając mu zacieranie granicy między naturą Ojca a naturą Syna przez nadmierne akcentowanie odwiecznego zrodzenia.

Ariusz przekonywał, że był czas, kiedy Syna nie było. W jego ujęciu Jezus nie dzielił boskiej natury z Ojcem. Konstantyn, według części badaczy traktujący chrześcijaństwo głównie jako zwornik politycznej jedności państwa (co w nowszej historiografii jest przedmiotem dyskusji obok jego motywacji religijnych), postanowił osobiście położyć kres sporowi. Odpowiedzią monarchy było bezprecedensowe posunięcie: zwołanie powszechnego zgromadzenia biskupów do bityńskiej Nicei w 325 roku.

Kluczowym zadaniem zgromadzonych hierarchów stało się sformułowanie jednoznacznego orzeczenia wiary, które uniemożliwiłoby zwolennikom Ariusza jakiekolwiek wykrętne interpretacje. Taką formułę określano greckim mianem symbolon. Słowo to odnosiło się pierwotnie do połówki przełamanego przedmiotu, którą składano z drugą częścią, by ponad wszelką wątpliwość poświadczyć tożsamość wysłannika. W kościelnym zastosowaniu symbolon stał się znakiem rozpoznawczym prawowiernego chrześcijanina: publiczne wyznanie nicejskich słów potwierdzało jedność z Kościołem powszechnym, a jego odrzucenie jednoznacznie demaskowało herezję.

Fot. Merulana, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Narodziny Credo: 19 czerwca 325 roku i rewolucja pojęcia homoousios

Obrady doktrynalne w Nicei - w których według tradycji uczestniczyło 318 Ojców soborowych - dobiegły końca 19 czerwca 325 roku, kiedy to uroczyście ogłoszono tekst wyznania wiary. Ponieważ oryginalne protokoły soborowe nie zachowały się do naszych czasów, współczesna wiedza o przebiegu debat oraz pierwotnym brzmieniu Credo opiera się na relacjach ówczesnych świadków:

• Euzebiusz z Cezarei, zaufany hierarcha na dworze Konstantyna, przekazał uchwalony tekst wiernym w liście skierowanym do swojej diecezji;
• Atanazy Wielki, obecny w Nicei jako trzydziestoletni sekretarz biskupa Aleksandra, zawarł treść symbolu w traktacie De decretis Nicaenae synodi oraz w liście skierowanym do cesarza Jowiana;
• Bazyli Wielki zacytował wyznanie w swoim 125. liście, stanowiącym jedno z najwcześniejszych świadectw recepcji nicejskiej formuły;
• Hilary z Poitiers udokumentował łaciński przekład soborowego tekstu w 84. rozdziale dzieła De synodis.

Wyznanie z 325 roku wyraźnie różniło się od wersji znanej ze współczesnych nabożeństw. Było lapidarne i całkowicie zogniskowane na odparciu tez Ariusza. Po słowach potwierdzających wiarę w jedynego Boga Ojca Wszechmogącego oraz w Jezusa Chrystusa jako współistotnego Syna Bożego, formuła kończyła się krótkim zdaniem: „Wierzymy w Ducha Świętego”. Zaraz po nim następował katalog surowych klątw (anatematyzmów), bezpośrednio potępiających każdego, kto twierdził, że „był czas, kiedy Go nie było”, albo że Syn Boży powstał z niebytu bądź z innej istoty czy substancji niż Ojciec.

Punktem zwrotnym całej teologii stało się greckie pojęcie homoousios (współistotny, tożsamy w substancji). Ojcowie soborowi zdecydowali się na odważny krok: użyli terminu zapożyczonego z greckiej filozofii, aby w sposób ścisły zabezpieczyć biblijne orędzie o tożsamości Ojca i Syna.

W łacińskim przekładzie posłużono się słowem consubstantialis. Lingwiści i historycy idei zwracają uwagę na subtelne przesunięcie znaczeniowe między tymi terminami. O ile greckie ousia wyraża trwały byt, niezmienną rzeczywistość i transcendentną naturę, o tyle łacińska substantia akcentowała raczej tworzywo, podłoże oraz to, z czego dany byt się składa. Ta odmienność semantyczna stała się w późniejszych dziesięcioleciach zarzewiem teologicznych nieporozumień między Wschodem a Zachodem.

