Bitwa pod Płowcami - umocnienie władzy Łokietka

27 września 1331 roku, na polach niewielkiej kujawskiej wsi Płowce, rozegrała się jedna z najbardziej zaciętych i symbolicznych bitew w historii średniowiecznej Polski. Starcie to, choć taktycznie nierozstrzygnięte, a w drugiej fazie nawet przegrane przez Polaków, miało kluczowe znaczenie dla umocnienia władzy króla Władysława Łokietka i podniesienia morale narodu w obliczu potężnego zagrożenia ze strony Zakonu krzyżackiego. Był to moment, w którym ważyły się losy dopiero co zjednoczonego Królestwa Polskiego.

Bitwa pod Płowcami w malarstwie Juliusza Kossaka. Fot. Juliusz Kossak, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Bitwa miała miejsce 27 września 1331 roku.
• Gdzie? Starcie rozegrało się na polach wsi Płowce w Polsce.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami konfliktu było Królestwo Polskie pod dowództwem króla Władysława I Łokietka i jego syna Kazimierza III Wielkiego, wspierane przez wojska litewskie i węgierskie, oraz Zakon krzyżacki, dowodzony przez marszałka Dietricha von Altenburga, wspierany przez wojska czeskie, zbuntowanych polskich szlachciców, najemników z Świętego Cesarstwa Rzymskiego i angielskich krzyżowców.
• Wynik? Bitwa była taktycznie nierozstrzygnięta, a w drugiej fazie starcia taktycznie zwycięska dla Krzyżaków. Jednakże, ze strategicznego punktu widzenia, była to kluczowa wygrana Władysława Łokietka, która uniemożliwiła połączenie sił krzyżackich z czeskimi i opóźniła zajęcie Kujaw, umacniając pozycję króla i morale Polaków.

Polska w cieniu krzyżackiego zagrożenia: Kontekst bitwy pod Płowcami

Bitwa pod Płowcami nie była odosobnionym epizodem, lecz kulminacją długotrwałego i złożonego konfliktu, znanego jako wojna polsko-krzyżacka tocząca się w latach 1327-1332. Był to czas, gdy młode, dopiero co zjednoczone Królestwo Polskie, pod rządami sędziwego Władysława Łokietka, musiało stawić czoła potężnym przeciwnikom, z których najgroźniejszym był Zakon krzyżacki.

Geneza konfliktu: Walka o Pomorze i koronę

Korzenie wojny sięgały początku XIV wieku. W 1309 roku Pomorze Gdańskie zostało siłą włączone do państwa krzyżackiego. Był to akt agresji, który zapoczątkował długoletni spór o te ziemie. Mimo że w 1321 roku sąd papieski w Inowrocławiu wydał wyrok nakazujący Krzyżakom zwrot zagarniętego terytorium, Zakon zignorował tę decyzję, a negocjacje ciągnęły się bezowocnie przez lata. Ostatecznie, w Malborku, siedzibie wielkiego mistrza, podjęto decyzję o rozwiązaniu siłowym.

Dodatkowym czynnikiem destabilizującym sytuację były roszczenia czeskiego króla Jana Luksemburskiego do polskiej korony. Po śmierci Wacława III w 1306 roku, Jan Luksemburski, jako mąż Elżbiety, siostry Wacława III, zaczął używać tytułu króla Polski już od 1314 roku. Sytuację skomplikowała koronacja Władysława Łokietka na króla Polski w 1320 roku w Krakowie. Jan Luksemburski uważał się za legalnego, choć niekoronowanego, władcę Polski, a Łokietka określał mianem króla "małopolskiego" lub "krakowskiego". Ta rywalizacja o tron polski sprawiła, że Jan Luksemburski stał się naturalnym sojusznikiem Krzyżaków przeciwko Łokietkowi.

