Rewolucja węgierska 1956 - opór przeciw ZSRR

Niewiele wydarzeń w historii Zimnej Wojny tak mocno wstrząsnęło światem, jak Rewolucja Węgierska 1956 roku. Przez zaledwie kilkanaście dni, od 23 października do 4 listopada, naród węgierski podniósł zbrojny bunt przeciwko narzuconym rządom komunistycznym i dominacji Związku Radzieckiego, stając się symbolem oporu wobec totalitarnego reżimu. To dramatyczne powstanie, brutalnie stłumione przez interwencję wojsk Układu Warszawskiego, na zawsze zapisało się w pamięci jako świadectwo ludzkiej determinacji w walce o wolność.

*Fot. Metzger, Jack

ETH-Bibliothek Zürich, Bildarchiv / Fotograf: Metzger, Jack / Com_M05-0448-0002 / CC BY-SA 4.0, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons*

Kluczowe fakty

• Kiedy? Rewolucja trwała od 23 października do 4 listopada 1956 roku, choć walki poza Budapesztem trwały co najmniej do 12 listopada 1956 roku.
• Gdzie? Wydarzenia miały miejsce na terenie Węgierskiej Republiki Ludowej, głównie w Budapeszcie.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami byli Węgrzy (studenci, robotnicy, milicje rewolucyjne, rząd Imre Nagya) oraz Związek Radziecki (Armia Radziecka, ÁVH - Urząd Bezpieczeństwa Państwa, rząd Jánosa Kádára). Kluczowe postacie to Imre Nagy (reformatorski premier), Mátyás Rákosi (stalinowski przywódca), János Kádár (wicepremier, później przywódca marionetkowego rządu) oraz Nikita Chruszczow (I sekretarz KPZR).
• Wynik? Rewolucja została brutalnie stłumiona przez interwencję radziecką. Doprowadziło to do śmierci około 2500 Węgrów i 700 żołnierzy radzieckich, ucieczki około 200 000 Węgrów z kraju oraz aresztowania i stracenia Imre Nagya. ZSRR umocnił swoją dominację nad Węgrami, instalując marionetkowy rząd Jánosa Kádára.

Tło i przyczyny

Rewolucja węgierska 1956 roku nie była nagłym wybuchem, lecz kulminacją narastających frustracji i sprzeciwu wobec sowieckiej dominacji oraz wewnętrznego reżimu komunistycznego. Jej korzenie sięgały głęboko w powojenną historię Węgier, naznaczoną okupacją, represjami i zapaścią gospodarczą.

Powojenna dominacja ZSRR i narodziny Węgierskiej Republiki Ludowej

Węgry, jako członek państw Osi podczas II wojny światowej, sprzymierzone z nazistowskimi Niemcami i faszystowskimi Włochami, poniosły konsekwencje klęski. W 1945 roku kraj został zajęty przez Związek Radziecki po oblężeniu Budapesztu. Po zakończeniu wojny Węgry znalazły się w geopolitycznej strefie wpływów ZSRR, co było częścią szerszego kontekstu Zimnej Wojny (1947-1991), globalnego stanu napięcia między blokiem wschodnim a zachodnim.

Początkowo Węgry funkcjonowały jako wielopartyjna demokracja, jednak Węgierska Partia Komunistyczna, działając w imieniu ZSRR, systematycznie osłabiała władzę rządu koalicyjnego. W 1949 roku proklamowano Węgierską Republikę Ludową jako państwo socjalistyczne, co umożliwiło stałe stacjonowanie wojsk Armii Czerwonej na Węgrzech. Węgierska Partia Pracujących (Magyar Dolgozók Pártja) stała się partią rządzącą, a jej polityka była ściśle podporządkowana Moskwie.

Stalinowskie represje i terror ÁVH

W początkowych latach Węgierskiej Republiki Ludowej rządził stalinowski Mátyás Rákosi, który sprawował władzę w latach 1947-1956. Jego reżim był jednym z najbardziej represyjnych w bloku wschodnim, szczególnie wobec mniejszości politycznych, seksualnych i religijnych. Rákosi wykorzystywał Államvédelmi Hatóság (ÁVH), czyli Urząd Bezpieczeństwa Państwa, policję polityczną działającą w latach 1945-1956, do czystek politycznych. ÁVH podlegała operacyjnie służbom sowieckim i stosowała represje, tortury, tajne aresztowania oraz budowała sieć obozów koncentracyjnych.

