Wielki głód na Ukrainie - Hołodomor jako narzędzie terroru

Gdy w latach 1932-1933 miliony ludzi na Ukrainie umierały z głodu, świat milczał. Władze Związku Radzieckiego, pod kierownictwem Józefa Stalina, nie tylko nie udzieliły pomocy, ale wręcz zaostrzyły politykę, która doprowadziła do tej niewyobrażalnej tragedii. Hołodomor, bo tak nazwano ten sztucznie wywołany głód, stał się jednym z najczarniejszych rozdziałów w historii Ukrainy, pozostawiając trwałe blizny w pamięci narodu.

Zagłodzeni chłopi na ulicy Charkowa w 1933 roku, ofiary Hołodomoru, sfotografowani przez Alexandra Wienerbergera. Fot. Alexander Wienerberger, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Wielki głód, znany jako Hołodomor, miał miejsce w latach 1932-1933, z największą liczbą ofiar wiosną 1933 roku.
• Gdzie? Wydarzenia te rozegrały się na terenie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej oraz Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, będącej wówczas częścią Ukraińskiej SRR. Był to element szerszej klęski głodu, która dotknęła główne obszary produkcji zboża w Związku Radzieckim.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami były władze Związku Radzieckiego (na czele z Józefem Stalinem) oraz ludność ukraińska, zwłaszcza chłopi.
• Wynik? Hołodomor pochłonął miliony ofiar. Szacunki historyków i urzędników rządowych znacznie się różnią, ale nowsze badania wskazują na 3,5 do 5 milionów zmarłych na Ukrainie. Od 2006 roku Hołodomor jest uznawany za ludobójstwo przez Ukrainę i 33 inne państwa członkowskie ONZ.

Wprowadzenie: Hołodomor - Śmierć z Głodu jako Broń

Hołodomor, co w języku ukraińskim oznacza „śmierć z głodu” lub „zabijanie głodem”, to określenie tragicznej klęski głodu, która nawiedziła Ukraińską Socjalistyczną Republikę Radziecką w latach 1932-1933. Było to wydarzenie bezprecedensowe w historii Ukrainy, będące częścią szerszej klęski głodu, która dotknęła główne obszary produkcji zboża w całym Związku Radzieckim w latach 1930-1933.

Choć uczeni zgadzają się, że głód był przede wszystkim spowodowany przez człowieka, to wciąż toczy się spór, czy był on celowy, czy był skierowany przeciwko Ukraińcom i czy stanowił ludobójstwo. Niezależnie od interpretacji, skutki były katastrofalne - miliony ludzi zginęły w wyniku polityki prowadzonej przez reżim sowiecki.

Kolejka po chleb w Charkowie w 1932 roku, zdjęcie z czasów Wielkiego Głodu na Ukrainie. Fot. NieznanyUnknown author, Public domain / Wikimedia Commons

Tło i przyczyny Hołodomoru

Zrozumienie przyczyn Hołodomoru wymaga spojrzenia na szerszy kontekst polityki Związku Radzieckiego w latach 20. i 30. XX wieku. Był to okres intensywnej industrializacji i kolektywizacji rolnictwa, które miały przekształcić ZSRR w potęgę przemysłową.

Polityka kolektywizacji i industrializacji

Po rewolucji październikowej i wojnie domowej, Związek Radziecki stanął przed wyzwaniem modernizacji. Józef Stalin, dążąc do szybkiego uprzemysłowienia kraju, ogłosił potrzebę „daniny” lub „podatku” od chłopstwa. Idea ta, popierana przez większość partii w latach 20., przybrała formę wirtualnej wojny przeciwko chłopstwu, mającej na celu jego kulturowe zniszczenie i podporządkowanie wsi kulturze miejskiej elity radzieckiej. Leon Trocki, choć sam był postacią kontrowersyjną, sprzeciwiał się forsowanej kolektywizacji, opowiadając się za dobrowolnym i stopniowym przechodzeniem do rolnictwa kolektywnego, z większą tolerancją dla praw ukraińskich chłopów.

