Powstanie wielkanocne (1916) - zryw w Irlandii

W Poniedziałek Wielkanocny 1916 roku, gdy Europa pogrążona była w okopach I wojny światowej, ulice Dublina ogarnął chaos. Irlandzcy republikanie, wbrew ówczesnym nastrojom społecznym i potędze Imperium Brytyjskiego, podjęli zbrojny zryw. Wydarzenie to, znane jako Powstanie Wielkanocne, było aktem desperacji, ale i symbolicznym początkiem drogi do niepodległości, która na zawsze zmieniła oblicze Irlandii.

Tło i przyczyny powstania

Historia Irlandii w XIX i na początku XX wieku naznaczona była walką o samostanowienie, przybierającą różne formy - od ruchów konstytucyjnych po zbrojne rebelie. Akty Unii z 1800 roku połączyły Królestwo Wielkiej Brytanii i Królestwo Irlandii, znosząc irlandzki parlament i dając Irlandii reprezentację w parlamencie brytyjskim. To wydarzenie, poprzedzone rebelią z 1798 roku, stało się ważnym punktem odniesienia dla wielu irlandzkich nacjonalistów.

Przez dekady dominował ruch Home Rule, dążący do uzyskania samorządu dla Irlandii w ramach Zjednoczonego Królestwa. Irlandzka Partia Parlamentarna pod wodzą Charlesa Stewarta Parnella kilkukrotnie bezskutecznie próbowała przeforsować ustawy o Home Rule. Po śmierci Parnella, młodsze i bardziej radykalne skrzydło nacjonalistów, rozczarowane polityką parlamentarną, zaczęło skłaniać się ku bardziej ekstremalnym formom separatyzmu.

Wzrost nacjonalizmu kulturowego, reprezentowanego przez organizacje takie jak Gaelic Athletic Association i Gaelic League, oraz nowe idee polityczne Arthura Griffitha, wyrażane w jego gazecie „Sinn Féin”, przyczyniły się do umocnienia wizji niezależnej, gaelickiej Irlandii. W tym kontekście, w listopadzie 1913 roku, powstała organizacja Irlandzcy Ochotnicy, której celem była obrona Home Rule. Jej władze wykonawcze były jednak zdominowane przez Irlandzkie Bractwo Republikańskie (IRB), które wznowiło rekrutację w 1909 roku i dążyło do pełnej niepodległości.

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku był momentem przełomowym. Ustawa o Home Rule została uchwalona, ale jej wdrożenie odroczono na czas trwania wojny. To wywołało frustrację wśród radykalnych nacjonalistów. Irlandzcy Ochotnicy podzielili się: większość (około 160 000 członków) poparła brytyjski wysiłek wojenny, podczas gdy mniejsza frakcja (2000-3000 członków) sprzeciwiła się udziałowi w konflikcie. Ta mniejsza grupa, wierząc, że „trudności Anglii” są „szansą Irlandii”, przyjęła politykę dążenia do niepodległości.

Rada Najwyższa IRB, już 5 września 1914 roku, podjęła decyzję o zorganizowaniu powstania przed zakończeniem wojny i o pozyskaniu pomocy od Niemiec. W maju 1915 roku Tom Clarke i Seán Mac Diarmada utworzyli w ramach IRB Radę Wojskową, której zadaniem było opracowanie planów zrywu. Rada ta działała w tajemnicy, aby zapobiec ujawnieniu planów władzom brytyjskim i udaremnić próby powstrzymania powstania przez osoby w samej organizacji, które uważały je za przedwczesne.

W międzyczasie Roger Casement i John Devoy prowadzili negocjacje z rządem niemieckim, który zgodził się wysłać broń i amunicję dla Ochotników. W styczniu 1916 roku Rada Najwyższa IRB podjęła ostateczną decyzję: powstanie miało rozpocząć się w Niedzielę Wielkanocną, 23 kwietnia 1916 roku. Do IRB dołączył również James Connolly, szef Irlandzkiej Armii Obywatelskiej - mniejszej, paramilitarnej grupy związkowców - stając się szóstym członkiem Rady Wojskowej. Thomas MacDonagh został siódmym i ostatnim członkiem.

Pogrzeb starego fenickiego lidera Jeremiaha O'Donovana Rossy w sierpniu 1915 roku stał się okazją do spektakularnej demonstracji siły i determinacji. Patrick Pearse wygłosił wówczas dramatyczną mowę pogrzebową, kończąc ją słowami: „Irlandia niesuwerenna nigdy nie zazna pokoju”, co było wyraźnym wezwaniem do walki.

