Komuna Paryska - rewolucyjny zryw

Paryż, marzec 1871 roku. Miasto, świeżo po upokarzającym oblężeniu pruskich wojsk, wrzało niezadowoleniem. Napięcie rewolucyjne wisiało w powietrzu. Gdy rząd francuski podjął próbę odebrania armat Gwardii Narodowej, sytuacja eksplodowała. Wydarzenia, które nastąpiły, zapisały się w historii jako Komuna Paryska - dwumiesięczny, rewolucyjny zryw, który znacząco wpłynął na idee dotyczące władzy, społeczeństwa i roli robotników, zwłaszcza w myśli socjalistycznej.

Fot. Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Od 18 marca do 28 maja 1871 roku.
• Gdzie? W Paryżu, we Francji. Była to część szerszego kontekstu powstańczych komun we Francji w latach 1870-1871.
• Kto (główne strony/postacie)?
  • Komunardzi: Gwardia Narodowa, robotnicy, niższe klasy średnie Paryża, wspierani przez różne nurty socjalistyczne (blankiści, proudhoniści, neojakobini, marksiści, feministki).
  • Rząd III Republiki: Na czele z Adolphem Thiersem, wspierany przez armię narodową lojalną wobec rządu.
• Wynik? Komuna Paryska została krwawo stłumiona przez wojska rządowe podczas tzw. „krwawego tygodnia”. Jej idee i dziedzictwo stały się jednak inspiracją dla ruchów socjalistycznych na całym świecie.

Paryż na beczce prochu: Geneza Komuny

Aby pojąć przyczyny rewolucyjnego wybuchu w Paryżu w 1871 roku, należy przyjrzeć się wydarzeniom poprzedzającym ten zryw. Francja była wówczas krajem głęboko podzielonym. Z jednej strony istniała konserwatywna, katolicka i wiejska ludność, z drugiej - bardziej republikańskie i radykalne miasta, takie jak Paryż, Marsylia czy Lyon. W Paryżu, który w 1869 roku liczył około dwóch milionów mieszkańców, blisko 500 000 stanowiło robotników przemysłowych, a kolejne 300 000-400 000 pracowało w innych sektorach. To właśnie te grupy społeczne stanowiły podstawę przyszłego poparcia dla Komuny.

Niezadowolenie wśród paryskich robotników narastało od dawna, sięgając powstań Canutów (robotników jedwabniczych) w Lyonie i Paryżu w latach 30. XIX wieku. Wielu Paryżan, zwłaszcza robotnicy i niższe klasy średnie, domagało się demokratycznej republiki i samorządności Paryża z własną, wybieraną radą. Było to o tyle istotne, że mniejsze francuskie miasta cieszyły się taką autonomią, podczas gdy stolicy, ze względu na jej „niepokorną” ludność, odmawiano tego prawa.

Rosnące wpływy ruchów socjalistycznych, w tym Pierwszej Międzynarodówki, zrzeszającej setki stowarzyszeń we Francji, dodatkowo wzmagały napięcia. W 1867 roku, po próbie de-unionizacji pracowników przez paryskich pracodawców z branży brązowniczej, Międzynarodówka zorganizowała skuteczny strajk. Mimo prób tłumienia tych ruchów przez władze, które aresztowały liderów i rozwiązały komitet wykonawczy, nastroje rewolucyjne jedynie się zaostrzały. Zabójstwo dziennikarza Victora Noira oraz aresztowania innych krytycznych wobec cesarza publicystów dodatkowo podgrzewały atmosferę.

Najbardziej ekstremalnymi rewolucjonistami w Paryżu byli zwolennicy Louisa Auguste'a Blanquiego, charyzmatycznego rewolucjonisty, który większość dorosłego życia spędził w więzieniu. Jego tysiąc zwolenników było zorganizowanych w zdyscyplinowane komórki. Mimo niewielkiej liczebności, blankiści dostarczyli wielu zdyscyplinowanych żołnierzy i kilku starszych liderów Komuny.

Wojna francusko-pruska (1870-1871) stworzyła kluczowy kontekst i warunki dla wybuchu Komuny. Klęska Francji w bitwie pod Sedanem 2 września 1870 roku, zakończona schwytaniem cesarza Napoleona III, wstrząsnęła krajem. Już następnego dnia w Paryżu proklamowano III Republikę Francuską i powołano Rząd Obrony Narodowej, na którego czele stanął generał Louis Jules Trochu. Jednak wojska pruskie szybko otoczyły Paryż we wrześniu 1870 roku, rozpoczynając czteromiesięczne oblężenie.