Kolektywizacja rolnictwa, czyli przymusowe łączenie indywidualnych gospodarstw chłopskich w kołchozy (spółdzielnie rolnicze) i sowchozy (gospodarstwa państwowe), była kluczowym elementem tej polityki. Miała ona zapewnić państwu kontrolę nad produkcją żywności i umożliwić eksport zboża w celu pozyskania dewiz na zakup maszyn i technologii dla przemysłu. Władze radzieckie błędnie zakładały, że kolektywizacja doprowadzi do wzrostu produkcji rolnej.

Nieproporcjonalne kwoty zbożowe i opór chłopów

Ukraina, będąca jednym z największych producentów zboża w ZSRR, została szczególnie mocno dotknięta. W 1930 roku nałożono na nią nieproporcjonalnie wysokie kwoty zbożowe w porównaniu do reszty ZSRR. Oznaczało to, że ukraińscy chłopi musieli oddawać państwu znacznie większą część swoich zbiorów, często pozostając bez wystarczającej ilości żywności dla siebie.

Opór chłopów wobec kolektywizacji był powszechny. Niszczyli oni swój dobytek, wyprzedawali i zarzynali zwierzęta gospodarskie w obawie przed ich konfiskatą, a także powstrzymywali się od prac polowych. Władze radzieckie reagowały na to represjami, oskarżając zamożniejszych chłopów, tzw. „kułaków”, o agitację przeciwko kołchozom i sabotaż.

Spór o celowość głodu

Wśród historyków toczy się debata na temat tego, czy Hołodomor był celowo zaplanowanym aktem ludobójstwa, czy też niezamierzonym skutkiem ubocznym polityki kolektywizacji.

• Teza o celowym ludobójstwie: Niektórzy historycy, jak Robert Conquest w swojej pracy The Harvest of Sorrow, twierdzą, że głód został celowo zaplanowany przez Józefa Stalina w celu wyeliminowania ukraińskiego ruchu niepodległościowego i stłumienia ukraińskich nastrojów nacjonalistycznych. Argumentują, że skala i metody zastosowane przez władze radzieckie wskazują na intencję zniszczenia części narodu ukraińskiego.
• Teza o niezamierzonych konsekwencjach: Inni sugerują, że głód był głównie konsekwencją kolektywizacji rolnictwa i działań podjętych w celu uprzemysłowienia gospodarki radzieckiej. Wskazują na to, że głód dotknął również inne regiony ZSRR, choć na Ukrainie przybrał największe rozmiary. Historycy tacy jak R. W. Davies i Stephen Wheatcroft, choć zgadzają się, że Hołodomor był w dużej mierze wynikiem polityki Stalina, zwracają uwagę, że ci, którzy używają terminu „sztucznie wywołany”, mogą „niedoceniać roli... przyczyn naturalnych”, takich jak nieurodzaj spowodowany warunkami pogodowymi i chorobami roślin, choć jednocześnie przyznają, że radzieckie rozszerzenie obszarów zasiewów w połączeniu z brakiem płodozmianu mogło pogłębić problem.
• Stanowisko pośrednie: Pośrednie stanowisko, reprezentowane m.in. przez Andreę Graziosiego, mówi, że początkowe przyczyny głodu były niezamierzonym skutkiem ubocznym kolektywizacji, ale po jego wystąpieniu głód został selektywnie wykorzystany jako broń przeciwko Ukraińcom. Był to sposób na ukaranie ich za opór wobec polityki radzieckiej i stłumienie ich nastrojów nacjonalistycznych. To podejście podkreśla, że głód, choć początkowo mógł być niezamierzony, został „zinstrumentalizowany” i wzmocniony przeciwko konkretnej grupie.

Niezależnie od intencji, polityka radziecka, w tym przymusowa kolektywizacja, wysokie kwoty zbożowe i brutalne metody ich egzekwowania, stworzyły warunki, które doprowadziły do masowej śmierci z głodu.

Przebieg wydarzeń Hołodomoru

Hołodomor nie był nagłym, jednorazowym wydarzeniem, lecz procesem, który narastał i osiągnął swoje apogeum w 1933 roku.

