Traktat w Grzymułtowach - rozbiór Ukrainy

Wyobraź sobie region, który przez dziesięciolecia był krwawym polem bitwy, areną starcia trzech potężnych mocarstw - Rzeczypospolitej, Carstwa Rosyjskiego i Imperium Osmańskiego. Miejscem, gdzie tożsamość narodowa dopiero się kształtowała, a losy milionów ludzi zależały od układów zawieranych daleko od ich domów. Właśnie takim obszarem była Ukraina w drugiej połowie XVII wieku, a jej ostateczny podział przypieczętował traktat, o którym dziś opowiemy - Traktat w Grzymułtowach z 1686 roku. To porozumienie, często pomijane w podręcznikach, miało fundamentalne znaczenie dla przyszłości Europy Wschodniej, trwale zmieniając mapę polityczną i wyznaczając kierunek relacji polsko-rosyjskich na stulecia.

Fot. Karl Freiherr von Czoernig, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? 6 maja 1686 roku.
• Gdzie? W Moskwie, w pałacu carskim na Kremlu, podpisany przez delegatów Rzeczypospolitej i Carstwa Rosyjskiego. Traktat bywa nazywany również "pokojem wieczystym" lub "pokojem Grzymułtowskiego", od nazwiska jednego z negocjatorów.
• Kto (główne strony/postacie)?
  • Rzeczpospolita Obojga Narodów, reprezentowana przez wojewodę poznańskiego Krzysztofa Grzymułtowskiego i kanclerza wielkiego litewskiego Marcjana Ogińskiego.
  • Carstwo Rosyjskie, reprezentowane przez księcia Wasilija Golicyna, faktycznego regenta państwa.
  • W tle znajdowały się również interesy Kozaków ukraińskich oraz Imperium Osmańskiego.
• Wynik? Traktat ostatecznie i trwale podzielił Ukrainę na dwie części, wzdłuż rzeki Dniepr. Ukraina Lewobrzeżna (wraz z Kijowem) przypadła Rosji, a Ukraina Prawobrzeżna (bez Kijowa) pozostała przy Rzeczypospolitej. Rosja w zamian za Kijów zobowiązała się do zapłaty Rzeczypospolitej odszkodowania i przystąpienia do Ligi Świętej, sojuszu antytureckiego.

Tło i przyczyny

Aby w pełni zrozumieć wagę Traktatu w Grzymułtowach, musimy cofnąć się o kilka dziesięcioleci i przyjrzeć się burzliwym wydarzeniom, które wstrząsały Europą Wschodnią w XVII wieku. Ten okres, często nazywany "potopem" lub "ruiną", był czasem nieustannych wojen, powstań i zmian granic, które osłabiły Rzeczpospolitą i wyniosły Rosję do roli regionalnej potęgi.

Kozackie powstania i walka o autonomię

Kluczowym elementem układanki była Ukraina, rozległe ziemie na wschód od Rzeczypospolitej, zamieszkane przez ludność ruską, wyznającą głównie prawosławie, oraz słynnych Kozaków. Kozacy, pierwotnie swobodni wojownicy i osadnicy na pograniczu, z czasem stali się znaczącą siłą militarną i polityczną. Ich rosnące niezadowolenie z dominacji polskiej szlachty, ucisku ekonomicznego i prób narzucenia unii kościelnej (jak Unia Brzeska z 1596 roku, która stworzyła Kościół unicki, łączący prawosławne obrządki z uznaniem zwierzchnictwa papieża) doprowadziło do serii wielkich powstań.

Najważniejszym z nich było Powstanie Chmielnickiego (1648-1657), które wstrząsnęło posadami Rzeczypospolitej. Bohdan Chmielnicki, hetman kozacki, dążący do autonomii, a nawet niepodległości Ukrainy, początkowo odnosił spektakularne sukcesy. Jednak w obliczu trudności i braku stałego wsparcia zewnętrznego, w 1654 roku zawarł Ugodę perejasławską z carem rosyjskim Aleksym Michajłowiczem. Ugoda ta, różnie interpretowana przez strony (Kozacy widzieli w niej sojusz wojskowy i protektorat, Rosja - akt poddaństwa), otworzyła drzwi do długotrwałej wojny polsko-rosyjskiej i trwale wprowadziła Rosję na scenę polityczną Ukrainy.

