Pokój w Schönbrunn (1809) - austriackie cesje dla Napoleona

14 października 1809 roku, w luksusowych komnatach Pałacu Schönbrunn pod Wiedniem, podpisano traktat, który na długie lata zdefiniował układ sił w Europie i przypieczętował upokorzenie jednego z najstarszych mocarstw kontynentu. Był to akt kończący wojnę V Koalicji, w której Cesarstwo Austrii po raz kolejny stanęło naprzeciw potęgi Napoleona Bonapartego. Zaledwie dwa dni wcześniej, w tym samym pałacu, młody Niemiec, którego czyn później stał się symbolem rodzącego się nacjonalizmu, próbował zamordować cesarza Francuzów, co tylko podkreślało napiętą atmosferę i głębokie podziały, jakie targały ówczesną Europą. Traktat w Schönbrunnie nie był jedynie suchym dokumentem dyplomatycznym; był świadectwem dominacji Napoleona i zapowiedzią dalszych zmian na mapie politycznej, które miały bezpośredni wpływ także na losy ziem polskich.

Tło i przyczyny

Aby zrozumieć znaczenie traktatu w Schönbrunnie, należy cofnąć się do początków XIX wieku, kiedy to Europa znajdowała się w wirze wojen napoleońskich. W 1804 roku, w reakcji na proklamowanie przez Napoleona I Cesarstwa Francuskiego, powstało Cesarstwo Austrii. Jego pierwszym władcą został Franciszek I Habsburg, który był jednocześnie ostatnim władcą Świętego Cesarstwa Rzymskiego jako Franciszek II. Przez krótki czas, do 1806 roku, Cesarstwo Austrii wchodziło w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a po jego rozwiązaniu istniało jako państwo dziedziczne Habsburgów.

Austria, jako tradycyjne mocarstwo europejskie, z trudem znosiła rosnącą dominację Napoleona. Po klęsce w bitwie pod Austerlitz w 1805 roku, Austria została zmuszona do podpisania upokarzającego pokoju w Preszburgu. Na jego mocy utraciła znaczne terytoria, w tym Wenecję, Istrię i Dalmację na rzecz Królestwa Włoch, a także Tyrol i Vorarlberg na rzecz Bawarii. Te straty były dla Wiednia nie do przyjęcia, a dążenie do ich odwrócenia stało się głównym motorem austriackiej polityki.

W 1809 roku, w obliczu zaangażowania Napoleona w wojnę na Półwyspie Iberyjskim, Austria dostrzegła szansę na rewanż. Wierząc, że Francja jest osłabiona, a w Europie Środkowej narastają nastroje antyfrancuskie, Wiedeń zdecydował się na kolejną konfrontację. Celem było nie tylko odzyskanie utraconych ziem, ale także wywołanie powstań, które z czasem zyskały interpretację narodową, na terenach okupowanych przez Francję, w tym słynnego powstania tyrolskiego przeciwko bawarskim sojusznikom Napoleona. Austria liczyła na wsparcie innych państw europejskich, co doprowadziło do zawiązania V Koalicji antyfrancuskiej.

Wojna V Koalicji była więc próbą odzyskania przez Austrię utraconej pozycji i podważenia hegemonii Napoleona. Była to jednak próba podjęta w niekorzystnym momencie, z niedostatecznym przygotowaniem i bez pełnego wsparcia innych mocarstw.

Przebieg wydarzeń

Wiosną 1809 roku Austria rozpoczęła działania wojenne, licząc na szybkie sukcesy. Początkowo ofensywa austriacka, prowadzona przez arcyksięcia Karola, brata cesarza Franciszka I, napotkała na opór, ale nie zdołała powstrzymać marszu wojsk francuskich. Próby Austrii, by wywołać szerokie powstania, w większości się nie powiodły, choć powstanie tyrolskie było znaczącym wyjątkiem.

W maju 1809 roku siły francuskie, dowodzone osobiście przez Napoleona, zajęły Wiedeń. Było to potężne uderzenie w morale Austriaków i symboliczne zwycięstwo dla Francuzów. Jednakże, zaledwie kilka dni później, w dniach 21-22 maja 1809 roku, arcyksiążę Karol zdołał odeprzeć Francuzów w bitwie pod Aspern. Była to pierwsza poważna porażka Napoleona na polu bitwy, co podniosło na duchu Austriaków i pokazało, że cesarz Francuzów nie jest niezwyciężony. Napoleon musiał wycofać swoje siły, co było rzadkim widokiem.