Ulica Sackville (obecnie O'Connell Street) w Dublinie po zniszczeniach Powstania Wielkanocnego. Fot. Miller, James Martin & H.S. Canfield., Public domain / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

Przygotowania do powstania weszły w decydującą fazę na początku kwietnia 1916 roku. Patrick Pearse, jako Dyrektor Organizacji Irlandzkich Ochotników, wydał rozkazy dotyczące trzydniowych „parad i manewrów”, które miały rozpocząć się w Niedzielę Wielkanocną. Był to zakamuflowany rozkaz do rozpoczęcia powstania, mający zmylić zarówno brytyjskie władze, jak i tych członków organizacji, którzy sprzeciwiali się zbrojnemu zrywowi, takich jak Eoin MacNeill.

Kluczowym elementem planu było dostarczenie broni z Niemiec. 9 kwietnia niemiecka marynarka wysłała statek SS Libau, przebrany za norweski statek Aud, do hrabstwa Kerry. Na jego pokładzie znajdowało się 20 000 karabinów, milion sztuk amunicji i materiały wybuchowe. Jednakże, z powodu nieporozumień i błędów komunikacyjnych, statek został przechwycony przez Brytyjczyków, a jego ładunek nigdy nie dotarł do powstańców. Roger Casement, który również próbował dotrzeć do Irlandii z Niemiec, został aresztowany.

W obliczu tych niepowodzeń Eoin MacNeill, który początkowo nie był świadomy prawdziwych intencji „parad i manewrów”, wydał kontrrozkaz w celu wstrzymania powstania. Ten kontrrozkaz, opublikowany w niedzielę, 23 kwietnia, znacznie zmniejszył zakres działań rebeliantów, wprowadzając zamieszanie i dezorganizację. W rezultacie powstanie, które miało rozpocząć się w Niedzielę Wielkanocną, zostało opóźnione o jeden dzień i rozpoczęło się w Poniedziałek Wielkanocny, 24 kwietnia 1916 roku.

Mimo chaosu i zmniejszonej liczby uczestników, powstańcy przystąpili do działania. Członkowie Irlandzkich Ochotników, dowodzeni przez Patricka Pearse'a, wraz z mniejszą Irlandzką Armią Obywatelską Jamesa Connolly'ego i około 200 kobietami z Cumann na mBan, zajęli strategicznie ważne budynki w Dublinie. Ich główną kwaterą stał się Gmach Poczty Głównej (General Post Office - GPO) na O'Connell Street. Z tego miejsca Patrick Pearse odczytał Proklamację Republiki Irlandzkiej, ogłaszając ustanowienie niezależnej republiki obejmującej wszystkie 32 irlandzkie hrabstwa.

Walki w Dublinie trwały sześć dni. Powstańcy zajęli również inne kluczowe punkty, takie jak Four Courts, fabryka Jacob's, piekarnia Boland's i South Dublin Union. Armia Brytyjska, początkowo zaskoczona, szybko sprowadziła tysiące posiłków, artylerię i kanonierkę „Helga”, która ostrzeliwała pozycje powstańców z rzeki Liffey. W Dublinie doszło do intensywnych walk ulicznych, zwłaszcza na trasach prowadzących do centrum miasta. Powstańcy, choć znacznie mniej liczni i gorzej uzbrojeni, spowolnili brytyjskie natarcie i zadali wiele strat.

Główne pozycje powstańców były stopniowo otaczane i bombardowane artylerią. Ostrzał i wynikające z niego pożary pozostawiły części centralnego Dublina w ruinach, w tym Gmach Poczty Głównej. W innych częściach Irlandii miały miejsce jedynie izolowane działania, ponieważ kontrrozkaz MacNeilla skutecznie ograniczył skalę zrywu poza stolicą.

W sobotę, 29 kwietnia, wobec przeważającej siły brytyjskiej i zniszczeń, Patrick Pearse zgodził się na bezwarunkową kapitulację. Choć sporadyczne walki trwały jeszcze krótko, powstanie zostało stłumione.

Skutki i znaczenie

Powstanie Wielkanocne, choć militarne niepowodzenie, miało dalekosiężne skutki i stało się punktem zwrotnym w historii Irlandii. Bezpośrednio po kapitulacji kraj pozostał pod prawem wojennym. Brytyjczycy wzięli do niewoli około 3500 osób, z czego 1800 wysłano do obozów internowania lub więzień w Wielkiej Brytanii.