W latach 1950-1952 ÁVH przymusowo przesiedliła ponad 26 000 Węgrów niekomunistycznych, konfiskując ich mieszkania i eliminując zagrożenia ze strony inteligencji i burżuazji. Ofiary reżimu były więzione, deportowane do ZSRR lub zabijane po pokazowych procesach, jak w przypadku komunistycznego polityka László Rajka. System edukacji został upolityczniony, a nauka języka rosyjskiego i ideologii komunistycznej stała się obowiązkowa.

Kardynał József Mindszenty, aktywny przeciwnik nazistowskiego rządu, został aresztowany w 1949 roku i skazany w pokazowym procesie za zdradę, mimo że w rzeczywistości sprzeciwiał się zarówno nazistom, jak i komunistom.

Zapaść ekonomiczna i społeczne niezadowolenie

Węgierska gospodarka wczesnych lat 50. XX wieku, wzorowana na modelu ZSRR, doprowadziła do drastycznego spadku poziomu życia. Obowiązkowe kontrybucje na rzecz industrializacji kraju zmniejszyły dochód rozporządzalny pracowników, który w 1952 roku stanowił zaledwie dwie trzecie dochodu z 1938 roku. Biurokratyczne zarządzanie zasobami skutkowało niedoborami i racjonowaniem żywności.

Węgrzy ponosili również koszty okupacji Armii Czerwonej oraz płacili reparacje wojenne w wysokości 300 milionów dolarów USA ZSRR, Czechosłowacji (anachronicznie nazywanej później Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną) i Federalnej Ludowej Republice Jugosławii (anachronicznie nazywanej później Socjalistyczną Federalną Republiką Jugosławii). Te obciążenia, w połączeniu z hiperinflacją i niemożnością bezpośredniego handlu z krajami Zachodu (z powodu udziału w RWPG, co uniemożliwiło otrzymanie pomocy z Planu Marshalla), wywoływały powszechne niezadowolenie. Chłopi byli sfrustrowani polityką kolektywizacji, a studenci skarżyli się na warunki nauki i nieprzejrzyste kryteria przyjmowania na uniwersytety, takie jak punkty za pochodzenie lub przynależność do partii.

Destalinizacja i nadzieje na reformy

Śmierć Stalina w 1953 roku zapoczątkowała proces destalinizacji w ZSRR, co otworzyło drogę dla reformatorskiego skrzydła w partiach komunistycznych bloku wschodniego. Imre Nagy, reformatorski komunista, został premierem Węgierskiej Republiki Ludowej w latach 1953-1955, zastępując stalinistę Rákosiego. Nagy wprowadził szereg reform politycznych i społeczno-ekonomicznych, jednak Rákosi, pozostając sekretarzem generalnym partii, aktywnie podważał jego działania. To doprowadziło do usunięcia Nagya ze stanowiska premiera w kwietniu 1955 roku i jego wykluczenia z partii.

W lutym 1956 roku Nikita Chruszczow wygłosił tajny referat potępiający kult jednostki Stalina, co przyspieszyło destalinizację na Węgrzech. W lipcu 1956 roku Rákosi został odwołany ze stanowiska sekretarza generalnego partii, a jego miejsce zajął Ernő Gerő. Te zmiany wzbudziły nadzieje na dalsze liberalizacje.

Węgierska Partia Pracujących była głęboko podzielona na skrzydła reformatorskie i stalinowskie. Uroczysty pogrzeb László Rajka i innych ofiar stalinowskiego terroru 6 października 1956 roku, z udziałem kilkuset tysięcy ludzi, skonsolidował frakcję Nagya i stał się potężnym symbolem sprzeciwu. Studenci budapeszteńskiej politechniki, zainspirowani wydarzeniami w Polsce (Poznański Czerwiec i wybór Władysława Gomułki), 22 października 1956 roku odtworzyli związek studencki MEFESZ i ogłosili szesnaście żądań, wzywając do wolności obywatelskich, demokracji parlamentarnej i narodowej niepodległości. Te żądania, kolportowane w całym kraju, stały się bezpośrednią iskrą rewolucji.