Zwycięstwo pod Aspern okazało się jednak krótkotrwałe. Napoleon, zdeterminowany do odzyskania inicjatywy, przegrupował swoje wojska i przygotował się do decydującego starcia. Kilka tygodni później, w dniach 5-6 lipca 1809 roku, doszło do bitwy pod Wagram, jednej z największych i najbardziej krwawych bitew wojen napoleońskich. Tym razem Napoleon odniósł zdecydowane zwycięstwo, miażdżąc armię arcyksięcia Karola. Klęska pod Wagram była dla Austrii katastrofalna i zmusiła ją do kapitulacji.

Po bitwie pod Wagram, arcyksiążę Karol musiał podpisać rozejm w Znojmie 12 lipca 1809 roku, co otworzyło drogę do negocjacji pokojowych. W październiku 1800 roku, w obliczu konieczności zawarcia pokoju, austriacki minister spraw zagranicznych Johann Philipp Stadion został zastąpiony przez Klemensa von Metternicha, który objął stanowisko ministra spraw zagranicznych 8 października. To właśnie Metternich, przyszły architekt europejskiego ładu po upadku Napoleona, miał za zadanie negocjować warunki traktatu z Francuzami. Negocjacje były trudne i trwały kilka miesięcy, a ich kulminacją było podpisanie traktatu w Schönbrunnie.

Postanowienia traktatu

Traktat w Schönbrunnie, podpisany 14 października 1809 roku w Pałacu Schönbrunn, był dokumentem niezwykle surowym dla Austrii i odzwierciedlał pełnię francuskiej dominacji po zwycięstwie pod Wagram. Jego postanowienia miały dalekosiężne konsekwencje dla mapy Europy Środkowej i Południowej.

Najważniejsze postanowienia traktatu obejmowały:

• Cesje terytorialne na rzecz Bawarii: Austria musiała scedować Księstwo Salzburga na rzecz swojego niemieckiego sojusznika, Bawarii. Był to kolejny cios w terytorialną integralność Habsburgów i wzmocnienie państwa sprzymierzonego z Napoleonem.
• Utrata dostępu do Morza Adriatyckiego (Prowincje Iliryjskie): Jednym z najbardziej bolesnych postanowień była utrata przez Austrię dostępu do Morza Adriatyckiego. Austria zrzekła się rozległych terytoriów przybrzeżnych, w tym Gorycji i Gradyski, Wolnego Miasta Triestu, Krainy, Marchii Istrii, zachodniej (Górnej) Karyntii z Wschodnim Tyrolem oraz ziem chorwackich na południowy zachód od rzeki Sawy. Wszystkie te obszary zostały przekazane Cesarstwu Francuskiemu i utworzyły Prowincje Iliryjskie. Ta decyzja odcięła Austrię od ważnych portów i szlaków handlowych, co miało negatywny wpływ na jej gospodarkę i strategiczne położenie.
• Cesje na rzecz Księstwa Warszawskiego: Traktat w Schönbrunnie miał również bezpośredni wpływ na losy ziem polskich pod zaborami. Austria zrzekła się Zachodniej Galicji (terytorium uzyskane w wyniku III rozbioru Polski) oraz cyrkułu zamojskiego na rzecz Księstwa Warszawskiego. Było to znaczące powiększenie terytorium Księstwa, co wzmocniło nadzieje Polaków na odbudowę państwowości pod protektoratem Napoleona.
• Cesje na rzecz Imperium Rosyjskiego: W ramach skomplikowanej gry dyplomatycznej i w celu utrzymania dobrych relacji z Rosją, Napoleon wymusił na Austrii scedowanie okręgu tarnopolskiego na rzecz Imperium Rosyjskiego. Było to symboliczne zadośćuczynienie dla cara Aleksandra I, który formalnie był sojusznikiem Francji, choć jego zaangażowanie w wojnę V Koalicji było ograniczone.
• Uznanie podbojów Napoleona: Austria została zmuszona do uznania wszystkich wcześniejszych podbojów Napoleona od innych narodów. Oznaczało to akceptację nowego porządku europejskiego, zdominowanego przez Francję.
• Uznanie Józefa Bonapartego jako króla Hiszpanii: Austria musiała również uznać rządy brata Napoleona, Józefa Bonaparte, jako króla Hiszpanii, co było kolejnym symbolicznym gestem podległości wobec francuskiego cesarza.
• Odszkodowanie wojenne: Na Austrię nałożono duże odszkodowanie na rzecz Francji, co dodatkowo obciążyło jej już i tak nadszarpnięte finanse.
• Redukcja armii: Traktat przewidywał, że armia austriacka miała zostać zredukowana do 150 000 żołnierzy. Choć ta obietnica nie została w pełni spełniona, była to próba ograniczenia potencjału militarnego Austrii.
• Zburzenie twierdzy Graz Schlossberg: Twierdza Graz Schlossberg, której garnizon stawiał opór siłom francuskim, została w dużej mierze zburzona. Był to akt symboliczny, mający na celu złamanie ducha oporu.
• System kontynentalny: Austria musiała zastosować system kontynentalny Napoleona, czyli blokadę handlową przeciwko Wielkiej Brytanii. Było to szczególnie dotkliwe, ponieważ Wielka Brytania pozostawała w stanie wojny z Francją, a austriacka gospodarka cierpiała na skutek zakłóceń w handlu.