Wojna polsko-rosyjska (1654-1667) i Rozejm w Andruszowie

Ugoda perejasławska doprowadziła do wybuchu wojny polsko-rosyjskiej (1654-1667), która zbiegła się w czasie z potopem szwedzkim (1655-1660). Rzeczpospolita, atakowana z wielu stron, znalazła się na skraju upadku. Choć udało jej się odeprzeć Szwedów i odzyskać większość utraconych ziem, wojna z Rosją okazała się znacznie bardziej kosztowna i bolesna.

W 1667 roku, po trzynastu latach wyczerpujących walk, strony podpisały Rozejm w Andruszowie. Był to punkt zwrotny w historii Europy Wschodniej. Na mocy tego rozejmu:

• Ukraina Lewobrzeżna (ziemie na wschód od Dniepru) wraz ze Smoleńskiem i Siewierszczyzną przeszła pod panowanie Rosji.
• Ukraina Prawobrzeżna (ziemie na zachód od Dniepru) pozostała przy Rzeczypospolitej.
• Kijów, choć leżał na prawym brzegu Dniepru, został oddany Rosji na dwa lata (z opcją wykupu lub zwrotu, co nigdy nie nastąpiło).
• Obie strony zobowiązały się do wspólnej obrony przed Imperium Osmańskim i Chanatem Krymskim.

Rozejm w Andruszowie był dla Rzeczypospolitej upokarzający i stanowił faktyczny, choć teoretycznie tymczasowy, podział Ukrainy. Dla Rosji był to ogromny sukces, otwierający jej drogę do dalszej ekspansji na zachód i południe.

Imperium Osmańskie wkracza do gry

Tymczasem na południu rosła potęga Imperium Osmańskiego. Turcja, po chwilowym osłabieniu, ponownie zaczęła ekspansję, zwłaszcza na tereny Ukrainy. Kozacy prawobrzeżni, niezadowoleni z dominacji polskiej i wewnętrznych sporów, szukali wsparcia u sułtana. W 1672 roku, w ramach wojny polsko-tureckiej (1672-1676), Turcy zajęli Podole z twierdzą w Kamieńcu Podolskim, a znaczna część Ukrainy Prawobrzeżnej stała się ich lennem. Rzeczpospolita, choć odniosła spektakularne zwycięstwo pod Chocimiem w 1673 roku (gdzie Jan Sobieski, późniejszy król, pokonał Turków), musiała uznać te straty w Traktacie w Buczaczu (1672), co było kolejnym ciosem.

Sytuacja zmieniła się dramatycznie, gdy Jan III Sobieski został wybrany królem Polski w 1674 roku. Jego głównym celem stała się walka z Imperium Osmańskim i odzyskanie utraconych ziem. Punktem kulminacyjnym tej polityki była Odsiecz Wiedeńska w 1683 roku, gdzie Sobieski na czele wojsk polsko-austriackich rozgromił oblegającą Wiedeń armię turecką. To zwycięstwo dało początek Wielkiej Wojnie Tureckiej i powołaniu Ligi Świętej - sojuszu Austrii, Rzeczypospolitej, Wenecji i Państwa Kościelnego, mającego na celu wyparcie Turków z Europy.

Dlaczego Rosja zwlekała z przystąpieniem do Ligi Świętej?

Mimo że Rosja również była zagrożona przez Turcję i Chanat Krymski, nie spieszyła się z przystąpieniem do Ligi Świętej. Dlaczego? Carstwo Moskiwskie doskonale zdawało sobie sprawę z osłabienia Rzeczypospolitej i chciało wykorzystać sytuację do ugruntowania swoich zdobyczy na Ukrainie. Kijów, oddany Rosji na mocy Rozejmu w Andruszowie tylko na dwa lata, stał się dla Moskwy symbolem i strategiczną bazą. Rosjanie nie zamierzali go oddawać.

Negocjacje w sprawie przystąpienia Rosji do Ligi Świętej były długie i trudne. Rzeczpospolita potrzebowała rosyjskiego wsparcia w walce z Turcją, zwłaszcza na południowo-wschodnich rubieżach. Rosja natomiast stawiała twarde warunki: domagała się ostatecznego potwierdzenia swoich praw do Ukrainy Lewobrzeżnej i Kijowa, a także uznania jej protektoratu nad prawosławnymi w Rzeczypospolitej. Car Wasilij Golicyn, de facto rządzący Rosją w imieniu małoletnich carów Iwana V i Piotra I, widział w tym idealną okazję do trwałego uregulowania kwestii ukraińskiej na korzyść Moskwy.