Łokietek a Mazowsze: Sojusz Krzyżaków z książętami piastowskimi

Polityka jednoczenia ziem polskich przez Władysława Łokietka, który dążył do odbudowy królestwa po okresie rozbicia dzielnicowego, również przyczyniła się do eskalacji konfliktu. Na przełomie 1326 i 1327 roku Łokietek zorganizował wyprawę na Mazowsze, zdobywając Płock. W odpowiedzi na tę agresję, książę płocki Wacław wraz z braćmi Siemowitem II warszawsko-liwskim i Trojdenem czerskim zawarł sojusz obronny z Krzyżakami. Ten sojusz stał się dla Zakonu doskonałym pretekstem do rozpoczęcia działań wojennych przeciwko Polsce.

W tle tych wydarzeń istniał również spór między Janem Luksemburskim a Bolkiem II, księciem świdnickim. Bolko II, wnuk Łokietka, był jednym z nielicznych niezależnych władców na Śląsku i prowadził aktywną politykę mającą na celu utrzymanie niezależności od Czech. Jego konflikt z Janem Luksemburskim w 1329 roku również miał wpływ na przebieg kampanii w 1331 roku.

Potęga Zakonu krzyżackiego i jego strategia

Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, powszechnie znany jako Zakon krzyżacki, był jednym z trzech największych katolickich zakonów rycerskich. Sprowadzony na ziemię chełmińską w 1226 roku przez Konrada I Mazowieckiego, miał za zadanie bronić posiadłości piastowskich przed Prusami. Szybko jednak dokonał podboju i chrystianizacji Prus, tworząc własne państwo, które militarnie opanowało obszary dzisiejszych Prus Wschodnich, Łotwy i Estonii, anektując także niektóre tereny Polski i Litwy.

Struktura Zakonu była teokratyczna, na czele stał wielki mistrz, wybierany dożywotnio. Władzę wykonawczą sprawowali wysocy dostojnicy, tacy jak wielki komtur (minister gospodarki i spraw wewnętrznych, zastępca wielkiego mistrza) i wielki marszałek (minister wojny). Rycerze zakonni, wywodzący się wyłącznie ze szlacheckich rodzin niemieckojęzycznych, nosili białe płaszcze z czarnym krzyżem, co symbolizowało ich status.

Wielki mistrz krzyżacki Luther von Braunschweig wierzył, że Łokietek, zaniepokojony inwazją czeską na Śląsk, zaangażuje wszystkie swoje siły w obronę tej dzielnicy. To z kolei miało umożliwić Krzyżakom swobodną inwazję na Żmudź, a także na Kujawy, bez większego oporu ze strony Polaków. Plan Krzyżaków zakładał wsparcie Jana Luksemburskiego w inwazji na Śląsk, do którego rościł sobie prawa zarówno Jan, jak i Władysław I Łokietek.

Armia krzyżacka, którą Braunschweig zebrał do inwazji, była potężna i zróżnicowana. Składała się z:

• Rycerzy zakonnych,
• Czeskich wojsk,
• Zbuntowanych polskich szlachciców, którzy sprzeciwiali się władzy Łokietka,
• Najemników z Świętego Cesarstwa Rzymskiego,
• Angielskich krzyżowców.

Ta koalicja ruszyła na Polskę, a w styczniu 1327 roku silne wojska czeskie podciągnęły pod Kraków, choć sam Jan Luksemburski pozostał na Śląsku.

Polska odpowiedź: Łokietek i młody Kazimierz

Władysław Łokietek, mimo podeszłego wieku i słabego zdrowia, z determinacją przystąpił do zbierania sił polskich. Otrzymał wsparcie od żołnierzy z Litwy i Węgier, co świadczyło o jego zdolnościach dyplomatycznych i znaczeniu odrodzonego królestwa. Jednakże, ze względu na swój stan, król przekazał znaczną część dowództwa swojemu synowi, Kazimierzowi III Wielkiemu.

To posunięcie okazało się problematyczne. Wielu polskich żołnierzy nie ufało zdolnościom wojskowym młodego Kazimierza, co prowadziło do dezercji, gdy Łokietek zwiększał jego autorytet. Początkowo Kazimierz III Wielki nie stawiał dużego oporu inwazji krzyżackiej i ledwo uniknął schwytania, uciekając do lasu.