Traktat w Schönbrunnie był więc aktem, który znacząco osłabił Austrię, pozbawiając ją ważnych terytoriów, dostępu do morza i narzucając jej ciężkie warunki finansowe i militarne. Był to jednak również akt, który, paradoksalnie, pozwolił Austrii przetrwać jako mocarstwo, choć w znacznie zmienionej formie.

Próba zamachu na Napoleona

W trakcie negocjacji pokojowych w Schönbrunnie, atmosfera była niezwykle napięta, a nienawiść do Napoleona narastała w wielu częściach Europy. Doskonałym przykładem tego nastroju była próba zamachu na życie cesarza Francuzów, która miała miejsce 12 października 1809 roku, zaledwie dwa dni przed podpisaniem traktatu.

Tego dnia Napoleon opuścił pałac w otoczeniu licznego orszaku, aby obserwować paradę wojskową. W tłumie znajdował się siedemnastoletni Friedrich Staps, syn luterańskiego pastora z Naumburga. Staps, pełen młodzieńczego zapału i nienawiści do Napoleona, który uważał za nieszczęście swojego kraju, przybył do Wiednia z zamiarem zabicia cesarza. Zażądał audiencji, twierdząc, że chce przedstawić petycję. Został jednak odprawiony przez adiutanta cesarza, generała Jeana Rappa.

Niedługo potem Rapp zauważył Stapsa, który z innej strony próbował przedostać się przez tłum w kierunku Napoleona. Zaniepokojony jego zachowaniem, generał nakazał aresztowanie młodzieńca. Po przeszukaniu Stapsa w pałacu, znaleziono przy nim duży nóż kuchenny, ukryty w papierach petycji.

Podczas przesłuchania Staps otwarcie przyznał się do zamiaru zabicia cesarza, nazywając go "nieszczęściem swojego kraju". Gdy Napoleon, zaintrygowany i być może poruszony, zapytał go, czy podziękowałby mu za ułaskawienie, Staps odpowiedział z zimną krwią: "I tak bym cię zabił". Ta bezkompromisowa postawa młodego Niemca musiała wywrzeć na Napoleonie duże wrażenie.

Napoleon opuścił Wiedeń 16 października, a już następnego dnia, 17 października 1809 roku, Friedrich Staps został rozstrzelany przez fizylierów z Wirtembergii poza pałacem. Przed egzekucją miał krzyknąć: "Niech żyje wolność! Niech żyją Niemcy!". Napoleon, obawiając się większego spisku i nie chcąc, by incydent ten stał się symbolem oporu, nakazał swojemu ministrowi policji Josephowi Fouché utrzymanie zdarzenia w tajemnicy.

Mimo prób zatajenia, historia Stapsa przetrwała. Po kampanii niemieckiej w 1813 roku, kiedy to nastroje nacjonalistyczne w Niemczech znacznie wzrosły, Friedrich Staps zaczął być postrzegany jako męczennik rodzącego się niemieckiego nacjonalizmu. Jego czyn stał się inspiracją dla poetów i dramaturgów, symbolizując opór przeciwko obcej dominacji.