W lutym 1871 roku Adolphe Thiers został szefem rządu francuskiego. 26 lutego przyjęto propozycje pokojowe Prus, co doprowadziło do podpisania traktatu pokojowego 10 maja 1871 roku. Traktat ten był dla Francji upokarzający: przewidywał przekazanie Niemcom Alzacji, części Lotaryngii oraz zapłatę kontrybucji w wysokości 5 miliardów franków. Co więcej, 1 marca 1871 roku w Paryżu odbyła się defilada wojsk niemieckich. Wielu Paryżan, zwłaszcza robotników i żołnierzy Gwardii Narodowej, uznało to za narodową zdradę.

Gwardia Narodowa, licząca około 300 000 ludzi, była największą siłą zbrojną w Paryżu. Jej członkowie z dzielnic robotniczych stali się główną siłą zbrojną Komuny. W obliczu oblężenia i działań rządu, który wydawał się zdradzać interesy narodu, radykalizm robotniczy wśród gwardzistów narastał. Roger V. Gould (1991) ustalił, że sieci organizacyjne i istniejące wcześniej nieformalne więzi społeczne w paryskich dzielnicach odegrały kluczową rolę w mobilizacji podczas Komuny Paryskiej, wpływając na skuteczność tych powiązań.

Fot. André Adolphe-Eugène Disdéri (1819 - 1889), Public domain / Wikimedia Commons

Wybuch i przebieg wydarzeń

Napięcie sięgnęło zenitu w nocy z 17 na 18 marca 1871 roku. Rząd Thiersa podjął próbę odebrania armat Gwardii Narodowej, które były zakupione ze składek ludowych na potrzeby obrony miasta przed Prusakami. Żołnierze Gwardii Narodowej i paryżanie przekonali jednak wysłanych żołnierzy, by odmówili wykonania rozkazu. Doszło do aresztowania dowódcy, generała Lacomte'a, oraz przypadkowo znajdującego się w pobliżu generała Thomasa. Tłum, pamiętając ich rolę w tłumieniu wcześniejszych powstań, dokonał egzekucji obu generałów pod murem przy ulicy des Rosiers.

To wydarzenie stało się iskrą otwartego buntu. 18 marca 1871 roku żołnierze Gwardii Narodowej przejęli kontrolę nad Paryżem, odmawiając uznania władzy III Republiki. Rząd Thiersa, wraz z ministrami i około 100 tysiącami zamożniejszych mieszkańców, opuścił Paryż, udając się do Wersalu. Na Ratuszu Paryskim wywieszono Czerwony Sztandar, który 28 marca 1871 roku został oficjalnie przyjęty jako symbol Komuny.

Wybory do władz Komuny odbyły się 26 marca 1871 roku. Wzięło w nich udział 47% uprawnionych do głosowania paryżan. Rada Komuny składała się z 90 członków, w większości radykalnych republikanów, neojakobinów, blankistów i proudhonistów. Wśród nich znaleźli się tacy działacze jak Charles Delescluze, Felix Pyat, Raoul Rigault oraz malarz Gustave Courbet.

Komuna Paryska, choć krótko trwająca, promowała szereg progresywnych i antyreligijnych polityk. Była to eklektyczna mieszanka prądów myślowych XIX wieku, w tym nurtów feministycznych, komunistycznych, socjaldemokratycznych (w dawnym rozumieniu) oraz anarchistycznych/proudhonistycznych, które odegrały istotną rolę w kształtowaniu jej polityki. Władze Komuny podzieliły się na dziesięć komisji (m.in. wykonawczą, wojskową, finansów i bezpieczeństwa) oraz stworzyły instytucję delegatów do nadzorowania kluczowych obszarów.