W obliczu tej sytuacji Łokietek poprowadził pozostałe siły polskie na południe, w kierunku armii czeskiej, która z powodzeniem zajęła Śląsk. Jednakże, Jan Luksemburski, po zajęciu Śląska, opuścił te tereny, pozostawiając tam jedynie niewielki opór w postaci ufortyfikowanych polskich zamków. To sprawiło, że Braunschweig uznał Polskę za nadal poważne zagrożenie i zaplanował drugą, bardziej decydującą inwazję. Celem Krzyżaków było połączenie się z siłami czeskimi pod Kaliszem 21 września 1331 roku, a następnie uderzenie na Wielkopolskę i Kujawy. Spóźnienie Czechów sprawiło, że Krzyżacy postanowili działać samodzielnie, uderzając na Kujawy, gdzie później miały do nich dołączyć wojska czeskie.

Pomnik upamiętniający bitwę pod Płowcami w 1331 roku. Fot. OT "Szlak Piastowski", CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Przebieg bitwy pod Płowcami: Od mgły do zmierzchu

W drugiej połowie września 1331 roku, armia krzyżacka, dowodzona przez marszałka Dietricha von Altenburga, miała wycofać się z Polski po zakończonej kampanii. Władysław Łokietek, mimo swojego wieku i gorszego wyposażenia wojsk, postanowił podążać za Krzyżakami, szukając okazji do uderzenia. Choć wojska polskie były liczniejsze, ich uzbrojenie było gorsze niż sił krzyżackich.

Poranne starcie we mgle

26 września Krzyżacy zdobyli Radziejów i przed świtem następnego dnia, 27 września 1331 roku, zwinęli obóz, rozpoczynając marsz w kierunku Brześcia Kujawskiego. Wojska krzyżackie, liczące około 7000 ludzi, podzieliły się na dwie części. Jedna, pod dowództwem komtura krajowego chełmińskiego Otto von Lauterberga, stanowiła około dwóch trzecich całej armii. Druga, pod dowództwem marszałka Dietricha von Altenburga, miała za zadanie zebrać żywność.

Łokietek, poruszający się za wojskami krzyżackimi z oddziałami liczącymi około 4000 ludzi, dostrzegł okazję. Zauważył, że marszałek Dietrich von Altenburg rozdzielił swoje siły na trzy sekcje. Polski król zdecydował się zaatakować najsłabszą z tych sekcji, która rozłożyła się w pobliżu niewielkiej wsi Płowce.

Kontakt wojsk polskich z krzyżackimi nawiązał się około godziny 9 rano. Oddział starosty wielkopolskiego Wincentego z Szamotuł, prowadzący straż przednią wojsk Łokietka, we mgle natknął się na obóz krzyżacki. To przypadkowe spotkanie, prawdopodobnie między Radziejowem a Starym Radziejowem, zapoczątkowało bitwę. Gęsta mgła, która spowiła okolicę, dała Krzyżakom nieco czasu na ustawienie szyków bojowych. Jak opisuje krzyżacki kronikarz, rycerze słyszeli się nawzajem, ale nie mogli się zobaczyć. Obie armie, zarówno polska, jak i krzyżacka, zostały podzielone na pięć dywizji. Król Łokietek podał hasło bojowe dla wojsk polskich: „Kraków” i wydał rozkaz do ataku.

Rozpoczęła się długa i ciężka walka, która trwała od wschodu słońca do godziny 15:00. Bitwa składała się z wielu pojedynków i dwukrotnie przerywano ją na odpoczynek. Przełom nastąpił, gdy w trzecim, decydującym polskim uderzeniu, koń z chorągwią marszałka Altenburga został trafiony. Krzyżacki brat Iwan, dzierżący wielką chorągiew zakonu z czarnym krzyżem, spadł z konia, a chorągwi nie można było podnieść, ponieważ była przytroczona do siodła. Nagłe zniknięcie chorągwi, która służyła do wydawania rozkazów i była punktem orientacyjnym w wirze bitwy, wywołało panikę wśród Krzyżaków.