Skutki i znaczenie traktatu

Traktat w Schönbrunnie miał głębokie i długotrwałe konsekwencje zarówno dla Austrii, jak i dla całej Europy. Pomimo znacznego osłabienia, Austria, dzięki swojej wielkości i potencjałowi, pozostała europejską potęgą. Jednak jej pozycja uległa fundamentalnej zmianie.

• Zmiana polityki zagranicznej Austrii: Bezpośrednim skutkiem traktatu było zbliżenie się cesarza Franciszka I do Francuzów. W 1810 roku, w geście pojednania i w nadziei na stabilizację sytuacji, Franciszek I wydał swoją córkę Marię Luizę za Napoleona. Było to małżeństwo polityczne, które miało cementować nowy sojusz między dwoma mocarstwami.
• Rola Klemensa von Metternicha: Kluczową postacią w kształtowaniu nowej polityki Austrii stał się Klemens von Metternich, który objął stanowisko ministra spraw zagranicznych 8 października, tuż przed podpisaniem traktatu. Metternich, zwolennik konserwatyzmu i równowagi sił, przez blisko 40 lat (do 1848 roku) kierował polityką Austrii, stając się jednym z najważniejszych dyplomatów epoki. To on był architektem austriackiego udziału w francuskiej inwazji na Rosję w 1812 roku, co było bezpośrednim wynikiem zmiany polityki i sojuszu z Napoleonem.
• Wpływ na Księstwo Warszawskie: Dla ziem polskich pod zaborami traktat w Schönbrunnie był wydarzeniem o ogromnym znaczeniu. Cesje terytorialne z Austrii na rzecz Księstwa Warszawskiego (Zachodnia Galicja i cyrkuł zamojski) oznaczały znaczne powiększenie jego obszaru i ludności. Było to postrzegane jako kolejny krok w kierunku odbudowy niepodległej Polski, choć Księstwo pozostawało państwem zależnym od Napoleona. Wzrost terytorialny Księstwa Warszawskiego był jednym z najbardziej namacalnych dowodów na to, jak wojny napoleońskie zmieniały mapę Europy i wpływały na losy narodów.
• Dalsze losy Austrii: Mimo upokorzenia, Austria przetrwała i po upadku Napoleona, pod kierownictwem Metternicha, odegrała kluczową rolę w tworzeniu nowego porządku europejskiego na Kongresie Wiedeńskim (1814-1815). Od 1815 roku Cesarstwo Austrii było jednym z głównych decydentów europejskich i wchodziło w skład Świętego Przymierza, dążąc do utrzymania konserwatywnego ładu i zwalczania ruchów rewolucyjnych. Metternich skutecznie dążył do utrzymania rozdrobnienia Niemiec i Włoch, co umacniało pozycję Austrii w tych regionach.
• Długoterminowe konsekwencje: Traktat w Schönbrunnie był jednym z etapów w długim procesie osłabiania pozycji Austrii w Europie Środkowej. Choć po 1815 roku odzyskała ona część wpływów, to w połowie XIX wieku zaznaczył się stopniowy upadek potęgi Habsburgów austriackich, prowadzący do utraty wpływów w państwach niemieckich i włoskich oraz klęsk w wojnach z Francją i Piemontem (1859) oraz Prusami (1866). Ostatecznie doprowadziło to do powstania dualistycznej monarchii austro-węgierskiej w 1867 roku.

Traktat w Schönbrunnie był więc nie tylko zakończeniem kolejnego etapu wojen napoleońskich, ale także punktem zwrotnym w historii Austrii i Europy, kształtującym politykę i granice na dziesięciolecia.

