Założenie Bauhausu (1919) - rewolucja w sztuce

W Weimarze, 1 kwietnia 1919 roku, narodziła się instytucja, która trwale zmieniła oblicze sztuki, architektury i wzornictwa. Założona przez Waltera Gropiusa szkoła Bauhaus stała się miejscem, gdzie rzemiosło spotkało się ze sztukami pięknymi, tworząc jeden z najbardziej wpływowych nurtów modernizmu. W powojennych Niemczech zrodziła się tam idea „dzieła totalnego” - Gesamtkunstwerk - która zrewolucjonizowała myślenie o funkcji i formie. Ukształtowała estetykę XX wieku i wywarła wpływ na kolejne pokolenia projektantów i architektów na całym świecie.

Tło i przyczyny powstania Bauhausu

Początek XX wieku w Niemczech to czas dynamicznych zmian społecznych i kulturowych, które sprzyjały powstaniu tak innowacyjnej instytucji jak Bauhaus. Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej i ustanowieniu Republiki Weimarskiej, w kraju zapanował odnowiony, liberalny duch, który sprzyjał radykalnym eksperymentom we wszystkich dziedzinach sztuki. W tej atmosferze, charakteryzującej się przejściem od emocjonalnego ekspresjonizmu do rzeczowej Nowej Rzeczowości (Neue Sachlichkeit), narodziła się potrzeba nowego podejścia do projektowania.

Wpływ modernizmu i Deutscher Werkbund

Najważniejszym czynnikiem wpływającym na powstanie Bauhausu był modernizm, ruch kulturowy, którego korzenie sięgały lat 80. XIX wieku i który był już obecny w Niemczech przed I wojną światową. Innowacje projektowe, takie jak radykalnie uproszczone formy, racjonalność, funkcjonalność oraz możliwość pogodzenia masowej produkcji z indywidualnym duchem artystycznym, były już częściowo rozwijane w Niemczech zanim Bauhaus został założony.

W tych dyskusjach kluczową rolę odegrała niemiecka narodowa organizacja projektantów Deutscher Werkbund, utworzona w 1907 roku przez Hermanna Muthesiusa. Jej celem było wykorzystanie potencjału masowej produkcji i zachowanie konkurencyjności gospodarczej Niemiec. W ramach Werkbundu toczyły się fundamentalne debaty na temat rzemiosła kontra masowej produkcji, związku użyteczności i piękna oraz praktycznego celu formalnego piękna w przedmiotach codziennego użytku.

Pionierska praca Petera Behrensa dla niemieckiej firmy elektrycznej AEG od 1907 roku stanowiła doskonały przykład skutecznej integracji sztuki i masowej produkcji na dużą skalę. Behrens projektował produkty konsumenckie, standaryzowane części, tworzył proste projekty graficzne, rozwijał spójną tożsamość korporacyjną i budował modernistyczną fabrykę turbin AEG. Co istotne, Walter Gropius i Adolf Meyer pracowali dla Petera Behrensa w okresie poprzedzającym założenie Bauhausu, co podkreśla ciągłość idei i wzajemne wpływy.

Idea Gesamtkunstwerk i wpływ Williama Morrisa

Idea Bauhausu opierała się na koncepcji Gesamtkunstwerk, czyli "dzieła totalnego", w którym wszystkie sztuki miały być zjednoczone. Ta wizja miała na celu zlikwidowanie podziałów między artystą a rzemieślnikiem, co wpisywało się w ducha czasów i dążenie do stworzenia nowej, spójnej estetyki.

Ważnym wpływem na Bauhaus był również XIX-wieczny angielski projektant William Morris. Argumentował on, że sztuka powinna zaspokajać potrzeby społeczeństwa i że nie powinno być rozróżnienia między formą a funkcją. Filozofia ta, promująca harmonię między użytecznością a pięknem, stała się jednym z filarów myśli Bauhausu.

Geneza szkoły w Weimarze

Bezpośrednim impulsem do powstania Bauhausu było połączenie dwóch istniejących instytucji w Weimarze: Wielkoksiążęcej Saskiej Akademii Sztuk Pięknych i Wielkoksiążęcej Saskiej Szkoły Rzemiosł Artystycznych. Szkoła rzemiosł artystycznych, założona w 1906 roku, była wcześniej kierowana przez belgijskiego architekta secesyjnego Henry'ego van de Velde. Kiedy van de Velde został zmuszony do rezygnacji w 1915 roku, zasugerował Gropiusa jako jednego z możliwych następców. Po opóźnieniach spowodowanych I wojną światową oraz długiej debacie na temat kierownictwa i społeczno-ekonomicznego znaczenia połączenia sztuk pięknych i stosowanych, Walter Gropius został mianowany dyrektorem nowej instytucji, mającej zintegrować te dziedziny - Bauhausu.