Szeregi krzyżackie zostały rozerwane, a oddział Altenburga w większości otoczony i w znacznym stopniu wybity. Polacy wykorzystali ucieczkę Krzyżaków, zmieniając przebieg bitwy na swoją korzyść. Sam wielki marszałek Dietrich von Altenburg, ciężko ranny w twarz, został wzięty do niewoli. Do niewoli trafiło 56 rycerzy krzyżackich, w tym wielki komtur Otto von Bonsdorf, komtur elbląski Herman von Oettingen i komtur gdański Albert von Oer, co świadczyło o skali polskiego sukcesu w tej fazie starcia. Zdobyto także wozy z łupami i wielką chorągiew Zakonu.

Popołudniowe starcie i odwrót

Oddział Altenburga został doszczętnie rozbity, jednak Łokietek postanowił podjąć pościg za głównymi siłami krzyżackimi, które zmierzały na Brześć Kujawski. Około godziny 14, po wezwaniu pomocy przez uciekające niedobitki straży tylnej, nadciągnęły od strony Brześcia główne siły krzyżackie, które zawróciły w stronę Radziejowa. Do spotkania z wojskami Łokietka doszło ponownie w pobliżu wsi Płowce.

Bitwa popołudniowa miała charakter chaotyczny i toczyła się ze zmiennym szczęściem dla obu stron. Początkowo przewagę ponownie miały wojska polskie, które doprowadziły do ucieczki części wojsk krzyżackich, tak że zawracać je musiał komtur Henryk Reuss von Plauen. Polakom w drugiej fazie bitwy udało się wziąć do niewoli Henryka Reussa von Plauen oraz komtura golubskiego Eligera von Hohenstein. Poległ też komtur toruński Heinrich Rube.

Jednakże, na pole bitwy dotarły posiłki krzyżackie z Prus, co doprowadziło do kolejnej ciężkiej walki, trwającej do zmroku. W obliczu przewagi nadciągających sił krzyżackich i zapadających ciemności, król Łokietek, według Jana Długosza, nakazał wycofać z pola bitwy swojego jedynego syna Kazimierza Wielkiego. Ostatecznie, król Łokietek nakazał odwrót z pola bitwy po zmroku. Krzyżakom udało się odbić większość jeńców, w tym marszałka Altenburga, który został uwolniony po tym, jak znaleziono go przykutego do wozu, oraz odzyskać wielką chorągiew Zakonu.

Po bitwie Krzyżacy zachowali przy życiu 56 najcenniejszych polskich jeńców, a resztę zamordowali. Jeśli chodzi o straty, kronikarz Wigand z Marburga podaje, że biskup Maciej z Gołańczy nakazał policzyć poległych przed pochówkiem, stwierdzając 4187 zabitych po obu stronach, głównie Krzyżaków. Jednakże, liczba 4187 poległych podana przez Wiganda z Marburga jest przez współczesnych autorów uznawana za mocno zawyżoną. Niezależnie od dokładnych liczb, bitwa była niezwykle krwawa i zacięta.

Skutki i znaczenie bitwy: Pyrrusowe zwycięstwo czy strategiczny sukces?

Bitwa pod Płowcami, choć taktycznie nierozstrzygnięta, a w drugiej fazie starcia taktycznie zwycięska dla Krzyżaków, okazała się strategicznym sukcesem Władysława Łokietka. Jej konsekwencje były dalekosiężne i miały kluczowe znaczenie dla przyszłości Królestwa Polskiego.