Oś czasu

• 1804: Utworzenie Cesarstwa Austrii w reakcji na proklamowanie I Cesarstwa Francuskiego.
• 1805: Podpisanie pokoju w Preszburgu po klęsce Austrii, utrata znacznych terytoriów.
• 1806: Rozwiązanie Świętego Cesarstwa Rzymskiego; Cesarstwo Austrii istnieje jako państwo dziedziczne Habsburgów.
• Maj 1809: Wojska francuskie zajmują Wiedeń.
• 21-22 maja 1809: Bitwa pod Aspern - Austriacy pod dowództwem arcyksięcia Karola odparli Francuzów.
• 5-6 lipca 1809: Bitwa pod Wagram - Napoleon pokonuje armię arcyksięcia Karola.
• 12 lipca 1809: Arcyksiążę Karol podpisuje rozejm w Znojmie.
• 8 października 1809: Klemens von Metternich obejmuje stanowisko ministra spraw zagranicznych Austrii.
• 12 października 1809: Próba zamachu na Napoleona dokonana przez Friedricha Stapsa w Schönbrunnie.
• 14 października 1809: Podpisanie traktatu w Schönbrunnie między Cesarstwem Austrii a I Cesarstwem Francuskim.
• 17 października 1809: Egzekucja Friedricha Stapsa.
• 1810: Małżeństwo Marii Luizy, córki cesarza Franciszka I, z Napoleonem.
• 1812: Siły austriackie dołączają do francuskiej inwazji na Rosję.
• 1813: Friedrich Staps zaczyna być postrzegany jako męczennik niemieckiego nacjonalizmu.
• 1815: Cesarstwo Austrii staje się jednym z głównych decydentów europejskich i wchodzi w skład Świętego Przymierza.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym był traktat w Schönbrunnie? Traktat w Schönbrunnie, znany również jako pokój w Schönbrunnie lub traktat wiedeński, był traktatem pokojowym podpisanym 14 października 1809 roku w Pałacu Schönbrunn pod Wiedniem, który zakończył wojnę V Koalicji między Cesarstwem Austrii a I Cesarstwem Francuskim.
• Dlaczego Austria przystąpiła do wojny z Francją w 1809 roku? Austria przystąpiła do wojny w 1809 roku, aby odwrócić niekorzystne postanowienia pokoju w Preszburgu z 1805 roku, odzyskać utracone terytoria i podważyć dominację Napoleona w Europie, licząc na osłabienie Francji zaangażowanej w wojnę na Półwyspie Iberyjskim i na wybuch powstań, które z czasem zyskały interpretację narodową.
• Jakie terytoria straciła Austria na mocy traktatu? Austria straciła Księstwo Salzburga na rzecz Bawarii, dostęp do Morza Adriatyckiego (Gorycję i Gradyskę, Triest, Krainę, Marchię Istrii, zachodnią Karyntię z Wschodnim Tyrolem oraz ziemie chorwackie na południowy zachód od Sawy) na rzecz Francji (Prowincje Iliryjskie), Zachodnią Galicję i cyrkuł zamojski na rzecz Księstwa Warszawskiego, oraz okręg tarnopolski na rzecz Imperium Rosyjskiego.
• Jaki wpływ miał traktat na ziemie polskie? Traktat w Schönbrunnie miał bardzo pozytywny wpływ na ziemie polskie, ponieważ Austria scedowała Zachodnią Galicję i cyrkuł zamojski na rzecz Księstwa Warszawskiego, co znacznie powiększyło jego terytorium i wzmocniło nadzieje na odbudowę niepodległej Polski.
• Kto był głównym architektem polityki austriackiej po traktacie? Głównym architektem polityki austriackiej po traktacie w Schönbrunnie był Klemens von Metternich, który objął stanowisko ministra spraw zagranicznych Austrii 8 października, tuż przed jego podpisaniem i przez blisko 40 lat kierował polityką państwa, stając się zwolennikiem konserwatyzmu i równowagi sił w Europie.

Podsumowanie

Traktat w Schönbrunnie z 1809 roku był jednym z najbardziej znaczących aktów dyplomatycznych epoki napoleońskiej, symbolizującym szczyt potęgi Napoleona i głębokie upokorzenie Cesarstwa Austrii. Choć Austria straciła rozległe terytoria, w tym strategiczny dostęp do Adriatyku, i została zmuszona do przyjęcia ciężkich warunków, traktat ten, paradoksalnie, pozwolił jej przetrwać jako mocarstwo. Pod kierownictwem Klemensa von Metternicha, Austria zdołała odnaleźć się w nowej rzeczywistości, a nawet zbliżyć się do Francji, co zaowocowało małżeństwem Marii Ludwiki, córki cesarza Franciszka I, z Napoleonem w 1810 roku. Dla ziem polskich traktat miał szczególne znaczenie: Księstwo Warszawskie otrzymało Nową Galicję z Krakowem, Lublinem i Radomiem oraz obwód zamojski, powiększając się do około 155 tysięcy km², a Rosja - obwód tarnopolski.