Traktat w Bukareszcie (1812) - koniec wojny

28 maja 1812 roku, na niespełna miesiąc przed tym, jak armia Napoleona Bonapartego miała przekroczyć Niemen i rozpocząć inwazję na Rosję, w Bukareszcie podpisano traktat pokojowy, który znacząco wpłynął na kształt Europy Wschodniej. W gospodzie Manuca, w pośpiechu i pod presją zbliżającego się konfliktu, Imperium Osmańskie i Imperium Rosyjskie zakończyły sześcioletnią wojnę, której stawką były ziemie na Bałkanach i Kaukazie. Ten dokument, znany jako Traktat w Bukareszcie (1812), stanowił nie tylko zakończenie konfliktu, lecz także strategiczne posunięcie o dalekosiężnych konsekwencjach dla obu mocarstw i narodów regionu.

Fot. Andrei Stroe, CC BY-SA 3.0 ro / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Traktat został podpisany 28 maja 1812 roku, a ratyfikowany 5 lipca 1812 roku.
• Gdzie? Negocjacje i podpisanie traktatu miały miejsce w Bukareszcie, w gospodzie Manuca.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami były Imperium Osmańskie i Imperium Rosyjskie. Ze strony rosyjskiej traktat podpisał Michaił Kutuzow, a ze strony osmańskiej Ahmed Pasza. W negocjacjach uczestniczyli również brytyjscy dyplomaci, m.in. Stratford Canning.
• Wynik? Rosja anektowała Besarabię (wschodnią część Mołdawii między Prutem a Dniestrem) oraz uzyskała prawa handlowe na Dunaju. Imperium Osmańskie zrzekło się roszczeń do większości zachodniej Gruzji. Serbia uzyskała autonomię. Traktat zabezpieczył Rosję przed wojną na dwa fronty przed inwazją Napoleona.

Tło i przyczyny

Podpisanie Traktatu w Bukareszcie było ściśle związane z burzliwym okresem wojen napoleońskich, które przetaczały się przez Europę na początku XIX wieku. Imperium Osmańskie, istniejące od końca XIII wieku i u szczytu potęgi w XVI-XVIII wieku, obejmowało wówczas rozległe tereny Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i południowo-wschodniej Europy. Jednak pod koniec XVIII i na początku XIX wieku jego system militarny zaczął odstawać od europejskich rywali, takich jak Imperium Habsburgów i Imperium Rosyjskie, co skutkowało poważnymi klęskami.

Imperium Rosyjskie, przekształcone z Carstwa Rosyjskiego w Cesarstwo w 1721 roku, było w tym czasie jednym z największych mocarstw świata. Po śmierci Piotra Wielkiego w 1725 roku, pomimo wewnętrznych osłabień, Rosja zachowała dominację w Europie Wschodniej i aktywnie włączała się w europejskie konflikty. Za panowania Katarzyny II (1762-1796) umocniła swoją pozycję wielkiego mocarstwa, prowadząc zwycięskie wojny z Turkami.

Wojna rosyjsko-turecka (1806-1812)

Bezpośrednią przyczyną Traktatu w Bukareszcie była wojna rosyjsko-turecka, która rozpoczęła się w 1806 roku. Konflikt ten wybuchł w kontekście narastających napięć między mocarstwami europejskimi, a zwłaszcza rywalizacji między Francją Napoleona a Rosją.

• Francuskie intrygi: Sułtan Selim III, zachęcony przez Cesarstwo Francuskie, podjął decyzję o usunięciu z urzędów kilku pro-rosyjskich władców w Mołdawii i Wołoszczyźnie. Były to państwa wasalne Imperium Osmańskiego, co oznaczało, że choć formalnie podlegały sułtanowi, miały pewien zakres autonomii.
• Rosyjska reakcja: Równocześnie Francja zaczęła zwiększać swoją obecność na Półwyspie Bałkańskim, co Rosja odebrała jako zagrożenie dla swoich granic. W odpowiedzi, Rosja wprowadziła tysiące żołnierzy do Mołdawii i Wołoszczyzny, aby chronić swoje interesy i granice przed potencjalną inwazją francuską.
• Wypowiedzenie wojny: Działania Rosji zostały uznane przez sułtana za akt agresji, co doprowadziło do wypowiedzenia wojny Rosji.

Przebieg działań wojennych

Początkowo wojna była zmienna, ale z czasem Rosja zaczęła uzyskiwać przewagę.