Dla Rzeczypospolitej była to trudna decyzja. Oddanie Kijowa na zawsze było bolesne, ale alternatywą było prowadzenie wojny z Turcją w osamotnieniu, co wydawało się niemożliwe. Zwycięstwo wiedeńskie dało nadzieję na odzyskanie Podola i innych utraconych ziem, ale wymagało szerokiej koalicji. Ostatecznie, Jan III Sobieski, stawiając interesy antytureckie ponad roszczenia terytorialne do Kijowa, zgodził się na negocjacje, które miały przypieczętować podział Ukrainy.

Fot. Joe Mabel, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

Negocjacje dotyczące traktatu w Grzymułtowach były długie, skomplikowane i pełne napięć. Rozpoczęły się w 1685 roku w Moskwie, a delegacja Rzeczypospolitej, na której czele stali wojewoda poznański Krzysztof Grzymułtowski i kanclerz wielki litewski Marcjan Ogiński, miała przed sobą arcytrudne zadanie. Z jednej strony, musieli uzyskać zgodę Rosji na przystąpienie do Ligi Świętej, co było kluczowe dla realizacji planów Sobieskiego odzyskania ziem utraconych na rzecz Turcji. Z drugiej strony, mieli bronić interesów Rzeczypospolitej na Ukrainie, zwłaszcza w kwestii Kijowa.

Rosyjska presja i polskie dylematy

Rosjanie, świadomi słabej pozycji negocjacyjnej Rzeczypospolitej, wykorzystywali każdą okazję do wzmocnienia swoich żądań. Książę Wasilij Golicyn, który prowadził negocjacje ze strony rosyjskiej, był zdeterminowany, aby uregulować kwestię Ukrainy raz na zawsze i na korzyść Moskwy. Wiedział, że Jan III Sobieski potrzebuje rosyjskiego sojusznika w walce z Imperium Osmańskim, a czas grał na korzyść Rosji.

Głównym punktem spornym był Kijów. Zgodnie z Rozejmem w Andruszowie z 1667 roku, miasto to miało pozostać pod kontrolą rosyjską tylko przez dwa lata. Minęło już niemal dwadzieścia lat, a Rosja nie miała zamiaru go zwracać. Dla Rzeczypospolitej oddanie Kijowa na stałe było symbolicznym i strategicznym ciosem. Kijów był historyczną stolicą Rusi, ważnym ośrodkiem prawosławia i kluczową twierdzą na Dnieprze. Polscy negocjatorzy początkowo próbowali argumentować, że Kijów powinien wrócić do Rzeczypospolitej, lub chociaż zostać miastem neutralnym. Jednak rosyjska strona była nieugięta.

Dodatkowo, Rosjanie domagali się:

• Oficjalnego uznania ich panowania nad Ukrainą Lewobrzeżną, co już de facto miało miejsce od Andruszowa.
• Wypłaty przez Rzeczpospolitą znacznej sumy pieniędzy w zamian za Kijów, co miało nadać legalności rosyjskiemu posiadaniu miasta.
• Uznania prawa cara do opieki nad prawosławnymi w Rzeczypospolitej, co stanowiło otwarcie furtki do ingerencji w wewnętrzne sprawy państwa polsko-litewskiego.
• Zobowiązania Rzeczypospolitej do zniszczenia Kozaków Zaporoskich, jeśli ci nie podporządkują się Rosji.

Polscy negocjatorzy próbowali grać na zwłokę, licząc na zmianę sytuacji politycznej lub na ustępstwa Moskwy. Jednak presja czasu i potrzeba sojusznika w walce z Turcją były zbyt silne. Sobieski, choć z bólem serca, ostatecznie zgodził się na warunki rosyjskie, uznając, że sojusz antyturecki jest priorytetem, a odzyskanie Kijowa w tamtym momencie nierealne.