Wbrew popularnemu przekonaniu, że Bauhaus był apolityczny, wielu Niemców o lewicowych poglądach było pod wpływem eksperymentów kulturalnych po rewolucji rosyjskiej, takich jak konstruktywizm. Gropius jednak konsekwentnie twierdził, że szkoła jest wolna od politycznych afiliacji.

Budynek Bauhaus w Dessau, zaprojektowany przez Waltera Gropiusa. Fot. Spyrosdrakopoulos, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń i ewolucja Bauhausu

Historia Bauhausu to opowieść o ciągłych zmianach, eksperymentach i adaptacji do zmieniających się warunków politycznych i społecznych. Szkoła funkcjonowała w trzech różnych miastach, pod kierownictwem trzech różnych dyrektorów, co prowadziło do nieustannych zmian w zakresie skupienia, technik, instruktorów i polityki.

Okres weimarski (1919-1925)

1 kwietnia 1919 roku Walter Gropius założył Staatliches Bauhaus w Weimarze, łącząc Wielkoksiążęcą Saską Akademię Sztuk Pięknych i Wielkoksiążęcą Saską Szkołę Rzemiosł Artystycznych. Początkowe intencje zakładały, że Bauhaus będzie połączoną szkołą architektury, szkołą rzemiosła i akademią sztuk. Gropius, wciąż pod silnym wpływem idei Williama Morrisa i brytyjskiego ruchu Arts and Crafts, proklamował cel stworzenia "nowego cechu rzemieślników, bez podziałów klasowych, które wznoszą arogancką barierę między rzemieślnikiem a artystą". Nazwa "Bauhaus" nawiązywała do średniowiecznej Bauhütte, czyli strzechy budowlanej, skupiającej pracowników różnych dziedzin rzemiosła.

W 1919 roku do kadry Bauhausu należeli Johannes Itten, Lyonel Feininger, Gerhard Marcks i sam Walter Gropius. W 1920 roku dołączyli Oskar Schlemmer, który kierował warsztatem teatralnym, oraz Paul Klee, a w 1922 roku Wassily Kandinsky. Pierwszym dużym wspólnym projektem Bauhausu był Dom Sommerfelda, zbudowany w latach 1920-1921.

W latach 1919-1922 szkołę kształtowały idee pedagogiczne i estetyczne Johannesa Ittena, który prowadził Vorkurs, czyli "kurs wstępny". Itten był pod silnym wpływem idei Franza Cižka i Friedricha Wilhelma Augusta Fröbla w swoim nauczaniu, a także ekspresjonizmu. W 1923 roku Itten zrezygnował, a jego miejsce zajął węgierski projektant László Moholy-Nagy, który przepisał Vorkurs, kierując się w stronę Nowej Rzeczowości preferowanej przez Gropiusa. Ta zmiana odzwierciedlała szerszy, stopniowy ruch społeczno-ekonomiczny, który trwał co najmniej od 1907 roku.

W 1924 roku konserwatywny rząd Turyngii oskarżył Bauhaus o szerzenie myśli socjalistycznej i działalność wywrotową. Mimo zaprzeczeń ze strony szkoły, naciski polityczne doprowadziły do przeniesienia placówki.

Okres w Dessau (1925-1932)

Po wygaśnięciu umowy z rządem Turyngii, Walter Gropius podjął starania o przeniesienie szkoły. Przyjął ofertę burmistrza Dessau, Fritza Hessego, i w 1925 roku Bauhaus przeniósł się do nowego, zaprojektowanego przez Gropiusa, awangardowego kompleksu budynków. W Dessau, w przeciwieństwie do Weimaru, gdzie nauka koncentrowała się na pracy warsztatowej, większą wagę przykładano do nauczania teorii. Wzrosła też znacząco liczba studentów.

W 1928 roku Walter Gropius zrezygnował ze stanowiska dyrektora, a jego miejsce zajął Hannes Meyer. Meyer dopuścił działalność polityczną studentów, co doprowadziło do powszechnego kojarzenia Bauhausu z komunizmem. W 1930 roku burmistrz Dessau, Fritz Hesse, zwolnił Hannesa Meyera po skandalu dotyczącym rzekomego wykorzystania funduszy szkolnych na cele komunistyczne.

Następcą Meyera został Ludwig Mies van der Rohe, który kierował szkołą od 1930 do 1933 roku. Mies van der Rohe przekształcił Bauhaus w szkołę prywatną i zakazał wstępu zwolennikom poprzedniego dyrektora Hannesa Meyera, dążąc do przekształcenia interdyscyplinarnej uczelni w klasyczną autorską szkołę architektury. Mimo tych zmian, kampus w Dessau został zamknięty w 1932 roku po przejęciu lokalnego rządu Wolnego Państwa Anhalt przez partię nazistowską.