• Początkowe starcia: Osmanowie podjęli dużą ofensywę na Bukareszt, który był okupowany przez Rosjan, ale ich atak zakończył się niepowodzeniem. Na Kaukazie, w Armenii, kilka tysięcy żołnierzy rosyjskich odniosło zwycięstwo nad znacznie liczniejszymi siłami tureckimi (szacowanymi na 20 000).
• Dominacja morska Rosji: Rosja odniosła również znaczące zwycięstwo morskie, pokonując flotę osmańską. Te wczesne sukcesy, zwłaszcza na morzu, przyczyniły się do detronizacji sułtana Selima III. Ostateczne zniszczenie floty osmańskiej w bitwie pod Athos umocniło rosyjską supremację na morzu.
• Kampania w 1811 roku: W 1811 roku wielki wezyr Ahmed Pasza zgromadził około 60 00m0 żołnierzy tureckich w osmańskiej Bułgarii. Po kilku miesiącach zaatakowali Rosjan, ale zostali powstrzymani na tyle długo, by Rosjanie mogli wycofać się za Dunaj. Turcy podążyli za nimi, ale wpadli w zasadzkę i zostali otoczeni.
• Decyzja o pokoju: Po tych bitwach Rosja, świadoma zbliżającej się konfrontacji z Napoleonem, uznała, że nadszedł czas na zawarcie pokoju. Rosjanie nie chcieli prowadzić wojny na dwóch frontach, a Osmanowie pragnęli uniknąć katastrofalnego konfliktu z Rosją, który mógłby ich osłabić przed nadchodzącą wojną francusko-rosyjską.

Fot. Europe 1812 map en.png: Alexander Altenhof (KaterBegemot) Derivative work: Durero (talk), CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Przebieg negocjacji

Oficjalne negocjacje pokojowe rozpoczęły się w Bukareszcie 11 stycznia 1812 roku, choć według polskiej Wikipedii wstępne rozmowy miały miejsce już w październiku 1811 roku w Genewie. Delegacje obu stron zasiadły do stołu, aby wypracować warunki zakończenia wojny.

• Strony negocjacji:
  • Osmanowie: Mehmed Said Galib Efendi (Reis Efendi), Muftuzade Ibrahim Selim Efendi i Abdulhamid Efendi.
  • Rosjanie: Andre Italinsky, generał-porucznik Jean Sabaniev, Joseph Fontone i Antoine Fonton. Ze strony Rosji traktat podpisał również Michaił Kutuzow.
• Początkowe żądania Rosji: Początkowo Rosja stawiała bardzo twarde warunki, odmawiając modyfikacji swoich żądań. Chciała uzyskać więcej ziem na Bałkanach i Kaukazie, niż Osmanowie byli skłonni oddać, oraz domagała się kontroli nad wieloma tureckimi portami i fortecami wzdłuż Morza Czarnego i Dunaju.
• Interwencja brytyjska: W tym momencie do Konstantynopola przybył brytyjski pełnomocnik Stratford Canning, aby pomóc w przyspieszeniu procesu negocjacyjnego. Canning doradził Rosji, aby była bardziej umiarkowana w swoich żądaniach terytorialnych w Europie i Azji. Argumentował, że zbyt mocne naciskanie na Osmanów mogłoby skłonić ich do szukania sojusznika we Francji, co było niepożądane dla Wielkiej Brytanii i Rosji.
• Francuskie próby sabotażu: Francuzi, świadomi zbliżającej się inwazji na Rosję, aktywnie próbowali zapobiec zawarciu pokoju, licząc na to, że Rosja będzie musiała walczyć na dwóch frontach.
• Zmiana postawy Rosji: Na początku maja Rosjanie przyjęli radę Canninga i złagodzili swoje żądania, co umożliwiło postęp w negocjacjach.
• Podpisanie i ratyfikacja: Traktat został ostatecznie podpisany przez obie strony w gospodzie Manuca w Bukareszcie 28 maja 1812 roku. Ratyfikacja nastąpiła 5 lipca 1812 roku, już po rozpoczęciu inwazji Napoleona na Rosję.

Postanowienia traktatu

Traktat w Bukareszcie składał się z 16 jawnych i dwóch sekretnych artykułów. Jego postanowienia miały znaczący wpływ na kształt granic i stosunków politycznych w regionie.

