Bitwa pod Kłuszynem - wielki triumf polskiej husarii

Droga na Kreml: dlaczego Polacy i Rosjanie starli się pod Kłuszynem?

Bezpośrednią przyczyną starcia był splot wydarzeń znany jako „Wielka Smuta” - okres głębokiego paraliżu państwa moskiewskiego. Kryzys dynastyczny, bunty i pojawianie się kolejnych pretendentów do tronu (Dymitrów Samozwańców) sprawiły, że Rosja stała się polem wpływów sąsiadów. Choć początkowo w konflikt angażowali się głównie polscy magnaci, sytuacja zaogniła się w 1609 roku, gdy car Wasyl IV Szujski zawarł w Wyborgu sojusz ze Szwecją.

Dla Zygmunta III Wazy porozumienie to było niedopuszczalne - Szwecja pozostawała jego głównym rywalem w walce o koronę w Sztokholmie. Król ogłosił regularną wojnę, a głównym celem polskiej ofensywy stał się Smoleńsk. Gdy potężna twierdza stawiała opór, Rosjanie i Szwedzi sformowali armię odsieczową pod wodzą Dymitra Szujskiego i Jacoba De la Gardie. Hetman Stanisław Żółkiewski, zamiast biernie czekać pod murami Smoleńska na uderzenie przeważających sił, podjął śmiałą decyzję o wyjściu wrogowi naprzeciw.

Dawid przeciwko Goliatowi: dysproporcja sił i ryzykowny manewr Żółkiewskiego

Różnica w potencjale obu armii była uderzająca. Żółkiewski prowadził pod Kłuszynem około 6500-6800 żołnierzy, z czego aż 80% stanowiła husaria. Przeciwnik dysponował - według różnych szacunków - 19-30 tys. Rosjan oraz 3,3-5 tys. doświadczonych najemników z całej Europy: od Francuzów i Anglików, po Flamandów i Hiszpanów. Hetman wiedział, że w starciu z taką potęgą kluczem do sukcesu będzie zaskoczenie.

Zastosował ryzykowny fortel: pod Carewym Zajmiszczem zostawił znaczną część sił (m.in. 4000 Zaporożców, 700 jazdy i 800 piechoty), by blokować oddziały Grzegorza Wałujewa. Sam natomiast, zachowując ścisłą tajemnicę, wymknął się nocą 3 lipca z głównym uderzeniem. Wojsko poruszało się „komunikiem” - bez taborów, co umożliwiło błyskawiczny przemarsz przez trudny, błotnisty teren. Żółkiewski zagrzewał podkomendnych słynną dewizą: Necessitas in loco, spes in virtute, salus in victoria (Konieczność w położeniu, nadzieja w męstwie, ocalenie w zwycięstwie). Szujski, przekonany o swojej bezpiecznej przewadze, nie wystawił nawet odpowiednich straży.

Płoty, szarże i krew: przebieg pięciu godzin, które wstrząsnęły Carstwem

Bitwa rozgorzała około godziny 3:00 nad ranem. Polacy, mimo wycieńczenia, uderzyli na obozy w pobliżu wsi Prieczistoje. Teren był jednak trudny - rosyjskie i szwedzkie pozycje osłaniały drewniane płoty, które uniemożliwiały kawalerii rozwinięcie pełnej prędkości.

Starcie przebiegało w kilku dramatycznych etapach:

• Walka o przestrzeń: Przez blisko godzinę polscy żołnierze pod ogniem nieprzyjaciela niszczyli i palili płoty, by utorować drogę husarii.
• Wytrzymałość husarii: To, co nastąpiło później, było pokazem niespotykanej kondycji. Niektóre chorągwie husarskie szarżowały tego dnia od 8 do 10 razy, krusząc kolejne kopie i wracając do walki z pałaszami w dłoniach.
• Przełom piechoty: Gdy polska jazda na lewym skrzydle krwawiła pod ogniem szwedzkich muszkieterów i pik, na pole bitwy dotarło 200 hajduków z dwoma lekkimi działkami (falkonetami). Ich celne salwy rozbiły osłonę płotów, pozwalając kawalerii na ostateczne uderzenie.
• Klęska rajtarów: Decydujący cios zadała husaria, gdy rosyjscy rajtarzy próbowali wykonać karakol (manewr strzelecki). Polacy nie dali im czasu na przeładowanie broni - impet szarży był tak wielki, że uciekający rajtarzy wpadli na własną piechotę, wywołując powszechną panikę.

Po pięciu godzinach armia Szujskiego przestała istnieć jako zorganizowana siła. Sam kniaź uciekł, porzucając obóz, własne uzbrojenie wraz z buławą i ogromny majątek.

Hetman Stanisław Żółkiewski, dowódca wojsk polskich w bitwie pod Kłuszynem. Fot. Wincenty de Lesseur, Public domain / Wikimedia Commons

Zmarnowany triumf: dlaczego Kłuszyn nie zakończył wojny?