Zatrzymanie inwazji i ochrona jedności państwa

Najważniejszym bezpośrednim skutkiem bitwy była decyzja komtura chełmińskiego Otto von Lutterberga o przerwaniu marszu na Brześć Kujawski i natychmiastowym odwrocie do Torunia pod osłoną ciemności, bez pochowania własnych poległych. Ta decyzja o wycofaniu wojsk krzyżackich oznaczała zarazem przerwanie całej kampanii na ziemiach polskich i opóźniła zajęcie Kujaw o rok.

Co więcej, bitwa pod Płowcami uniemożliwiła połączenie się wojsk krzyżackich z czeskimi wojskami Jana Luksemburskiego. Współdziałanie tych dwóch potężnych sił mogło doprowadzić do upadku dopiero co zjednoczonego Królestwa Polskiego. Dzięki Płowcom, ten scenariusz został zażegnany, a państwo Łokietka, choć osłabione, przetrwało. Z tego względu, pomimo taktycznego zwycięstwa Krzyżaków w drugiej fazie starcia, bitwa pod Płowcami jest uważana za strategiczny sukces Władysława Łokietka.

Wzrost morale i znaczenie propagandowe

Obie strony konfliktu starały się wykorzystywać bitwę do celów propagandowych. Jednakże, w Polsce bitwa pod Płowcami wzmocniła morale wojsk i zrobiła duże wrażenie na społeczeństwie XIV wieku. Przekonanie o triumfie wojsk polskich było silne i podkreślał je uroczysty wjazd Władysława Łokietka do Krakowa z wziętym do niewoli komturem Henrykiem Reussem von Plauen i 40 innymi jeńcami.

O polskim sukcesie świadczy również raport Zakonu krzyżackiego z 1335 roku dla prokuratora papieskiego w Awinionie. Fakt, że nawet Krzyżacy musieli w pewnym stopniu przyznać się do niepowodzenia, jest dowodem na to, że bitwa nie była dla nich jednoznacznym zwycięstwem, a wręcz przeciwnie - pokrzyżowała ich plany strategiczne.

Bitwa pod Płowcami stała się symbolem polskiego oporu i determinacji w walce o niepodległość i integralność terytorialną. Pokazała, że młode królestwo, choć słabsze militarnie i gospodarczo, było zdolne do stawienia czoła potężnemu Zakonowi i obrony swoich interesów. Umocniła pozycję Władysława Łokietka jako skutecznego władcy i obrońcy państwa, co było niezwykle ważne w procesie konsolidacji władzy królewskiej po okresie rozbicia dzielnicowego.

Władysław Łokietek spotyka Floriana Szarego po bitwie pod Płowcami w 1331 roku. Fot. Anonymous plate, Public domain / Wikimedia Commons

Oś czasu bitwy pod Płowcami i jej kontekstu

• 1309: Zakon krzyżacki siłą wciela Pomorze Gdańskie do swojego państwa, rozpoczynając długotrwały spór z Polską.
• 1310: Jan Luksemburski, król Czech, zaczyna rościć sobie pretensje do polskiej korony, używając tytułu króla Polski.
• 1320: Władysław Łokietek zostaje koronowany na króla Polski w Krakowie, co umacnia jego władzę, ale nie kończy roszczeń czeskich.
• 1321: Sąd papieski w Inowrocławiu wydaje wyrok nakazujący Krzyżakom zwrot Pomorza Gdańskiego, który zostaje zignorowany.
• 1326/1327: Władysław Łokietek organizuje wyprawę na Mazowsze, co prowadzi do zawarcia sojuszu obronnego między książętami mazowieckimi a Zakonem krzyżackim.
• Styczeń 1327: Czeskie wojska Jana Luksemburskiego podciągają pod Kraków, rozpoczynając pierwszą fazę wojny polsko-krzyżackiej.
• 1327-1332: Trwa wojna polsko-krzyżacka, w której Polska jest wspierana przez Litwę i Węgry, a Zakon przez Czechy i księstwa mazowieckie.
• 26 września 1331: Wojska krzyżackie zdobywają Radziejów i rozpoczynają marsz w kierunku Brześcia Kujawskiego.
• 27 września 1331: Rozgrywa się Bitwa pod Płowcami, kluczowe starcie wojny polsko-krzyżackiej.
• 1335: Zakon krzyżacki sporządza raport dla prokuratora papieskiego w Awinionie, który pośrednio świadczy o polskim sukcesie pod Płowcami.
• 1343: Wojna polsko-krzyżacka zostaje oficjalnie zakończona pokojem kaliskim.