Podpisanie traktatu

Po wielu miesiącach trudnych rokowań, 6 maja 1686 roku, w Moskwie, doszło do podpisania traktatu, który przeszedł do historii jako Traktat w Grzymułtowach (lub "pokój wieczysty"). Jego główne postanowienia były następujące:

1. Podział Ukrainy:

   • Ukraina Lewobrzeżna (ziemie na wschód od Dniepru) wraz z miastem Kijów została ostatecznie i bezpowrotnie przyłączona do Carstwa Rosyjskiego.
   • Ukraina Prawobrzeżna (ziemie na zachód od Dniepru) pozostała w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
   • Pas ziem na południe od Kijowa, wzdłuż Dniepru, tzw. Zaporoże, miało pozostać wspólnym protektoratem obu państw, z prawem Kozaków Zaporoskich do swobodnego wyboru hetmana. W praktyce jednak, wpływ Rosji na Zaporoże stopniowo rósł.

2. Odszkodowanie za Kijów: Rzeczpospolita otrzymała od Rosji 146 tysięcy rubli (według innych źródeł 146 tysięcy złotych, czyli około 200 tysięcy rubli) w zamian za zrzeczenie się Kijowa. Była to próba nadania transakcji pozoru legalności i zrekompensowania Rzeczypospolitej utraty tak ważnego miasta.

3. Sojusz antyturecki: Rosja zobowiązała się do przystąpienia do Ligi Świętej i rozpoczęcia działań wojennych przeciwko Imperium Osmańskiemu i Chanatowi Krymskiemu. Miało to odciążyć Rzeczpospolitą na południowo-wschodnich rubieżach i wzmocnić koalicję antyturecką. Rosja podjęła zobowiązanie do prowadzenia corocznych kampanii przeciwko Krymowi.

4. Wolność religijna: Traktat zawierał klauzule dotyczące wolności wyznania. Rosja zobowiązała się do ochrony prawosławnych w Rzeczypospolitej, a Rzeczpospolita do ochrony unitów i katolików na terenach podległych Rosji. W praktyce jednak, ta klauzula stała się w przyszłości pretekstem do ingerencji Rosji w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej pod pozorem obrony prawosławnych.

5. Neutralność Rosji: Rosja zobowiązała się do zachowania neutralności w przypadku wojny Rzeczypospolitej ze Szwecją lub Brandenburgią.

Podpisanie Traktatu w Grzymułtowach było aktem o ogromnych konsekwencjach. Choć Rzeczpospolita uzyskała w zamian sojusznika w wojnie z Turcją, cena była bardzo wysoka - ostateczne zrzeczenie się Kijowa i utrata dużej części Ukrainy. Dla Rosji był to triumf dyplomatyczny i strategiczny, który ugruntował jej pozycję jako mocarstwa wschodnioeuropejskiego.

Oś czasu

• 1596: Unia Brzeska - powstanie Kościoła unickiego, początek napięć religijnych na Ukrainie.
• 1648: Powstanie Chmielnickiego - wybuch powstania kozackiego przeciw Rzeczypospolitej.
• 1654: Ugoda perejasławska - Kozacy poddają się protekcji cara rosyjskiego, początek wojny polsko-rosyjskiej.
• 1654-1667: Wojna polsko-rosyjska o Ukrainę.
• 1655-1660: Potop szwedzki - inwazja Szwecji na Rzeczpospolitą.
• 1667: Rozejm w Andruszowie - tymczasowy podział Ukrainy, Kijów na dwa lata pod kontrolą Rosji.
• 1672: Traktat w Buczaczu - Rzeczpospolita oddaje Podole Turcji i uznaje jej zwierzchnictwo nad częścią Ukrainy Prawobrzeżnej.
• 1674: Jan III Sobieski zostaje królem Polski.
• 1683: Odsiecz Wiedeńska - zwycięstwo Jana III Sobieskiego nad Turkami, początek Wielkiej Wojny Tureckiej i powstanie Ligi Świętej.
• 1685: Rozpoczęcie negocjacji polsko-rosyjskich w Moskwie.
• 6 maja 1686: Podpisanie Traktatu w Grzymułtowach w Moskwie.

Skutki i znaczenie

Traktat w Grzymułtowach z 1686 roku był jednym z najważniejszych dokumentów dyplomatycznych XVII wieku w Europie Wschodniej. Jego konsekwencje były dalekosiężne i trwale ukształtowały losy Rzeczypospolitej, Rosji i Ukrainy na kolejne stulecia.

Trwały podział Ukrainy

Najbardziej bezpośrednim i widocznym skutkiem traktatu było ostateczne i trwałe przypieczętowanie podziału Ukrainy wzdłuż Dniepru. Ukraina Lewobrzeżna, ze swoją stolicą w Kijowie, stała się integralną częścią Carstwa Rosyjskiego. Ukraina Prawobrzeżna pozostała w granicach Rzeczypospolitej. Ten podział, który początkowo miał być tymczasowy (na mocy Rozejmu w Andruszowie), stał się faktem politycznym i geograficznym.