Militarny majstersztyk Żółkiewskiego nie przyniósł trwałych korzyści politycznych ze względu na konflikt wizji w polskim obozie władzy. Hetman, będąc zwolennikiem realizmu, dążył do ugody z bojarami. Wynegocjował porozumienie, na mocy którego carem miał zostać królewicz Władysław Waza, pod warunkiem zachowania prawosławia i rosyjskich swobód. Bojarzy, widząc w tym szansę na zakończenie chaosu, zdetronizowali Wasyla Szujskiego.

Plany te pokrzyżował Zygmunt III Waza. Król, motywowany ambicjami dynastycznymi i żarliwym katolicyzmem, sam zapragnął korony carskiej i dążył do narzucenia Rosji katolicyzmu. Takie stanowisko było dla Rosjan nie do przyjęcia. Zamiast stabilnej unii, Rzeczpospolita uwikłała się w wyniszczający konflikt trwający do 1618 roku. Kłuszyn pozostał symbolem wielkości oręża, za którą nie nadążyła dyplomacja.

Od zajęcia Moskwy do hołdu carów: skutki polityczne zwycięstwa

Mimo ostatecznego fiaska politycznego, bezpośrednie skutki bitwy były bezprecedensowe:

1. Kapitulacja Wałujewa: Dowódca sił pod Carewym Zajmiszczem, widząc klęskę odsieczy, poddał się i uznał Władysława za cara.
2. Polacy na Kremlu: 3 sierpnia 1610 roku Żółkiewski stanął pod Moskwą, 12 września wojska polskie wkroczyły w obręb jej murów, a 8 października hetman przybył na Kreml. Polska załoga, później dowodzona przez Aleksandra Gosiewskiego, utrzymała się tam do 1612 roku.
3. Rosyjskie monety z polskim imieniem: Mennica moskiewska biła srebrne kopiejki z imieniem cara Władysława Zygmuntowicza.
4. Hołd Szujskich: pojmani Szujscy zostali przewiezieni do Polski, gdzie w 1611 roku złożyli hołd królowi.
5. Wielkie łupy: W ręce Polaków wpadło 11 dział, 20 000 florenów, 30 000 rubli oraz niezliczone kosztowności z obozu Szujskiego.

Bitwa pod Kłuszynem na miedziorycie z XVII wieku. Fot. autor nieznany, Public domain / Wikimedia Commons

Oś czasu

• Wrzesień 1609: Rozpoczęcie oblężenia Smoleńska.
• Luty 1610: Układ pod Smoleńskiem - bojarzy akceptują Władysława Wazę jako kandydata na cara.
• Czerwiec 1610: Żółkiewski wyrusza spod Smoleńska przeciwko armii odsieczowej.
• 3 lipca 1610: Nocny, skryty wymarsz spod Carewego Zajmiszcza.
• 4 lipca 1610: Bitwa pod Kłuszynem i rozbicie sił rosyjsko-szwedzkich.
• 27 lipca 1610: Detronizacja Wasyla Szujskiego przez „siemibojarszczinę”.
• 3 sierpnia 1610: Wojska Żółkiewskiego docierają pod mury Moskwy.
• 8 października 1610: Żółkiewski przybywa na Kreml.

Najczęściej zadawane pytania

• Jakie były realne straty obu stron? Szacunki są rozbieżne. Według Radosława Sikory po stronie rosyjskiej zginęło około 2000 żołnierzy, a po szwedzkiej od 200 do 2000; Żółkiewski pisał o 1200 poległych w armii szwedzkiej i jeszcze większej liczbie Rosjan. Straty polskie Sikora szacuje na około 80 zabitych i 100 rannych, według Żółkiewskiego poległo zaś ponad 100 towarzyszy (wraz z pocztowymi - kilkuset żołnierzy). Armia straciła też 400 koni.
• Kto walczył po stronie rosyjskiej jako najemnik? W korpusie De la Gardiego służyli żołnierze z Francji, Anglii, Szkocji, Niemiec, Hiszpanii i Flandrii. Po bitwie kilkuset z nich zdecydowało się przejść na stronę polską.
• Ile razy husaria szarżowała w tej bitwie? Relacje świadków, w tym Samuela Maskiewicza, potwierdzają, że niektóre chorągwie atakowały od 8 do 10 razy. Był to wyczyn ekstremalny, biorąc pod uwagę ciężar rynsztunku i zmęczenie koni po nocnym marszu.

Podsumowanie

Bitwa pod Kłuszynem to dowód na to, że genialne dowodzenie i wysokie morale mogą zniwelować każdą przewagę liczebną. Stanisław Żółkiewski, stawiając na szybkość i precyzję uderzenia husarii, upokorzył potężną koalicję i doprowadził do zajęcia Kremla przez wojska Rzeczypospolitej. Choć brak politycznego kompromisu ze strony Zygmunta III Wazy uniemożliwił stworzenie trwałej unii z Moskwą, Kłuszyn pozostaje jednym z najjaśniejszych punktów w dziejach polskiego oręża. Dziś pamięć o tym zwycięstwie podtrzymuje tablica na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, przypominająca o momencie, gdy Rzeczpospolita była o krok od całkowitej dominacji w Europie Wschodniej.