• Aneksja Besarabii: Najważniejszym postanowieniem było odstąpienie przez Imperium Osmańskie (którego Mołdawia była państwem wasalnym) na rzecz Rosji Budziaku i wschodniej części Księstwa Mołdawii, położonej między rzekami Prut i Dniestr. Obszar ten, o powierzchni około 45 630 km², został nazwany Besarabią. Oznaczało to przesunięcie wschodniej granicy między Rosją a Turcją z Dniestru na Prut.
• Prawa handlowe na Dunaju: Rosja uzyskała również prawa handlowe na Dunaju, co miało istotne znaczenie gospodarcze i strategiczne.
• Kaukaz: W Transkaukazji Osmanowie zrzekli się roszczeń do większości zachodniej Gruzji, akceptując rosyjską aneksję Królestwa Imeretii z 1810 roku. W zamian Rosja zwróciła Osmanom kontrolę nad miastami Achalkalaki, Poti i Anapa, które zostały wcześniej zdobyte przez wojska rosyjsko-gruzińskie w trakcie wojny. Rosja zachowała jednak Suchumi i inne punkty, które dobrowolnie podporządkowały się Rosji.
• Autonomia Serbii: Artykuł 8 traktatu przewidywał zawieszenie broni z buntującymi się Serbami i przyznanie Serbii autonomii wewnętrznej. Był to kluczowy krok w kierunku uzyskania pełnej niepodległości przez Serbię i zapoczątkował proces wyzwalania się narodów bałkańskich spod panowania osmańskiego.
• Znaczenie dla Rosji: Traktat był politycznym zwycięstwem Rosji, zapewniając jej bezpieczeństwo na południowo-zachodniej granicy. Eliminował Turcję z udziału w kampanii Napoleona przeciwko Rosji, co poprawiło strategiczną sytuację Rosji przed wojną 1812 roku. Armia Dunajska, dowodzona przez Kutuzowa, mogła zostać przesunięta w celu wzmocnienia wojsk na zachodniej granicy Rosji. Turcja ponadto wycofała się z sojuszu z Cesarstwem Francji.

Fot. Spiridon Ion Cepleanu, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Oś czasu

• 1806: Rozpoczęcie wojny rosyjsko-tureckiej.
• 1810: Rosja anektuje Królestwo Imeretii w zachodniej Gruzji.
• Październik 1811: Rozpoczęcie wstępnych negocjacji pokojowych w Genewie (według polskiej Wikipedii).
• 11 stycznia 1812: Rozpoczęcie oficjalnych negocjacji pokojowych w Bukareszcie.
• Maj 1812 (początek): Rosja modyfikuje swoje żądania, przyjmując radę brytyjskiego pełnomocnika Stratforda Canninga.
• 28 maja 1812: Podpisanie Traktatu w Bukareszcie w gospodzie Manuca.
• 24 czerwca 1812: Napoleon rozpoczyna inwazję na Rosję.
• 5 lipca 1812: Ratyfikacja Traktatu w Bukareszcie przez Aleksandra I Rosyjskiego.
• 1826: Główne postanowienia traktatu potwierdzone konwencją akermańską.
• 2011: Powstaje Action 2012, koalicja wspierająca zjednoczenie Mołdawii i Rumunii, nazwana na cześć 200. rocznicy Traktatu w Bukareszcie.

Skutki i znaczenie

Traktat w Bukareszcie miał dalekosiężne skutki dla obu stron konfliktu, a także dla przyszłości regionu Bałkanów i Kaukazu.

• Dla Rosji:
  • Zabezpieczenie strategiczne: Najważniejszym natychmiastowym skutkiem było strategiczne zabezpieczenie Rosji przed wojną na dwa fronty. Dzięki pokojowi z Turcją, Rosja mogła skoncentrować wszystkie swoje siły na obronie przed inwazją Napoleona, co było niezwykle ważne dla jej zwycięstwa w wojnie 1812 roku, choć w nowszej historiografii dyskutuje się o złożoności przyczyn tego zwycięstwa. Armia Dunajska, która wcześniej była zaangażowana w walki z Osmanami, mogła zostać przerzucona na zachodni front.
  • Zyski terytorialne: Rosja znacząco powiększyła swoje terytorium, anektując Besarabię. Był to ważny krok w ekspansji Rosji na południe i umocnieniu jej pozycji nad Morzem Czarnym. Uzyskanie praw handlowych na Dunaju również wzmocniło jej wpływy gospodarcze w regionie.
  • Baza morska: Rosja uzyskała pierwszą bazę morską na kaukaskim wybrzeżu Morza Czarnego, co miało znaczenie dla jej obecności w regionie.
• Dla Imperium Osmańskiego:
  • Utrata terytoriów: Imperium Osmańskie poniosło straty terytorialne, zwłaszcza w Besarabii i zachodniej Gruzji. Była to kolejna oznaka słabnącej potęgi imperium, które w XIX wieku miało doświadczyć dalszych strat terytorialnych, szczególnie na Bałkanach.
  • Uniknięcie katastrofy: Mimo strat, Osmanowie uniknęli potencjalnie katastrofalnej wojny na dwa fronty i mogli skupić się na wewnętrznych reformach. Traktat pozwolił im wycofać się z konfliktu z relatywnie niewielkimi stratami, biorąc pod uwagę ich słabą pozycję w wojnie.
  • Podstawa przyszłych relacji: Traktat stał się podstawą przyszłych relacji rosyjsko-osmańskich, które w kolejnych dekadach nadal charakteryzowały się rywalizacją o wpływy na Bałkanach.
• Dla Bałkanów:
  • Autonomia Serbii: Przyznanie Serbii autonomii było przełomowym momentem. Zapoczątkowało to proces uzyskiwania niepodległości przez narody bałkańskie, które przez wieki znajdowały się pod panowaniem osmańskim. Był to pierwszy krok w kierunku wyzwalania się Grecji spod panowania osmańskiego (która uzyskała niepodległość po protokole londyńskim w 1830 i traktacie konstantynopolitańskim w 1832) i innych państw bałkańskich.
  • Kwestia besarabska: Aneksja Besarabii przez Rosję stworzyła tzw. "kwestię besarabską", która miała powracać w polityce międzynarodowej w kolejnych stuleciach, wpływając na stosunki między Rosją, Mołdawią i Rumunią.
• Dla Europy:
  • Wpływ na wojny napoleońskie: Traktat miał bezpośredni wpływ na przebieg wojen napoleońskich, umożliwiając Rosji skupienie się na obronie przed inwazją francuską. Bez tego pokoju, Rosja mogłaby znaleźć się w znacznie trudniejszej sytuacji.