Najważniejszym i najbardziej kontrowersyjnym posunięciem brytyjskich władz były egzekucje przywódców powstania. Począwszy od maja 1916 roku, szesnastu liderów, w tym Patrick Pearse i James Connolly, zostało straconych po sądach wojennych. Te egzekucje, przeprowadzone w pośpiechu i w tajemnicy, wywołały falę oburzenia nie tylko w Irlandii, ale także w Wielkiej Brytanii i USA.

Początkowo większość Irlandczyków uznała powstańców za odpowiedzialnych za zniszczenia w Dublinie i nie popierała ich zrywu. Jednak brutalna brytyjska reakcja, a zwłaszcza egzekucje, radykalnie zmieniły nastroje społeczne. Jak zauważa Brian Barton (1999), rząd brytyjski popełnił ogromny błąd, stracając przywódców, co wywołało oburzenie i zmieniło opinię publiczną. Należy jednak zaznaczyć, że stopień i tempo tej zmiany, a także wyłączna rola egzekucji, bywają przedmiotem dyskusji w nowszej historiografii. Powstańcy, z militarnej klęski, odnieśli zwycięstwo propagandowe, zyskując sympatię milionów ludzi.

Powstanie przywróciło republikanizm siłowy na pierwszy plan irlandzkiej polityki, która przez prawie pięćdziesiąt lat była zdominowana przez nacjonalizm konstytucyjny. Sprzeciw wobec brytyjskiej reakcji przyczynił się do wzrostu popularnego poparcia dla niepodległości Irlandii. To przesunięcie w opinii publicznej zostało wyraźnie pokazane w wyborach powszechnych w 1918 roku, w których partia Sinn Féin, choć nie miała bezpośredniego związku z powstaniem, zdobyła 73 ze 105 irlandzkich miejsc w parlamencie brytyjskim.

Zwycięska Sinn Féin, zamiast zasiąść w Westminsterze, zwołała własny parlament - Pierwszy Dáil - i ogłosiła niepodległość Irlandii. To wydarzenie zapoczątkowało Irlandzką Wojnę o Niepodległość (1919-1921), która ostatecznie doprowadziła do utworzenia Wolnego Państwa Irlandzkiego.

Powstanie Wielkanocne było również kluczowe dla powstania Irlandzkiej Armii Republikańskiej (IRA). W 1916 roku Irlandzcy Ochotnicy i Irlandzka Armia Obywatelska stanowiły trzon sił, które w 1919 roku, po proklamowaniu Pierwszego Dáil, przyjęły nazwę IRA, która przez cały okres swego istnienia uznawała się za armię powołanej wtedy republiki. Republika proklamowana przez powstańców w 1916 roku obejmowała wszystkie 32 irlandzkie hrabstwa, czyli dzisiejszą Republikę Irlandii i Irlandię Północną, co miało długotrwałe konsekwencje dla przyszłego podziału wyspy.

Pod względem strat ludzkich, powstanie było tragiczne. Z 485 zabitych osób, 260 było cywilami, 143 to personel wojskowy i policyjny Wielkiej Brytanii, a 82 to irlandzcy powstańcy (w tym 16 straconych). Ponad 2600 osób zostało rannych. Wielu cywilów zginęło lub zostało rannych w wyniku ostrzału artyleryjskiego Brytyjczyków lub zostało pomylonych z powstańcami.

Irlandzcy więźniowie maszerujący wzdłuż Bachelors Walk w Dublinie pod brytyjską strażą po Powstaniu Wielkanocnym. Fot. autor nieznany, Public domain / Wikimedia Commons