Początek i eskalacja głodu

Pierwsze oznaki masowego niedożywienia i zgonów z głodu pojawiły się w styczniu 1933 roku w dwóch obszarach miejskich Umania, zgłoszone przez obwody winnicki i kijowski. Do połowy stycznia 1933 roku pojawiły się doniesienia o masowych „trudnościach” z żywnością w miastach i zgonach z głodu wśród osób, którym odmówiono racji żywnościowych. Racjonowanie żywności w miastach zostało drastycznie ograniczone, a zimą 1932-1933 i wiosną 1933 roku ludzie w wielu obszarach miejskich głodowali.

Do początku lutego 1933 roku najbardziej dotkniętym obszarem był obwód dniepropietrowski, który cierpiał również na epidemie tyfusu i malarii. Obwody odeski i kijowski były na drugim i trzecim miejscu pod względem liczby ofiar. Do połowy marca większość doniesień o głodzie pochodziła z obwodu kijowskiego. W połowie kwietnia 1933 roku obwód charkowski znalazł się na szczycie listy najbardziej dotkniętych, a następnie obwody kijowski, dniepropietrowski, odeski, winnicki i doniecki oraz Mołdawska SRR.

Szacuje się, że 70% do 80% wszystkich zgonów z głodu podczas Hołodomoru w ośmiu analizowanych obwodach Związku Radzieckiego nastąpiło w pierwszych siedmiu miesiącach 1933 roku.

Drastyczne środki władz radzieckich

Władze radzieckie podjęły szereg działań, które zaostrzyły sytuację i uniemożliwiły ludności dostęp do żywności:

• Zwrot zaliczek ziarna: 18 listopada 1932 roku władze radzieckie nakazały chłopom w Ukraińskiej SRR zwrot zaliczek ziarna uzyskanych przy wykonywaniu planów dostaw. Oznaczało to, że nawet to, co chłopi otrzymali jako zapłatę za pracę, musiało zostać oddane.
• System „czarnych tablic”: 28 listopada 1932 roku wprowadzono system „czarnych tablic”. Wsie, które nie wykonały planów dostaw, miały oddać piętnastokrotną normę, co w praktyce zamieniało je w strefy śmierci. Lokalni działacze, wspierani przez wojska OGPU (tajnej policji) i Armii Czerwonej, prowadzili akcje poszukiwania ukrytego zboża, co prowadziło do zabierania zboża przeznaczonego na siew i zapasów niezbędnych do wyżywienia rodzin chłopskich.
• Paszporty wewnętrzne: 27 grudnia 1932 roku władze ZSRR wprowadziły paszporty wewnętrzne, aby poradzić sobie z masowym opuszczaniem wsi przez chłopów. Ludność wiejska nie miała faktycznie prawa do paszportów, co uniemożliwiało jej opuszczenie miejsca zamieszkania i szukanie żywności w miastach. Ci, którzy mimo to próbowali uciec, często umierali na ulicach miast.
• „Prawo pięciu kłosów”: 7 sierpnia 1932 roku opublikowano dekret, nazywany potocznie „prawem pięciu kłosów”. Zerwanie nawet kłosa z pola kołchozowego było przestępstwem przeciwko ZSRR i groziło za to karą śmierci lub 10 latami łagru. W ciągu półtora roku na podstawie tego prawa skazano ponad 125 tysięcy osób.
• Zakaz pomocy głodującym: W ZSRR pomoc głodującym była nielegalna i kwalifikowana jako „sympatia dla wrogów ludu”. Akcje charytatywne prowadzono tajnie, bez większego rozgłosu.

W obliczu tak ekstremalnych warunków, podczas Hołodomoru odnotowano przypadki kanibalizmu, będące skrajnym przejawem głodu i zaburzeń psychicznych.

Ukrywanie prawdy

W Związku Radzieckim wszelkie wzmianki o głodzie były odrzucane jako antyradziecka propaganda aż do deklasyfikacji dokumentów historycznych pod koniec lat 80. XX wieku. Dopiero reformy głasnosti, wprowadzone przez Michaiła Gorbaczowa, umożliwiły publiczną dyskusję na ten temat. Pierwsze oficjalne użycie słowa „głód” w kontekście ukraińskim w ZSRR miało miejsce w grudniu 1987 roku w przemówieniu Wołodymyra Szczerbyckiego.