• Dla Ukrainy oznaczało to koniec marzeń o niezależnym państwie kozackim, tzw. Hetmanacie, który był rozdarty między wpływami polskimi, rosyjskimi i tureckimi. Kozacy, którzy walczyli o autonomię, znaleźli się pod dominacją silniejszych sąsiadów. Podział ten doprowadził do dalszej kulturowej i politycznej dyferencjacji regionu, z długoterminowymi konsekwencjami dla kształtowania się ukraińskiej tożsamości narodowej. Lewobrzeżna Ukraina stopniowo traciła swoją autonomię na rzecz centralnej władzy w Moskwie, podczas gdy Prawobrzeżna Ukraina pozostawała w strukturach Rzeczypospolitej, doświadczając odmiennych procesów społecznych i politycznych.

Wzrost potęgi Rosji

Traktat w Grzymułtowach był ogromnym triumfem dla Carstwa Rosyjskiego.

• Legitymizacja zdobyczy: Rosja nie tylko prawnie ugruntowała swoje panowanie nad Ukrainą Lewobrzeżną, ale co najważniejsze, na stałe uzyskała Kijów. To miasto, o ogromnym znaczeniu strategicznym, religijnym i historycznym, stało się dla Moskwy symbolem odzyskania "ruskiego dziedzictwa" i potwierdzeniem jej rosnącej roli jako obrońcy prawosławia w regionie.
• Ekspansja na zachód: Traktat otworzył Rosji drogę do dalszej ekspansji na zachód i południe. Ugruntował jej pozycję jako kluczowego gracza w Europie Wschodniej, co wkrótce miało zostać potwierdzone za panowania Piotra I Wielkiego.
• Wzmocnienie pozycji międzynarodowej: Przystąpienie do Ligi Świętej i zaangażowanie w wojnę z Turcją pozwoliło Rosji zyskać status pełnoprawnego członka europejskiej koalicji antytureckiej, co podniosło jej prestiż na arenie międzynarodowej.

Osłabienie Rzeczypospolitej

Dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów traktat był kolejnym, bolesnym krokiem w procesie jej stopniowego osłabienia.

• Utrata terytorialna: Utrata Kijowa i ziem Lewobrzeżnych była znaczącym ciosem terytorialnym i symbolicznym. Oznaczała rezygnację z części dziedzictwa jagiellońskiego i zmniejszenie wpływów na wschodzie.
• Pretekst do ingerencji: Klauzule dotyczące ochrony prawosławnych w Rzeczypospolitej, choć pozornie niewinne, stały się w przyszłości wygodnym pretekstem dla Rosji do ingerowania w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej. Był to jeden z mechanizmów, który doprowadził do późniejszych rozbiorów Polski.
• Początek dominacji rosyjskiej: Traktat w Grzymułtowach zwiastował początek dominacji Rosji nad Rzecząpospolitą. Już wkrótce, osłabiona wewnętrznie i otoczona przez rosnące potęgi (Rosja, Prusy, Austria), Rzeczpospolita miała stać się przedmiotem, a nie podmiotem polityki międzynarodowej.

Relacje polsko-rosyjskie

Traktat trwale zmienił charakter relacji polsko-rosyjskich. Z rywalizacji o dominację nad Ukrainą i w Europie Wschodniej, relacje te przekształciły się w stopniową, lecz nieubłaganą dominację Rosji nad Rzecząpospolitą. Choć formalnie traktat był "wieczystym pokojem" i sojuszem, w rzeczywistości utrwalał nierównowagę sił i otwierał drogę do przyszłej ingerencji Moskwy.

Konsekwencje dla Ligi Świętej i Wielkiej Wojny Tureckiej

Przystąpienie Rosji do Ligi Świętej miało realne znaczenie dla przebiegu Wielkiej Wojny Tureckiej. Rosyjskie wyprawy na Krym, choć nie zawsze kończyły się sukcesem, odciągały siły tatarskie i tureckie, co ułatwiało działania Austrii i Rzeczypospolitej na innych frontach. Ostatecznie, wojna ta zakończyła się pokojem w Karłowicach w 1699 roku, który był wielkim zwycięstwem Ligi Świętej i oznaczał koniec tureckiej ekspansji w Europie. Rzeczpospolita odzyskała Podole z Kamieńcem Podolskim, ale cena za to zwycięstwo (w postaci utraty Kijowa i części Ukrainy) była już zapłacona.