Okres berliński i zamknięcie (1932-1933)

Po zamknięciu w Dessau, Bauhaus przeniósł się do Berlina w 1932 roku, funkcjonując jako prywatna szkoła pod kierownictwem Miesa van der Rohe. Jednak presja ze strony reżimu nazistowskiego, który oskarżał szkołę o bycie ośrodkiem komunistycznego intelektualizmu, narastała. Ostatecznie, w 1933 roku, Bauhaus został zamknięty przez własne kierownictwo, aby uniknąć dalszych represji.

Skutki i znaczenie Bauhausu

Zamknięcie Bauhausu w 1933 roku nie oznaczało końca jego wpływu. Wręcz przeciwnie, idee i styl Bauhausu rozprzestrzeniły się na cały świat, stając się jednym z najbardziej wpływowych nurtów w nowoczesnym designie, architekturze modernistycznej i edukacji architektonicznej.

Globalny wpływ i styl międzynarodowy

Byli kluczowi przedstawiciele Bauhausu, zmuszeni do emigracji, odnieśli sukces w Stanach Zjednoczonych, stając się awangardą stylu międzynarodowego. Ten styl, znany również jako styl Bauhaus, charakteryzował się brakiem ornamentyki i harmonią między funkcją obiektu a jego projektem.

Jednym z najbardziej widocznych przykładów globalnego wpływu Bauhausu jest Białe Miasto w Tel Awiwie. Do tego miasta wyemigrowało wielu żydowskich architektów Bauhausu, tworząc największą koncentrację międzynarodowej architektury Bauhausu na świecie.

Charakterystyczne cechy stylu

Styl Bauhaus charakteryzował się prostotą i funkcjonalnością. Charakterystyczne cechy form i kształtów Bauhausu to:

• Proste figury geometryczne, takie jak prostokąty i kule, bez wyszukanych zdobień.
• Często zaokrąglone narożniki, czasem zaokrąglone ściany lub zakrzywione chromowane rury w budynkach i meblach.
• W niektórych budynkach wyróżniają się prostokątne elementy, takie jak wystające balkony z płaskimi, masywnymi balustradami i długie pasy okien.
• Harmonia między funkcją obiektu a jego projektem.

Dziedzictwo edukacyjne i artystyczne

Bauhaus wywarł głęboki wpływ na rozwój sztuki, architektury, grafiki, projektowania wnętrz, wzornictwa przemysłowego i typografii. Wśród wykładowców Bauhausu znaleźli się wybitni artyści, tacy jak Paul Klee, Wassily Kandinsky, Gunta Stölzl i László Moholy-Nagy, którzy kształtowali kolejne pokolenia projektantów.

Ned A. Bowman w 1962 roku podkreślił, że niewiele ruchów twórczych było bardziej wpływowych niż Bauhaus pod kierownictwem Waltera Gropiusa, a sztuka teatru cieszyła się szczególną uwagą. Eksperymenty Bauhausu doprowadziły do powstania nowej estetyki scenografii i prezentacji, a także nowej koncepcji teatru totalnego.

Rosyjska państwowa szkoła artystyczno-techniczna Vkhutemas, założona w 1920 roku w Moskwie, jest często porównywana do Bauhausu ze względu na podobne intencje, organizację i zakres. Obie szkoły były pierwszymi, które kształciły artystów-projektantów w nowoczesny sposób, łącząc tradycyjne rzemiosło z nowoczesną technologią. Hannes Meyer, drugi dyrektor Bauhausu, próbował nawet zorganizować wymianę między Bauhausem a Vkhutemas.

Wpływ na architekturę i design

Innowacje projektowe kojarzone z Gropiusem i Bauhausem, takie jak radykalnie uproszczone formy, racjonalność, funkcjonalność i możliwość pogodzenia masowej produkcji z indywidualnym duchem artystycznym, stały się podstawą nowoczesnego projektowania. Bauhaus nie tylko tworzył estetykę, ale także promował filozofię, która stawiała na pierwszym miejscu użyteczność i dostępność.

Mimo że szkoła istniała zaledwie 14 lat, jej wpływ jest odczuwalny do dziś w każdym aspekcie współczesnego designu - od mebli, przez architekturę, po grafikę użytkową. Bauhaus stał się symbolem modernizmu i dążenia do stworzenia lepszego świata poprzez sztukę i projektowanie.