Oś czasu

• 19 czerwca 325 roku - Zakończenie debat doktrynalnych na I Soborze Nicejskim i promulgacja pierwotnego Credo opatrzonego anatematyzmami przeciw arianom.
• 341 rok - Synod w Antiochii zwołany za panowania cesarza Konstancjusza II proponuje nowe formuły wyznania wiary, unikające kontrowersyjnego słowa homoousios.
• 374 rok - Święty Epifaniusz z Salaminy przytacza w traktacie Ancoratus tekst wyznania wiary niemal identyczny w swej strukturze z późniejszym symbolem konstantynopolitańskim.
• 381 rok - I Sobór w Konstantynopolu przyjmuje zmodyfikowaną i poszerzoną wersję symbolu, zawierającą rozwiniętą naukę o Duchu Świętym, Kościele i sakramencie chrztu.
• 431 rok - Sobór w Efezie w kanonie 7 zabrania przedstawiania i układania innej wiary (heteran pistin) niż formuła ustanowiona w Nicei.
• 451 rok - Sobór Chalcedoński oficjalnie zatwierdza wyznanie z 381 roku jako autentyczną wykładnię wiary nicejskiej.
• Koniec VI wieku - W zachodnich, łacińskich wspólnotach kościelnych pojawia się praktyka dodawania do tekstu słowa Filioque („i Syna”).
• 1014 rok - Formuła z dodatkiem Filioque zostaje definitywnie włączona do liturgii rzymskiej.
• 1054 rok - Wielka Schizma (w nowszej historiografii uznawana raczej za symboliczny etap dłuższego procesu rozłamu niż jednoznaczne, nagłe zerwanie jedności); spór o teologiczne znaczenie oraz kanoniczną legalność klauzuli Filioque staje się jedną z głównych przyczyn narastającego podziału między Rzymem a Konstantynopolem.

Atanazy Wielki, jeden z głównych obrońców postanowień soboru, na bizantyjskiej ikonie. Fot. Public domain / Wikimedia Commons

Spory i mity: czego popularna historia nie wie o genezie symbolu

Przez długi czas w nauce dominowała hipoteza postawiona w XIX wieku przez teologów F.J.A. Horta oraz Adolfa von Harnacka, którzy dowodzili, że Credo z 325 roku powstało przez prostą przeróbkę lokalnego wyznania wiary z Cezarei Palestyńskiej, przedstawionego na soborze przez Euzebiusza. Współczesna patrologia odrzuciła tę koncepcję. Zestawienie obu tekstów ujawnia zbyt wiele drugorzędnych rozbieżności leksykalnych. Dzisiejsi badacze uznają, że podstawę obrad stanowiło inne tradycyjne wyznanie chrzcielne ze strefy syro-palestyńskiej, w które biskupi wpletli precyzyjne sformułowania odcinające się od arianizmu, a propozycja Euzebiusza była zaledwie jedną z rozważanych opcji.

Złożona historia kryje się również za tekstem powszechnie zwanym symbolem nicejsko-konstantynopolitańskim. Przez stulecia powtarzano, że biskupi zgromadzeni w 381 roku w Konstantynopolu jedynie przeredagowali dokument nicejski. Analiza filologiczna wskazuje jednak, że wersja ta wywodzi się z odrębnego, tradycyjnego wyznania chrzcielnego. Świadczy o tym fakt, że niemal tożsamą formułę zacytował już w 374 roku Epifaniusz z Salaminy - a więc na siedem lat przed rozpoczęciem obrad w stolicy cesarstwa.

Co ciekawe, w źródłach z lat 381-451 panuje niemal całkowita cisza na temat dokumentu z Konstantynopola. Nie odnotował go lokalny synod z 382 roku, a Sobór w Efezie z 431 roku powoływał się wyłącznie na formułę z 325 roku w walce z nestorianizmem. Kiedy w 451 roku w Chalcedonie wyjęto tekst z archiwów biskupich Konstantynopola i odczytano na sali obrad, wielu uczestników przyjęło go z rezerwą, słysząc te słowa po raz pierwszy w życiu.