Fot. SammyJL27, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

Rewolucja węgierska była dynamicznym i dramatycznym ciągiem wydarzeń, które w ciągu kilkunastu dni przekształciły się z pokojowych protestów w zbrojny opór, a następnie w brutalne stłumienie.

Początek rewolucji: 23 października 1956

Rewolucja rozpoczęła się 23 października 1956 roku w Budapeszcie. Studenci uniwersytetu, uzyskawszy zgodę na manifestację solidarności z „polskim Październikiem”, wezwali ludność cywilną do protestu pod budynkiem parlamentu przeciwko dominacji ZSRR. Ich rzeczywiste cele sięgały znacznie dalej, obejmując wolności obywatelskie, demokrację parlamentarną i narodową niepodległość.

Przemarsz, w którym wzięły udział setki tysięcy ludzi, zakończył się odczytaniem listy żądań studentów na placu Bema. Mimo oficjalnego zakończenia demonstracji, sytuacja zaogniała się. Część demonstrantów pomaszerowała pod parlament, domagając się wolności słowa, wolnej prasy, wolnych wyborów i pełnej niezależności od ZSRR, a także nominacji Imre Nagya na szefa rządu.

Większość udała się pod budynek Magyar Rádió, próbując skłonić radio do odczytania swoich szesnastu żądań reform politycznych i gospodarczych. Delegacja studentów, która weszła do budynku, została zatrzymana przez ochronę. Kiedy protestujący studenci na zewnątrz budynku radia zażądali uwolnienia delegacji, policja ÁVH śmiertelnie postrzeliła kilku z nich. To wydarzenie zapoczątkowało oblężenie budynku radia, a następnie walki. Rewolucjoniści, zdobywszy broń od węgierskiego wojska, zdołali zająć budynek radiostacji. Wieczorem, pod naciskiem demonstrantów, Imre Nagy został powołany na premiera przez Komitet Centralny Węgierskiej Partii Pracujących. Jednocześnie Sowieci, na prośbę sekretarza partii Ernő Gerő, rozpoczęli interwencję militarną. Jeszcze tego wieczoru demonstranci obalili pomnik Stalina na placu Bohaterów.

Eskalacja i rządy Imre Nagya: 24 października - 3 listopada

W dniach 24-27 października powstanie rozszerzyło się na inne miasta, choć Budapeszt pozostawał jego głównym ośrodkiem. Powstały rady pracownicze, narodowe i rewolucyjne, ogłoszono strajk generalny i zaczęły ukazywać się niezależne gazety. Do Budapesztu wkroczyło 6 tysięcy żołnierzy radzieckich, wspieranych przez ponad 200 czołgów, współdziałających z węgierskimi służbami bezpieczeństwa i armią.

25 października przed parlamentem ÁVH otworzyła ogień do tłumu, zabijając ponad 100 osób. Imre Nagy wycofał swoją zgodę na interwencję radziecką. 27 października Nagy przedstawił skład nowego rządu i ogłosił rozwiązanie ÁVH, której funkcjonariusze zostali internowani. Węgierska Armia, na polecenie rządu, wstrzymała działania przeciwko powstańcom, a wydarzenia zostały oficjalnie uznane za rewolucję.

28 października Armia Radziecka, na prośbę rządu węgierskiego, zawiesiła akcję militarną, a intensywne walki zaczęły ustępować. Węgrzy zorganizowali się w milicje rewolucyjne do walki z ÁVH, uwalniali więźniów politycznych i wykonywali egzekucje na lokalnych komunistycznych liderach i policjantach ÁVH. Lokalne rady robotnicze przejęły kontrolę nad samorządami, realizując żądania polityczne, gospodarcze i społeczne.

30 października Nagy ogłosił koniec systemu jednopartyjnego i powołał niekomunistycznych ministrów. Tego samego dnia kardynał József Mindszenty został uwolniony z więzienia. Sowieci sygnalizowali chęć rokowań, jednocześnie jednak przygotowując atak zbrojny. Biuro Polityczne KPZR większością głosów wypowiedziało się przeciwko interwencji zbrojnej na Węgrzech, co okazało się jedynie taktycznym posunięciem.