Huśtawka kołyskowa z 1922 roku autorstwa Petera Kelera, przykład wzornictwa Bauhaus. Fot. sailko, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Oś czasu

• 1907: Utworzenie niemieckiej narodowej organizacji projektantów Deutscher Werkbund przez Hermanna Muthesiusa.
• 1919 (1 kwietnia): Walter Gropius zakłada Staatliches Bauhaus w Weimarze, łącząc Wielkoksiążęcą Saską Akademię Sztuk Pięknych i Wielkoksiążęcą Saską Szkołę Rzemiosł Artystycznych.
• 1919: Do kadry dołączają Johannes Itten, Lyonel Feininger i Gerhard Marcks.
• 1919-1922: Szkołę kształtują idee pedagogiczne i estetyczne Johannesa Ittena, który prowadzi Vorkurs.
• 1920: Do kadry dołączają Oskar Schlemmer i Paul Klee.
• 1920-1921: Budowa Domu Sommerfelda, pierwszego dużego wspólnego projektu Bauhausu.
• 1922: Do kadry dołącza Wassily Kandinsky.
• 1923: Johannes Itten rezygnuje, a jego miejsce zajmuje László Moholy-Nagy, który przeprojektowuje Vorkurs w kierunku Nowej Rzeczowości.
• 1924: Konserwatywny rząd Turyngii oskarża Bauhaus o szerzenie myśli socjalistycznej, co prowadzi do decyzji o przeniesieniu szkoły.
• 1925: Bauhaus przenosi się z Weimaru do Dessau.
• 1925-1926: Budowa nowego kompleksu budynków Bauhausu w Dessau, zaprojektowanego przez Waltera Gropiusa.
• 1928: Walter Gropius rezygnuje ze stanowiska dyrektora, jego następcą zostaje Hannes Meyer.
• 1930: Burmistrz Dessau, Fritz Hesse, zwalnia Hannesa Meyera, mianując Ludwiga Miesa van der Rohe jego następcą. Mies van der Rohe przekształca Bauhaus w szkołę prywatną.
• 1932: Kampus w Dessau zostaje zamknięty po przejęciu lokalnego rządu przez partię nazistowską.
• 1932: Bauhaus przenosi się do Berlina, funkcjonując jako prywatna szkoła.
• 1933: Bauhaus zostaje zamknięty przez własne kierownictwo pod presją reżimu nazistowskiego.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym był Bauhaus? Bauhaus, czyli Staatliches Bauhaus, to niemiecka szkoła artystyczna działająca w latach 1919-1933, która łączyła rzemiosło i sztuki piękne, stając się jednym z najbardziej wpływowych nurtów w nowoczesnym designie, architekturze modernistycznej i edukacji architektonicznej.

• Kto założył Bauhaus i kiedy? Szkoła Bauhaus została założona przez architekta Waltera Gropiusa w Weimarze 1 kwietnia 1919 roku.

• Dlaczego Bauhaus został zamknięty? Bauhaus został zamknięty w 1933 roku przez własne kierownictwo pod presją reżimu nazistowskiego, który oskarżał szkołę o bycie ośrodkiem komunistycznego intelektualizmu.

• Jakie były główne cechy stylu Bauhaus? Styl Bauhaus charakteryzował się prostymi figurami geometrycznymi (prostokąty, kule), brakiem wyszukanych zdobień, zaokrąglonymi narożnikami, a także harmonią między funkcją obiektu a jego projektem, co było znakiem rozpoznawczym stylu międzynarodowego.

• Jaki był wpływ Bauhausu na świat? Ruch Bauhaus wywarł głęboki wpływ na rozwój sztuki, architektury, grafiki, projektowania wnętrz, wzornictwa przemysłowego i typografii na całym świecie, a jego byli przedstawiciele stali się awangardą stylu międzynarodowego, czego przykładem jest Białe Miasto w Tel Awiwie.

Podsumowanie

Założenie Bauhausu w 1919 roku przez Waltera Gropiusa w Weimarze było momentem przełomowym w historii sztuki i architektury. Ta niemiecka szkoła, funkcjonująca kolejno w Weimarze, Dessau i Berlinie, zrewolucjonizowała podejście do designu, łącząc rzemiosło ze sztukami pięknymi w idei Gesamtkunstwerk - dzieła totalnego. Mimo że jej działalność trwała zaledwie 14 lat i zakończyła się pod presją nazistowskiego reżimu w 1933 roku, wpływ Bauhausu na modernizm, architekturę, wzornictwo przemysłowe i edukację artystyczną okazał się globalny i trwały. Prostota form, funkcjonalność i harmonia między estetyką a użytecznością stały się znakami rozpoznawczymi stylu Bauhaus, który do dziś inspiruje projektantów i kształtuje nasze otoczenie, potwierdzając jego rewolucyjny wpływ na świat designu.