Zagadnienie to wyjaśnił brytyjski patrolog J.N.D. Kelly. Uczony wykazał, że sobór z 381 roku zyskał status powszechnego (ekumenicznego) dopiero z mocą orzeczenia Soboru Chalcedońskiego w 451 roku. Brak wcześniejszych odwołań w innych diecezjach nie podważa więc faktu, że to właśnie zgromadzenie z 381 roku zaaprobowało ten tekst dla własnych potrzeb.

Z tą historią nierozerwalnie wiąże się kanon 7 Soboru w Efezie z 431 roku, w którym zakazano przedkładania, spisywania lub tworzenia wiary odmiennej (heteran) od orzeczenia ojców nicejskich. Badacze do dziś spierają się o zakres tego nakazu:

1. Pogląd rygorystyczny uznaje kanon za bezwzględny zakaz wprowadzania jakichkolwiek zmian literackich, poszerzeń czy nowych symboli wiary.
2. Pogląd umiarkowany wskazuje, że użyte przez ojców soborowych greckie słowo heteran oznaczało wiarę „sprzeczną” lub „wrogą” wobec nicejskiej, a nie wykluczało prawomocnego doprecyzowania pojęć w obliczu nowych błędów doktrynalnych.

Od Nicei do współczesności: jedno słowo, które podzieliło Kościół, i dziedzictwo 98,5% chrześcijan

Zakończenie soboru w 325 roku nie przyniosło natychmiastowego pokoju. Na Wschodzie słowo homoousios wzbudziło niepokój wielu umiarkowanych hierarchów, obawiających się, że zbytnie zbliżenie Osób Boskich doprowadzi do herezji sabelianizmu, zrównującej Ojca i Syna w jedną postać. Z tego względu ostrożny duszpastersko Cyryl Jerozolimski nie użył tego wyrazu w swoich słynnych Katechezach. Z kolei w 341 roku synod w Antiochii podjął próbę kompromisu, tworząc własne formuły wyznania wiary z pominięciem spornego pojęcia.

Przełom doktrynalny przyniósł I Sobór w Konstantynopolu w 381 roku. Aby odeprzeć nauki negujące pełną boskość Ducha Świętego, biskupi rozwinęli trzeci człon Credo. Ducha Świętego określono jako „Pana i Ożywiciela, który od Ojca pochodzi, który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków”. Rozszerzono także tekst o wyznanie wiary w „jeden, święty, powszechny i apostolski Kościół”, jeden chrzest na odpuszczenie grzechów, zmartwychwstanie umarłych oraz życie wieczne.

Najpoważniejsze pęknięcie w chrześcijaństwie wywołał jednak dopisek wprowadzony pod koniec VI wieku w Kościołach łacińskich. Do zdania mówiącego o pochodzeniu Ducha Świętego od Ojca dołączono słowo Filioque („i Syna”). Choć w Rzymie oficjalnie przyjęto tę modyfikację do liturgii dopiero w 1014 roku, teolodzy wschodni odrzucili ją jako sprzeczną z kanonem efeskim i naruszającą trynitarną równowagę. Stało się to - co w nowszej historiografii uważa się za element szerszego procesu polityczno-kulturowego, a nie wyłączną przyczynę - jednym z głównych zarzewi schizmy w 1054 roku.

Ewolucji uległa również gramatyczna forma wyznania. W aktach soborowych z 325 i 381 roku używano liczby mnogiej: „Wierzymy” (Pisteuomen), co odzwierciedlało zbiorowe świadectwo zgromadzonych hierarchów. W liturgii wschodniej oraz zachodniej czasowniki zastąpiono formą pierwszej osoby liczby pojedynczej: „Wierzę” (Pisteuo, łac. Credo), nadając recytacji charakter indywidualnego aktu wiary.

Średniowieczna scholastyka widziała w precyzji Credo odpowiedź na konkretne błędy minionych epok. Święty Tomasz z Akwinu wskazywał, że:

• Słowa „dla nas ludzi i dla naszego zbawienia” uderzały w pogląd przypisywany Orygenesowi, wedle którego moc męki Chrystusa miała przynieść uwolnienie nawet szatanowi;
• Sformułowanie mówiące o wcieleniu za sprawą Ducha Świętego odpierało twierdzenia manichejczyków, wyznając prawdziwe przyjęcie ludzkiego ciała, a nie pozorne widmo;
• Fraza „zstąpił z nieba” potępiała naukę Fotyna, który widział w Chrystusie wyłącznie człowieka;
• Zwrot „i stał się człowiekiem” wykluczał błąd Nestoriusza, utrzymującego, że Syn Boży raczej zamieszkiwał w człowieku, niż nim w istocie był.