31 października ostatnie oddziały radzieckie opuściły Budapeszt i wycofały się 20 kilometrów od miasta. 1 listopada Imre Nagy ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i neutralność kraju, zwracając się do ONZ o zagwarantowanie tej neutralności. Wicepremier rządu Nagya, János Kádár, ogłosił powstanie nowej partii - Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, po czym zniknął z Budapesztu, udając się do ZSRR pod eskortą oficerów KGB. Biuro Polityczne KPZR podjęło ostateczną decyzję o interwencji zbrojnej.

3 listopada wieczorem delegacja węgierska, w tym minister obrony Pál Maléter, została podstępnie aresztowana podczas rozmów dotyczących wycofania wojsk radzieckich. Tego samego dnia w Szolnoku utworzono marionetkowy Węgierski Rewolucyjny Rząd Robotniczo-Chłopski z Jánosem Kádárem na czele, który natychmiast poprosił ZSRR o pomoc w stłumieniu „kontrrewolucyjnego powstania”.

Radziecka interwencja i stłumienie powstania: 4-10 listopada

4 listopada 1956 roku o godzinie 4:00 rano nastąpiło wznowienie radzieckiej interwencji na Węgrzech, nazwanej operacją „Wicher” (ros. Wichr'). W akcji wzięło udział 58 tysięcy żołnierzy radzieckich i broń pancerna. Spadochroniarze radzieccy opanowali lotniska, a gmachy parlamentu i ministerstwa obrony narodowej zostały zajęte bez walki. W oddziałach armii węgierskiej przywrócono dowódców usuniętych przez powstańców, a tych, którzy poparli powstanie, aresztowano.

Imre Nagy i jego współpracownicy, po wystąpieniu radiowym, schronili się w ambasadzie jugosłowiańskiej. Zacięte walki z rewolucjonistami węgierskimi trwały do 10 listopada 1956 roku, zakończone zwycięstwem Sowietów. Powstańcy byli gorzej uzbrojeni i pozbawieni centralnego dowodzenia, a armia węgierska, zdezorganizowana aresztowaniem ministra obrony i niechętną postawą większości kadry oficerskiej, praktycznie nie stawiała zorganizowanego oporu. Do 12 listopada główne miasta zostały opanowane.

Węgierska sekcja Radio Wolna Europa, nadzorowana przez oficerów amerykańskich, obiecywała Węgrom militarną pomoc Zachodu, zachęcając ich do zbrojnego wystąpienia i instruując wojskowo (np. ucząc sporządzania koktajli Mołotowa). Rola tych audycji w podtrzymywaniu nadziei na interwencję Zachodu jest w nowszej historiografii dyskutowana. Obietnica ta nie została jednak dotrzymana, co pozostawiło powstańców osamotnionych w walce.

Oś czasu

• 1945: Węgry zostają zajęte przez Związek Radziecki po oblężeniu Budapesztu.
• 1949: Proklamowano Węgierską Republikę Ludową; ÁVH staje się narzędziem represji.
• 1950-1952: ÁVH przymusowo przesiedla ponad 26 000 Węgrów niekomunistycznych.
• 1953: Śmierć Stalina; Imre Nagy zostaje premierem, rozpoczynając destalinizację.
• Kwiecień 1955: Imre Nagy zostaje usunięty ze stanowiska premiera.
• Luty 1956: Nikita Chruszczow wygłasza tajny referat potępiający kult jednostki Stalina.
• Lipiec 1956: Mátyás Rákosi zostaje odwołany ze stanowiska sekretarza generalnego partii.
• 6 października 1956: Uroczysty pogrzeb László Rajka i innych ofiar stalinowskiego terroru.
• 22 października 1956: Studenci budapeszteńskiej politechniki rekonstytuują MEFESZ i ogłaszają 16 żądań.
• 23 października 1956: Początek rewolucji węgierskiej w Budapeszcie; studenci protestują, ÁVH strzela do demonstrantów; Imre Nagy zostaje premierem.
• 24 października 1956: Radzieckie wojska wkraczają do Budapesztu; powstanie rozszerza się na inne miasta.
• 25 października 1956: ÁVH strzela do tłumu przed parlamentem; Ernő Gerő usunięty, János Kádár I sekretarzem Węgierskiej Partii Pracujących.
• 27 października 1956: Imre Nagy ogłasza rozwiązanie ÁVH.
• 28 października 1956: Armia Radziecka zawiesza akcję militarną.
• 30 października 1956: Nagy ogłasza koniec systemu jednopartyjnego; kardynał Mindszenty uwolniony.
• 1 listopada 1956: Nagy ogłasza wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i neutralność; János Kádár tworzy Węgierską Socjalistyczną Partię Robotniczej i udaje się do ZSRR.
• 3 listopada 1956: Aresztowanie węgierskiej delegacji z Pálem Maléterem; utworzenie marionetkowego rządu Kádára w Szolnoku.
• 4 listopada 1956: Radziecka interwencja (operacja „Wicher”) rozpoczyna się o 4:00 rano.
• 10 listopada 1956: Zakończenie zaciętych walk z rewolucjonistami węgierskimi.
• 12 listopada 1956: Główne miasta Węgier opanowane przez wojska radzieckie.
• Kwiecień 1957: Imre Nagy zostaje aresztowany w Rumunii.
• 16 czerwca 1958: Imre Nagy zostaje stracony przez powieszenie.