Wśród najważniejszych dekretów i działań Komuny znalazły się:

• Rozdział kościoła od państwa i zamknięcie wszystkich kościołów katolickich oraz szkół w Paryżu.
• Samorządność i dążenie do autonomii Paryża.
• Umorzenie czynszów dla mieszkańców.
• Zniesienie pracy dzieci.
• Prawo pracowników do przejmowania opuszczonych przedsiębiorstw i tworzenia spółdzielni.
• Płaca minimalna i skrócony czas pracy.
• Zakaz pracy nocnej (choć z trudnościami w egzekwowaniu).
• Wyrównanie płacy urzędnika z płacą wykwalifikowanego robotnika.
• Przyznanie rent wdowom (600 franków) i sierotom (365 franków) po ofiarach wojny z Prusami oraz osobom rannym podczas oblężenia miasta.

Benjamin Hollander (1990) analizował transformację przestrzeni społecznej i metafory związane z Komuną Paryską, co podkreśla jej innowacyjne podejście do organizacji życia miejskiego i społecznego.

Krwawy tydzień i upadek Komuny

Działalność Komuny trwała zaledwie dwa miesiące. Rząd Thiersa, który schronił się w Wersalu, nie zamierzał tolerować rewolucyjnego Paryża. Narodowa armia francuska, lojalna wobec III Republiki, rozpoczęła ofensywę mającą na celu stłumienie Komuny. Kulminacja tych działań nastąpiła podczas tzw. „krwawego tygodnia” (semaine sanglante), który rozpoczął się 21 maja 1871 roku.

Wojska rządowe wdarły się do Paryża, a walki uliczne były niezwykle brutalne. Komunardzi stawiali zacięty opór, budując barykady i walcząc o każdą ulicę. W ostatnich dniach Komuny stracono arcybiskupa Paryża, Georgesa Darboya, oraz około stu zakładników, głównie żandarmów i księży.

Stłumienie Komuny było niezwykle krwawe. Szacunki dotyczące liczby ofiar wśród komunardów są sporne. Siły narodowe lojalne wobec rządu III Republiki zabiły w bitwach lub straciły od 10 000 do 15 000 komunardów. Jedno niepotwierdzone oszacowanie z 1876 roku mówiło nawet o 20 000 ofiarach.

Siły armii narodowej wzięły do niewoli 43 522 komunardów, w tym 1054 kobiety. Ponad połowa więźniów, którzy nie walczyli, została natychmiast zwolniona. Około 15 000 więźniów zostało osądzonych przez III Republikę. Z tej liczby 13 500 uznano za winnych, 95 skazano na śmierć, 251 na roboty przymusowe, a 1169 na deportację, głównie do Nowej Kaledonii. Wielu zwolenników Komuny, w tym kilku liderów, uciekło za granicę, głównie do Anglii, Belgii lub Szwajcarii.

Wszyscy ocalali więźniowie i wygnańcy otrzymali ułaskawienie w 1880 roku i mogli wrócić do domu, gdzie niektórzy wznowili kariery polityczne.

Fot. Dayofmayofday, CC0 / Wikimedia Commons

Skutki i znaczenie Komuny Paryskiej

Mimo krótkiego trwania i krwawego stłumienia, Komuna Paryska wywarła znaczący i długotrwały wpływ, zarówno we Francji, jak i na arenie międzynarodowej.

We Francji, Komuna była traumatycznym doświadczeniem, które na długie lata podzieliło społeczeństwo. Jednak niektóre z jej postulatów, zwłaszcza te dotyczące rozdziału kościoła od państwa i edukacji, znalazły swoją kontynuację w dorobku legislacyjnym III Republiki, choć w bardziej umiarkowanej formie. Komuna pokazała siłę i determinację paryskich robotników, ale także brutalność, z jaką władza była gotowa bronić swojego porządku.

Na arenie międzynarodowej, Komuna Paryska stała się symbolem i inspiracją dla ruchów socjalistycznych i komunistycznych na całym świecie. Debaty na temat polityki i wyników Komuny miały znaczący wpływ na idee Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Engels stwierdził, że Komuna Paryska była pierwszym przykładem dyktatury proletariatu, co stało się kluczowym pojęciem w teorii marksistowskiej. Komuna stała się przykładem, że robotnicy są w stanie przejąć władzę i próbować budować własne, sprawiedliwsze społeczeństwo, nawet jeśli ich próba zakończyła się klęską.

Komuna Paryska, choć często idealizowana lub demonizowana, była złożonym wydarzeniem, odzwierciedlającym głębokie podziały społeczne i polityczne Francji XIX wieku. Jej dziedzictwo, zarówno w sferze ideologicznej, jak i praktycznej, pozostaje przedmiotem badań i inspiracji do dziś.