Długoterminowe konsekwencje

W dłuższej perspektywie, Traktat w Grzymułtowach był jednym z kamieni milowych na drodze do rozbiorów Polski. Ugruntował on pozycję Rosji jako gwaranta porządku w Europie Wschodniej i dał jej narzędzia (jak pretekst obrony prawosławnych) do przyszłych ingerencji. Podział Ukrainy na stulecia wpłynął na jej rozwój polityczny, społeczny i kulturowy, utrudniając procesy jednoczenia i kształtowania się nowoczesnego narodu ukraińskiego.

Najczęściej zadawane pytania

• Czy Rzeczpospolita miała jakąś alternatywę dla podpisania Traktatu w Grzymułtowach? Alternatywą było prowadzenie wojny z Imperium Osmańskim bez wsparcia Rosji, co w ówczesnej sytuacji politycznej i militarnej Rzeczypospolitej było niezwykle ryzykowne i mogło doprowadzić do jeszcze większych strat. Jan III Sobieski uznał sojusz antyturecki za priorytet, nawet kosztem bolesnych ustępstw terytorialnych.
• Jakie znaczenie miał Kijów dla obu stron konfliktu? Dla Rzeczypospolitej Kijów był ważnym miastem na prawym brzegu Dniepru, historyczną stolicą Rusi i ważnym ośrodkiem prawosławia w jej granicach. Dla Rosji Kijów był symbolem "odzyskania" dziedzictwa ruskiego, kluczową twierdzą strategiczną na Dnieprze i pretekstem do roztoczenia opieki nad całą prawosławną ludnością regionu.
• Czy Traktat w Grzymułtowach był korzystny dla Rzeczypospolitej? Krótkoterminowo, traktat zapewnił Rzeczypospolitej sojusznika w walce z Imperium Osmańskim, co przyczyniło się do odzyskania Podola i Kamieńca Podolskiego. Długoterminowo jednak, był to akt bardzo niekorzystny. Ugruntował rosyjskie zdobycze terytorialne, osłabił Rzeczpospolitą i stworzył podstawy do przyszłej dominacji Rosji w regionie, co ostatecznie doprowadziło do rozbiorów.
• Jakie były losy Ukrainy po tym traktacie? Ukraina została trwale podzielona. Lewobrzeżna Ukraina, włączona do Rosji, stopniowo traciła swoją autonomię kozacką. Prawobrzeżna Ukraina pozostała w granicach Rzeczypospolitej, ale również była obszarem niestabilnym, podlegającym wpływom polskim, tureckim i rosyjskim. Podział ten wpłynął na odmienne drogi rozwoju obu części Ukrainy i skomplikował proces kształtowania się jednolitej tożsamości narodowej.

Podsumowanie

Traktat w Grzymułtowach z 1686 roku to dokument, który choć często pozostaje w cieniu bardziej znanych wydarzeń, odegrał fundamentalną rolę w historii Europy Wschodniej. Był to akt, który ostatecznie przypieczętował podział Ukrainy wzdłuż Dniepru, oddając jej lewobrzeżną część wraz z Kijowem Carstwu Rosyjskiemu. Dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów była to bolesna, choć w ówczesnej sytuacji politycznej wymuszona konieczność, mająca na celu pozyskanie sojusznika w walce z Imperium Osmańskim.

Jego znaczenie wykraczało jednak daleko poza doraźne cele. Traktat w Grzymułtowach symbolizował przesunięcie środka ciężkości politycznej w Europie Wschodniej. Zaznaczył rosnącą potęgę Rosji i jej aspiracje do roli dominującego mocarstwa w regionie, jednocześnie zwiastując schyłek Rzeczypospolitej. Utrata Kijowa i części Ukrainy była nie tylko stratą terytorialną, ale także symbolicznym ciosem, który otworzył drogę do przyszłych ingerencji rosyjskich w wewnętrzne sprawy Polski i Litwy, ostatecznie prowadząc do rozbiorów. Dla samej Ukrainy traktat oznaczał koniec nadziei na niezależność i początek długiego okresu podziału i dominacji obcych mocarstw, co miało głęboki wpływ na jej tożsamość i rozwój na stulecia.