Skutki i znaczenie

Stłumienie Rewolucji Węgierskiej 1956 roku miało dalekosiężne i tragiczne konsekwencje zarówno dla Węgier, jak i dla całego bloku wschodniego oraz stosunków międzynarodowych w okresie Zimnej Wojny.

Bezpośrednie konsekwencje dla Węgier

W wyniku brutalnego stłumienia powstania zginęło około 2500 Węgrów, a około 700 żołnierzy Armii Radzieckiej poniosło śmierć. Walki trwały do 10 listopada, a prześladowania uczestników powstania jeszcze przez kolejne lata. Około 200 000 Węgrów uciekło z kraju, głównie do Austrii, szukając azylu politycznego, co stanowiło ogromną stratę demograficzną i intelektualną dla narodu.

Imre Nagy i jego współpracownicy, którzy schronili się w ambasadzie jugosłowiańskiej, zostali podstępnie aresztowani w Rumunii w kwietniu 1957 roku. Po tajnym procesie, w którym został skazany na śmierć, Nagy został stracony przez powieszenie 16 czerwca 1958 roku. Jego śmierć stała się symbolem męczeństwa i oporu przeciwko sowieckiej dominacji.

Na czele nowego, marionetkowego rządu stanął János Kádár, który ogłosił powstanie Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej. Jego rząd, zainstalowany przez ZSRR, brutalnie rozprawił się z pozostałymi powstańcami i zwolennikami Nagya. Rozbrojono 35 tysięcy żołnierzy i powstańców, a ponad 20 tysięcy osób aresztowano lub internowano. Straty materialne wyniosły 220 milionów forintów, co stanowiło około 25% rocznego dochodu narodowego Węgier.

Wpływ na blok wschodni i Zimną Wojnę

Interwencja radziecka na Węgrzech wysłała jasny sygnał do pozostałych państw bloku wschodniego: Związek Radziecki nie będzie tolerował prób wyjścia z jego strefy wpływów ani radykalnych zmian ustrojowych. Stłumienie powstania umocniło kontrolę Moskwy nad Europą Środkowo-Wschodnią na kolejne dziesięciolecia.

Wydarzenia na Węgrzech miały również wpływ na politykę destalinizacji. Chociaż Chruszczow potępił Stalina, to jednak pokazał, że granice liberalizacji są ściśle wyznaczone przez interesy ZSRR. Węgierska tragedia stała się przestrogą dla innych reformatorów w bloku.

Reakcja międzynarodowa i rola Zachodu

Reakcja Zachodu na Rewolucję Węgierską była w dużej mierze symboliczna. Mimo obietnic pomocy ze strony Radia Wolna Europa, które instruowało powstańców i zachęcało do walki, militarna interwencja ze strony państw zachodnich nie nastąpiła. Stany Zjednoczone i ich sojusznicy, obawiając się eskalacji konfliktu nuklearnego z ZSRR, nie zdecydowali się na bezpośrednie wsparcie militarne. Kryzys sueski, który zbiegł się w czasie z wydarzeniami na Węgrzech, również odwrócił uwagę międzynarodową od Budapesztu.