Mapa przedstawiająca depopulację na Ukrainie i południowej Rosji w latach 1929-1933. Fot. Sergento, CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Skutki i znaczenie Hołodomoru

Hołodomor pozostawił po sobie niezatarty ślad w historii Ukrainy, wpływając na demografię, społeczeństwo i tożsamość narodową.

Demograficzne konsekwencje

Liczba ofiar śmiertelnych Hołodomoru na Ukrainie jest przedmiotem sporu wśród historyków i urzędników rządowych.

• Wspólne oświadczenie dla ONZ z 2003 roku, podpisane przez 25 krajów, mówiło o 7 do 10 milionach ofiar.
• Nowsze badania szacują liczbę ofiar na 3,5 do 5 milionów.
• Instytut Demografii i Badań Społecznych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w 2013 roku oszacował nadmierną liczbę zgonów na Ukrainie na 3,9178 mln osób, a w całym ZSRR na 8,7319 mln.
• Alternatywna konferencja naukowa w 2016 roku podważyła te szacunki, twierdząc, że straty w Ukraińskiej SRR to co najmniej 7 mln, a na pozostałym terytorium ZSRR 3 mln.
• W 2017 roku Instytut Demografii i Badań Społecznych potwierdził swoje wcześniejsze szacunki, uznając liczby 7, 10 czy 12 mln ofiar za zawyżone i pozbawione uzasadnienia demograficznego.
• Polski Instytut Pamięci Narodowej szacuje, że wśród ofiar Wielkiego Głodu było 40 000-60 000 Polaków, głównie na radzieckiej Ukrainie.

Niezależnie od dokładnych liczb, skala tragedii była ogromna. W latach 1926-1939 populacja ukraińska wzrosła tylko o 6,6%, podczas gdy w Rosji i Białorusi odpowiednio o 16,9% i 11,7%. Co więcej, liczba Ukraińców pod względem etnicznym zmniejszyła się o 10%.

Społeczne i psychologiczne blizny

Hołodomor odcisnął głębokie piętno na psychice ocalałych i ich potomków. Badania psychologiczne wykazały, że potomkowie ofiar Hołodomoru często milczą o traumatycznych wydarzeniach, a ich strategie behawioralne obejmują dbałość o właściwe odżywianie i gromadzenie zapasów żywności. Najczęstsze postawy respondentów, których rodziny doświadczyły Hołodomoru, to nieufność wobec władzy, rozczarowanie rządem i priorytet potrzeb rodziny nad potrzebami społeczności. Analiza narracji ocalałych wykazała wysoką częstotliwość sądów moralnych i niską częstotliwość emocji moralnych oraz konsekwencji moralnych.

Uznanie Hołodomoru za ludobójstwo

Od 2006 roku Hołodomor jest uznawany za ludobójstwo przez Ukrainę i 33 inne państwa członkowskie ONZ, Parlament Europejski oraz 35 stanów USA. Rosyjska Duma Państwowa w 2008 roku potępiła reżim sowiecki, który „zaniedbał życie ludzi dla osiągnięcia celów gospodarczych i politycznych”, jednak nie zgadza się z kwalifikacją Hołodomoru jako ludobójstwa.

Termin „Hołodomor” był używany w publikacjach ukraińskiej diaspory w Czechosłowacji w latach 30. XX wieku, a w Związku Radzieckim stał się możliwy do publicznej dyskusji dopiero w latach 80. XX wieku dzięki reformom głasnosti. Wbrew popularnemu przekonaniu, mit o „ukraińskim Holokauście” jest krytykowany przez niektórych akademików, ponieważ Holokaust był udokumentowanym, skoordynowanym wysiłkiem nazistowskich Niemiec, podczas gdy brak jest definitywnych dokumentów, że Stalin bezpośrednio nakazał masowe mordowanie Ukraińców.