W tradycji Kościoła katolickiego wyznanie wiary zachowuje również walor modlitewny: jego odmówienie wiąże się z uzyskaniem odpustu cząstkowego, a w połączeniu z nawiedzeniem wyznaczonego kościoła lub oratorium oraz odmówieniem modlitw (Ojcze nasz, Wyznania wiary i Zdrowaś Maryjo) umożliwia zyskanie odpustu zupełnego pod zwykłymi warunkami.

Dziś symbol nicejski stanowi wspólny fundament łączący około 98,5% chrześcijan na całym globie - należy do kanonu wiary katolików, prawosławnych, wiernych Kościołów orientalnych oraz tradycji protestanckich (m.in. luteranów, anglikanów, reformowanych, prezbiterian, metodystów, kongregacjonalistów i baptystów). Poza tym nurtem pozostaje margines ugrupowań nietrynitarnych (około 1,5%), takich jak mormoni czy Świadkowie Jehowy, których teologia odrzuca dogmat o Trójcy Świętej i bóstwie Chrystusa.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym różni się formuła z 325 roku od tej odmawianej w kościołach dzisiaj? Formuła z 325 roku była krótsza, zamykała się stwierdzeniem wiary w Ducha Świętego i zawierała na końcu anatematyzmy wymierzone w arian. Wersja używana obecnie w liturgii to wyznanie nicejsko-konstantynopolitańskie z 381 roku, pozbawione klątw, za to wzbogacone o obszerną naukę o Trzeciej Osobie Boskiej, Kościele, sakramencie chrztu oraz życiu wiecznym.

• Dlaczego w tekście wyznania wiary pojawiło się słowo Filioque i co ono oznacza? Łacińskie słowo Filioque oznacza „i Syna”. Zaczęto je dodawać w Kościele zachodnim pod koniec VI wieku do zdania mówiącego o pochodzeniu Ducha Świętego od Ojca. W 1014 roku zostało ono formalnie włączone do liturgii w Rzymie, co wywołało ostry sprzeciw chrześcijaństwa wschodniego i przyczyniło się do narastającego rozłamu w 1054 roku.

• Dlaczego sobory pisały „Wierzymy”, a w liturgii mówimy „Wierzę”? Teksty uchwalane przez zgromadzenia biskupów formułowano w liczbie mnogiej („Wierzymy”), aby wyrazić wspólne orzeczenie całego Kościoła. Kiedy symbol wszedł do stałej praktyki mszalnej oraz liturgii chrzcielnej, formę czasowników zmieniono na liczbę pojedynczą („Wierzę” - łac. Credo), co podkreślało osobiste wyznanie wiary każdego wiernego.

• Które grupy odrzucają nicejskie wyznanie wiary i z jakiego powodu? Nicejskiego symbolu wiary nie przyjmują ugrupowania nietrynitarne (obejmujące około 1,5% osób uznających się za chrześcijan), m.in. Świadkowie Jehowy oraz mormoni. Grupy te odrzucają definicje soborowe, negując dogmat o Trójcy Świętej oraz naukę o pełnym bóstwie i współistotności Jezusa Chrystusa z Ojcem.

Podsumowanie

Promulgacja Nicejskiego Wyznania Wiary w 325 roku na trwałe zmieniła bieg historii chrześcijaństwa. Przez zastosowanie pojęcia homoousios ojcowie soborowi wyznaczyli ścisłe granice ortodoksji, zabezpieczając prawdę o bóstwie Jezusa Chrystusa przed redukcjonizmem arianizmu. Mimo że spory o właściwe odczytanie formuły oraz późniejsza kontrowersja wokół Filioque doprowadziły do bolesnych podziałów, symbol sformułowany w Nicei i doprecyzowany w Konstantynopolu pozostaje do dziś najpowszechniejszym pomostem doktrynalnym łączącym niemal cały chrześcijański świat.