Pamięć i dziedzictwo bitwy

Bitwa pod Płowcami, choć odległa w czasie, pozostawiła trwały ślad w polskiej świadomości historycznej i kulturze. Jej znaczenie było na tyle duże, że pamięć o niej była pielęgnowana przez wieki, stając się symbolem walki o niepodległość.

Już w XIV wieku biskup włocławski Maciej z Gołańczy, który według kronikarza Wiganda z Marburga miał liczyć poległych po bitwie, ufundował kaplicę na polu bitwy, co świadczy o jej ówczesnym znaczeniu.

W XIX wieku, w okresie zaborów, gdy Polska walczyła o odzyskanie niepodległości, bitwa pod Płowcami stała się inspiracją dla twórców i patriotów. Julian Ursyn Niemcewicz, wybitny pisarz i historyk, pisał o niej w swoich „Śpiewach historycznych” po tym, jak w 1817 roku osobiście zwiedził pole bitwy. Na jego polecenie wyryto pamiątkowy napis na kamiennej tablicy znajdującej się na miejscu starcia.

W 1881 roku słynny powieściopisarz Józef Ignacy Kraszewski wydał powieść „Jelita”, której fabuła osnuta była wokół bitwy pod Płowcami, opierając się na przekazie kronikarza Jana Długosza. Dzieło to przyczyniło się do utrwalenia bitwy w świadomości szerokiej publiczności.

W okresie międzywojennym, gdy Polska odzyskała niepodległość, pamięć o Płowcach nabrała nowego wymiaru. W latach 1927-1933 społeczeństwo południowych Kujaw, staraniem specjalnie zawiązanego komitetu, wzniosło w Płowcach 20-metrowy kopiec upamiętniający bitwę. Niestety, ten symboliczny monument został zniszczony przez Niemców w latach 1941-1944 podczas okupacji, podobnie jak pomniczek na tablicę Niemcewicza (samą tablicę jednak ukryto przed zniszczeniem).

Po wojnie, w 1961 roku, na miejscu bitwy wzniesiono nowy, choć znacznie mniejszy, pomnik. Walki rycerzy polskich pod Płowcami zostały również upamiętnione po 1990 roku napisem na jednej z tablic na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie: „PŁOWCE 27 IX 1331”, co podkreśla ich trwałe miejsce w panteonie narodowych bohaterów.

Współcześnie pamięć o bitwie jest nadal żywa. W 2019 roku powstał film dokumentalny o bitwie pod Płowcami w reżyserii Marcina Sroki. Co więcej, w ostatnich latach prowadzone są intensywne badania archeologiczne. W 2021 roku Stowarzyszenie Poszukiwawczo-Archeologiczne „GAL” rozpoczęło poszukiwania miejsca bitwy. Rok później archeolog Robert Wyrostkiewicz ogłosił odkrycie pierwszego grotu strzały średniowiecznej w Jarantowicach, około 3,5 km od pomnika w Płowcach. W 2022 roku poszukiwacze ze Stowarzyszenia Poszukiwawczo Historycznego Łokietek odnaleźli kolejne groty strzał i bełty z kusz w samych Płowcach, przy drodze krajowej nr 62, które typologicznie i chronologicznie odpowiadają bitwie płowieckiej. Te odkrycia pozwalają na coraz dokładniejsze poznanie przebiegu i lokalizacji tego historycznego starcia.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego doszło do bitwy pod Płowcami? Bitwa była częścią szerszej wojny polsko-krzyżackiej (1327-1332), wynikającej ze sporu o Pomorze Gdańskie, roszczeń czeskiego króla Jana Luksemburskiego do