Oś czasu

• 1930: Nałożenie na Ukraińską SRR nieproporcjonalnie wysokich kwot zbożowych.
• 1932 (wiosna): Początek głodu w Ukraińskiej SRR i Mołdawskiej ASRR.
• 7 sierpnia 1932: Wprowadzenie „prawa pięciu kłosów”, grożącego karą śmierci lub 10 latami łagru za zabranie zboża z pól kołchozowych.
• 18 listopada 1932: Władze radzieckie nakazują chłopom zwrot zaliczek ziarna.
• 28 listopada 1932: Wprowadzenie systemu „czarnych tablic” dla wsi niewywiązujących się z planów dostaw.
• 27 grudnia 1932: Wprowadzenie paszportów wewnętrznych, uniemożliwiających chłopom opuszczanie wsi.
• Styczeń 1933: Pierwsze doniesienia o masowym niedożywieniu i zgonach z głodu.
• Luty-lipiec 1933: Apogeum Hołodomoru, z największą liczbą ofiar wiosną 1933 roku.
• Grudzień 1987: Pierwsze oficjalne użycie słowa „głód” w kontekście ukraińskim w ZSRR przez Wołodymyra Szczerbyckiego.
• 2003: Wspólne oświadczenie dla ONZ, podpisane przez 25 krajów, uznające Hołodomor za tragedię.
• 2006: Ukraina i 33 inne państwa członkowskie ONZ uznają Hołodomor za ludobójstwo.
• 2008: Rosyjska Duma Państwowa potępia reżim sowiecki za „zaniedbanie życia ludzi dla osiągnięcia celów gospodarczych i politycznych”.
• 2013: Instytut Demografii i Badań Społecznych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy szacuje nadmierną liczbę zgonów na Ukrainie na 3,9178 mln osób.
• 2017: Instytut Demografii i Badań Społecznych potwierdza swoje wcześniejsze szacunki, uznając wyższe liczby ofiar za zawyżone.

Najczęściej zadawane pytania

• Czym był Hołodomor? Hołodomor to masowa, sztucznie wywołana klęska głodu, która miała miejsce w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej w latach 1932-1933, będąca wynikiem polityki Związku Radzieckiego.
• Ile osób zginęło podczas Hołodomoru? Szacunki liczby ofiar znacznie się różnią. Nowsze badania wskazują na 3,5 do 5 milionów zmarłych na Ukrainie, choć niektóre źródła podawały wcześniej od 7 do 10 milionów. Instytut Demografii i Badań Społecznych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w 2013 roku oszacował nadmierną liczbę zgonów na Ukrainie na 3,9178 mln osób.
• Czy Hołodomor był ludobójstwem? Od 2006 roku Hołodomor jest uznawany za ludobójstwo przez Ukrainę i 33 inne państwa członkowskie ONZ, Parlament Europejski oraz 35 stanów USA. Wśród historyków trwa debata, czy głód był celowo zaplanowany w celu wyeliminowania Ukraińców, czy był niezamierzonym skutkiem ubocznym polityki kolektywizacji, który następnie został wykorzystany jako broń.
• Jakie były główne przyczyny Hołodomoru? Główne przyczyny to przymusowa kolektywizacja rolnictwa, nieproporcjonalnie wysokie kwoty zbożowe narzucone na Ukrainę, brutalne metody egzekwowania tych kwot oraz polityka uniemożliwiająca chłopom opuszczanie wsi i szukanie żywności.
• Jakie były długoterminowe skutki Hołodomoru? Hołodomor doprowadził do drastycznego spadku populacji ukraińskiej, pozostawił głębokie rany psychologiczne u ocalałych i ich potomków (m.in. nieufność wobec władzy, gromadzenie zapasów żywności) oraz stał się kluczowym elementem ukraińskiej tożsamości narodowej i pamięci historycznej.

Podsumowanie

Hołodomor to jedna z największych tragedii XX wieku, która na zawsze zmieniła oblicze Ukrainy. Był to sztucznie wywołany głód, będący bezpośrednim skutkiem bezwzględnej polityki Związku Radzieckiego, dążącej do szybkiej industrializacji i kolektywizacji rolnictwa. Niezależnie od trwających debat na temat celowości i kwalifikacji prawnej jako ludobójstwa, fakty są porażające: miliony ludzi zginęły z głodu, a ich cierpienie było potęgowane przez zakaz pomocy i ukrywanie prawdy przez władze. Pamięć o Hołodomorze jest dziś żywa na Ukrainie i stanowi fundamentalny element jej tożsamości narodowej, przypominając o cenie, jaką naród zapłacił za dążenie do niepodległości i wolności.