Oś czasu

• 1800: Akty Unii łączą Królestwo Wielkiej Brytanii i Królestwo Irlandii.
• Listopad 1913: Utworzenie Irlandzkich Ochotników w celu obrony Home Rule; Irlandzkie Bractwo Republikańskie (IRB) dominuje w ich władzach wykonawczych.
• Sierpień 1914: Wybuch I wojny światowej; odroczenie wdrożenia ustawy o Home Rule.
• 5 września 1914: Rada Najwyższa IRB decyduje o zorganizowaniu powstania przed końcem wojny i pozyskaniu pomocy od Niemiec.
• Maj 1915: Tom Clarke i Seán Mac Diarmada tworzą Radę Wojskową w ramach IRB do planowania powstania.
• Sierpień 1915: Pogrzeb Jeremiaha O'Donovana Rossy, podczas którego Patrick Pearse wygłasza słynną mowę pogrzebową.
• Styczeń 1916: Rada Najwyższa IRB decyduje, że powstanie rozpocznie się w Niedzielę Wielkanocną, 23 kwietnia 1916 roku; James Connolly dołącza do Rady Wojskowej.
• Początek kwietnia 1916: Patrick Pearse wydaje rozkazy dotyczące „parad i manewrów” na Wielkanoc.
• 9 kwietnia 1916: Niemiecki statek SS Libau z bronią dla powstańców zostaje wysłany do Irlandii, ale zostaje przechwycony.
• 23 kwietnia 1916 (Niedziela Wielkanocna): Eoin MacNeill wydaje kontrrozkaz wstrzymujący powstanie.
• 24 kwietnia 1916 (Poniedziałek Wielkanocny): Rozpoczęcie Powstania Wielkanocnego w Dublinie; Patrick Pearse proklamuje Republikę Irlandzką.
• 29 kwietnia 1916: Patrick Pearse zgadza się na bezwarunkową kapitulację powstańców.
• Maj 1916: Rozpoczęcie egzekucji szesnastu przywódców powstania.
• 1918: Wybory powszechne, w których Sinn Féin zdobywa większość irlandzkich miejsc.
• 1919: Sinn Féin zwołuje Pierwszy Dáil i ogłasza niepodległość, rozpoczynając Irlandzką Wojnę o Niepodległość.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym było Powstanie Wielkanocne? Powstanie Wielkanocne, znane również jako Rebelia Wielkanocna, było zbrojnym zrywem irlandzkich republikanów przeciwko brytyjskim rządom w Irlandii w kwietniu 1916 roku, trwającym przez Tydzień Wielkanocny. Celem było ustanowienie niezależnej Republiki Irlandzkiej.

• Kto stał za organizacją powstania? Powstanie zostało zorganizowane przez siedmioosobową Radę Wojskową Irlandzkiego Bractwa Republikańskiego (IRB), w skład której wchodzili m.in. Patrick Pearse, James Connolly, Tom Clarke i Seán Mac Diarmada.

• Dlaczego powstanie wybuchło w czasie I wojny światowej? Irlandzcy republikanie wierzyli, że „trudności Anglii” (zaangażowanie w I wojnę światową) są „szansą Irlandii” na odzyskanie niepodległości. Uważali, że Wielka Brytania będzie zbyt zajęta wojną, aby skutecznie stłumić zryw.

• Jakie były bezpośrednie konsekwencje militarne powstania? Powstanie zostało stłumione przez znacznie liczniejszą i lepiej uzbrojoną Armię Brytyjską po sześciu dniach walk. W Dublinie doszło do znacznych zniszczeń, a powstańcy ponieśli klęskę militarną.

• Jakie było długoterminowe znaczenie Powstania Wielkanocnego? Mimo militarnej porażki, powstanie i brutalna brytyjska reakcja (zwłaszcza egzekucje przywódców) radykalnie zmieniły nastroje społeczne w Irlandii, zwiększając poparcie dla niepodległości. Stało się katalizatorem dla późniejszej Irlandzkiej Wojny o Niepodległość i doprowadziło do powstania Republiki Irlandzkiej. Przywróciło także republikanizm siłowy na pierwszy plan irlandzkiej polityki i doprowadziło do powstania Irlandzkiej Armii Republikańskiej (IRA).

Podsumowanie

Powstanie Wielkanocne z 1916 roku było zbrojnym zrywem, który, choć militarnie zakończył się klęską i przyniósł znaczne zniszczenia Dublinowi, stał się jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Irlandii. Jego prawdziwe znaczenie nie leżało w sukcesie na polu bitwy, lecz w głębokiej zmianie, jaką wywołało w świadomości narodowej Irlandczyków. Egzekucje przywódców przez władze brytyjskie, początkowo potępiane przez wielu, przekształciły ich w męczenników i bohaterów, radykalizując społeczeństwo i wzmacniając dążenie do pełnej niepodległości. Powstanie Wielkanocne było iskrą, która rozpaliła irlandzki okres rewolucyjny, prowadząc do powstania Republiki Irlandzkiej i ukształtowania współczesnego oblicza wyspy.