Traktat w Bukareszcie jest przykładem tego, jak złożone były powiązania polityczne i militarne w Europie na początku XIX wieku. Był to dokument, który nie tylko zakończył wojnę, ale także strategicznie wpłynął na losy kontynentu w obliczu nadciągającej inwazji Napoleona na Rosję, a także zapoczątkował ważne zmiany na Bałkanach.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego Rosja i Imperium Osmańskie zawarły pokój w 1812 roku? Rosja dążyła do zawarcia pokoju, aby uniknąć wojny na dwóch frontach, ponieważ zbliżała się inwazja Napoleona Bonapartego. Imperium Osmańskie, osłabione wojną, chciało uniknąć dalszych strat i potencjalnie katastrofalnego konfliktu, który mógłby ich osłabić przed nadchodzącą wojną francusko-rosyjską.
• Jakie były główne postanowienia Traktatu w Bukareszcie? Główne postanowienia obejmowały aneksję Besarabii przez Rosję (obszar między rzekami Prut i Dniestr), uzyskanie przez Rosję praw handlowych na Dunaju, zrzeczenie się przez Osmanów roszczeń do większości zachodniej Gruzji oraz przyznanie autonomii Serbii.
• Kto podpisał traktat ze strony rosyjskiej i osmańskiej? Ze strony rosyjskiej traktat podpisał Michaił Kutuzow, a ze strony osmańskiej Ahmed Pasza. W negocjacjach uczestniczyły również inne osoby, takie jak Andre Italinsky i Mehmed Said Galib Efendi.
• Jaki wpływ miał traktat na wojny napoleońskie? Traktat miał bardzo istotne znaczenie, ponieważ pozwolił Rosji na wycofanie wojsk z południowego frontu i skoncentrowanie ich na obronie przed inwazją Napoleona, co było niezwykle korzystne dla jej strategicznej sytuacji, choć w nowszej historiografii dyskutuje się o złożoności przyczyn ostatecznego zwycięstwa Rosji. Zapobiegł również sojuszowi Turcji z Francją przeciwko Rosji.
• Jakie było długoterminowe znaczenie Traktatu w Bukareszcie dla Bałkanów? Traktat zapoczątkował proces uzyskiwania niepodległości przez narody bałkańskie, zwłaszcza poprzez przyznanie autonomii Serbii. Był to ważny krok w kierunku wyzwalania się regionu spod panowania osmańskiego i późniejszego powstania niepodległych państw na Bałkanach.

Podsumowanie

Traktat w Bukareszcie z 28 maja 1812 roku był strategicznym aktem dyplomatycznym, który zakończył sześcioletnią wojnę rosyjsko-turecką i miał kluczowe znaczenie dla układu sił w Europie Wschodniej. Kluczowym wnioskiem jest to, że Rosja, dzięki sprawnym negocjacjom i presji czasu, zdołała zabezpieczyć swoje południowe granice i uniknąć wojny na dwóch frontach tuż przed inwazją Napoleona. Kosztem Imperium Osmańskiego, które utraciło Besarabię i wpływy w zachodniej Gruzji, Rosja wzmocniła swoją pozycję terytorialną i strategiczną. Traktat miał również ogromne znaczenie dla przyszłości Bałkanów, otwierając drogę do autonomii, a następnie niepodległości Serbii i innych narodów regionu, co zapoczątkowało długi proces zmian geopolitycznych na Półwyspie Bałkańskim. Traktat stanowił przykład strategicznego posunięcia mocarstwa wobec słabszego państwa, pragmatycznie wykorzystującego sytuację w obliczu nadciągającego globalnego konfliktu.