Oś czasu

• 2 września 1870: Klęska Francji w bitwie pod Sedanem, schwytanie Napoleona III.
• 4 września 1870: Proklamowanie III Republiki Francuskiej i utworzenie Rządu Obrony Narodowej.
• Wrzesień 1870 - styczeń 1871: Oblężenie Paryża przez wojska pruskie.
• Luty 1871: Adolphe Thiers zostaje szefem rządu francuskiego.
• 26 lutego 1871: Przyjęcie propozycji pokojowych Prus.
• 1 marca 1871: Defilada wojsk niemieckich w Paryżu.
• 18 marca 1871: Wybuch Komuny Paryskiej, przejęcie kontroli nad miastem przez Gwardię Narodową. Zabójstwo generałów Lacomte'a i Thomasa.
• 26 marca 1871: Wybory do Rady Komuny Paryskiej.
• 28 marca 1871: Przyjęcie Czerwonego Sztandaru jako symbolu Komuny.
• 10 maja 1871: Podpisanie traktatu pokojowego między Francją a Prusami.
• 21 maja 1871: Początek „krwawego tygodnia” - stłumienie Komuny przez wojska rządowe.
• 28 maja 1871: Upadek Komuny Paryskiej.
• 1880: Ułaskawienie ocalałych więźniów i wygnańców Komuny.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym była Komuna Paryska? Komuna Paryska była rewolucyjnym rządem, który przejął władzę w Paryżu od 18 marca do 28 maja 1871 roku. Była to próba stworzenia autonomicznego, robotniczego rządu w obliczu klęski Francji w wojnie francusko-pruskiej i niezadowolenia z polityki rządu centralnego.

• Dlaczego doszło do wybuchu Komuny Paryskiej? Główne przyczyny to klęska Francji w wojnie francusko-pruskiej, upokarzający traktat pokojowy z Prusami, oblężenie Paryża, rosnący radykalizm wśród paryskich robotników i Gwardii Narodowej, oraz próba odebrania przez rząd armat Gwardii Narodowej, co wywołało otwarty bunt.

• Jakie były główne postulaty i działania Komuny? Komuna promowała progresywne i antyreligijne polityki, takie jak rozdział kościoła od państwa, samorządność, umorzenie czynszów, zniesienie pracy dzieci, prawo pracowników do przejmowania opuszczonych przedsiębiorstw, płaca minimalna i wyrównanie płac urzędników z robotnikami.

• Jak zakończyła się Komuna Paryska? Komuna została krwawo stłumiona przez narodową armię francuską, lojalną wobec rządu III Republiki, podczas tzw. „krwawego tygodnia” (21-28 maja 1871 roku). Tysiące komunardów zginęło w walkach lub zostało straconych, a wielu innych uwięziono lub deportowano.

• Jakie było znaczenie Komuny Paryskiej dla historii? Komuna Paryska stała się inspiracją dla ruchów socjalistycznych i komunistycznych na całym świecie. Karol Marks i Fryderyk Engels uznali ją za pierwszy przykład dyktatury proletariatu, co miało ogromny wpływ na rozwój myśli marksistowskiej i przyszłe rewolucje.

Podsumowanie

Komuna Paryska (1871) była krótkotrwałym, ale niezwykle intensywnym zrywem rewolucyjnym, który na dwa miesiące przejął władzę w Paryżu. Zrodzona z upokorzenia po klęsce w wojnie francusko-pruskiej i głębokiego niezadowolenia społecznego, była próbą stworzenia autonomicznego, robotniczego rządu, opartego na zasadach sprawiedliwości społecznej i samorządności. Choć jej działania były chaotyczne, a postulaty często eklektyczne, Komuna wprowadziła szereg radykalnych reform, które miały na celu poprawę warunków życia robotników i ograniczenie wpływu Kościoła. Jej krwawe stłumienie przez wojska rządowe, które pochłonęło tysiące ofiar, było tragicznym końcem tej rewolucyjnej próby. Komuna Paryska trwale zapisała się w historii jako symbol walki o prawa robotnicze i stała się kluczowym punktem odniesienia dla Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, którzy widzieli w niej pierwszy przykład dyktatury proletariatu. Jej dziedzictwo, jako inspiracja dla przyszłych ruchów rewolucyjnych, pozostaje żywe do dziś.