Brak realnej pomocy ze strony Zachodu był gorzką lekcją dla Węgrów i innych narodów bloku wschodniego, pokazując, że w obliczu sowieckiej dominacji mogą liczyć głównie na siebie. Rewolucja węgierska ujawniła ograniczenia polityki „wyzwalania” i „odpychania komunizmu”, którą głosiły niektóre kręgi na Zachodzie.

Dziedzictwo i pamięć

Mimo klęski, Rewolucja Węgierska 1956 roku stała się jednym z najważniejszych symboli oporu przeciwko totalitaryzmowi i dominacji ZSRR. Pamięć o niej była żywa przez cały okres komunistyczny, a Imre Nagy stał się ikoną walki o wolność. Jego uroczysty pogrzeb w 1989 roku, w którym wzięło udział około 250 tysięcy ludzi, był jednym z kluczowych wydarzeń poprzedzających upadek komunizmu na Węgrzech. Nagy został formalnie zrehabilitowany 6 lipca 1989 roku.

Rewolucja węgierska pokazała światu, że narody Europy Środkowo-Wschodniej nie akceptują narzuconego im systemu i są gotowe walczyć o swoją suwerenność i wolność, nawet za cenę najwyższej ofiary. Jest to wydarzenie, które na zawsze pozostanie świadectwem ludzkiej odwagi i dążenia do samostanowienia.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym była Rewolucja Węgierska 1956 roku? Rewolucja Węgierska 1956 roku, znana również jako powstanie węgierskie, była ogólnokrajową, zbrojną próbą obalenia komunistycznego rządu Węgierskiej Republiki Ludowej i wyzwolenia się spod dominacji Związku Radzieckiego.

• Dlaczego doszło do Rewolucji Węgierskiej? Przyczyny rewolucji były złożone: obejmowały powojenną dominację ZSRR, stalinowskie represje i terror ÁVH (policji politycznej), zapaść ekonomiczną i niskie standardy życia, a także nadzieje na reformy polityczne i społeczne, które pojawiły się po śmierci Stalina i destalinizacji.

• Jaką rolę odegrał Imre Nagy? Imre Nagy był reformatorskim komunistą, który został premierem Węgier w 1953 roku. Podczas rewolucji 1956 roku ponownie objął stanowisko premiera, ogłosił rozwiązanie ÁVH, wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i zobowiązał się do przywrócenia wolnych wyborów. Po stłumieniu powstania został aresztowany i stracony.

• Jak Związek Radziecki stłumił powstanie? Związek Radziecki stłumił powstanie 4 listopada 1956 roku, rozpoczynając operację „Wicher” z udziałem 58 tysięcy żołnierzy i broni pancernej. Mimo początkowych negocjacji i pozornego wycofania wojsk, Sowieci podstępnie aresztowali węgierską delegację i zainstalowali marionetkowy rząd Jánosa Kádára, który poprosił o pomoc w stłumieniu „kontrrewolucji”.

• Jakie były konsekwencje Rewolucji Węgierskiej? Konsekwencje były tragiczne: około 2500 Węgrów zginęło, 200 000 uciekło z kraju, a Imre Nagy został stracony. ZSRR umocnił swoją dominację nad Węgrami, a wydarzenia te wysłały jasny sygnał do pozostałych państw bloku wschodniego o braku tolerancji dla prób wyjścia z sowieckiej strefy wpływów.

Podsumowanie

Rewolucja Węgierska 1956 roku to jeden z najbardziej przejmujących rozdziałów w historii Zimnej Wojny. Przez kilkanaście dni naród węgierski, zmęczony latami represji, zapaścią gospodarczą i dominacją Związku Radzieckiego, odważył się podnieść zbrojny bunt w imię wolności i suwerenności. Mimo heroicznego oporu, powstanie zostało brutalnie stłumione przez interwencję radziecką, co pociągnęło za sobą tysiące ofiar, masowe ucieczki i egzekucję premiera Imre Nagya. Wydarzenia te, choć zakończone klęską, stały się potężnym symbolem ludzkiej determinacji w walce z totalitaryzmem i na zawsze zapisały się w pamięci jako świadectwo niezłomnego ducha narodu węgierskiego. Była to również gorzka lekcja dla Zachodu, ukazująca ograniczenia polityki „wyzwalania” i potwierdzająca bezwzględność ZSRR w utrzymywaniu kontroli nad swoim blokiem.