Dymitriady - jak Rzeczpospolita wmieszała się w walkę o tron moskiewski

Zatrzymaj się na chwilę i wyobraź sobie: jesteś polskim magnatem na początku XVII wieku. Twoje majątki są ogromne, masz własne armie, a wpływy sięgają daleko poza granice Rzeczypospolitej. Nagle, zza wschodniej granicy docierają wieści o chaosie, walce o władzę i możliwościach, jakich świat nie widział od dawna. Czy wykorzystasz szansę, by pomnożyć swoje bogactwo i wpływy, nawet ryzykując otwarty konflikt z potężnym sąsiadem? To właśnie dylemat, przed którym stanęło wielu szlachciców i magnatów Rzeczypospolitej, wciągając kraj w burzliwe wydarzenia znane jako Dymitriady.

Fot. Nikołaj Niewriew, Public domain / Wikimedia Commons

Czym były dymitriady i kiedy się wydarzyły?

Dymitriady to seria interwencji militarnych i politycznych Rzeczypospolitej Obojga Narodów w państwie moskiewskim na początku XVII wieku. Wydarzenia te miały miejsce w okresie Wielkiej Smuty, czyli głębokiego kryzysu politycznego i społecznego, który dotknął Rosję po wygaśnięciu dynastii Rurykowiczów. Głównym motorem napędowym tych interwencji była chęć osadzenia na moskiewskim tronie pretendentów, którzy albo rzeczywiście, albo tylko pozornie, mieli polskie lub litewskie poparcie. Najbardziej znanym z nich był Dymitr Samozwaniec I, który podawał się za cudownie ocalałego syna cara Iwana IV Groźnego. Cały ten burzliwy okres rozciąga się mniej więcej od 1604 do 1612 roku, z ostatnim akordem w postaci rozejmu w Dywilinie w 1618 roku.

Wielka Smuta w państwie moskiewskim

Aby zrozumieć, dlaczego Rzeczpospolita w ogóle zainteresowała się sprawami moskiewskimi, musimy cofnąć się do końca XVI wieku. W 1598 roku wygasła moskiewska dynastia Rurykowiczów, która rządziła tym obszarem od wieków. Był to początek kryzysu, który w historiografii rosyjskiej znany jest jako Wielka Smuta. Brak następcy tronu doprowadził do walk frakcyjnych, buntów chłopskich, interwencji zewnętrznych i głębokiego chaosu. Na tronze zasiadali kolejno carowie z różnych rodów, często z nadania bojarów, a kraj pogrążał się w anarchii. Klęski głodu, wojny domowe i najazdy zewnętrzne sprawiły, że państwo moskiewskie było na skraju upadku. W takiej sytuacji, państwo ościenne, jakim była Rzeczpospolita, z jej silną pozycją polityczną i militarną, nie mogło pozostać obojętne. Szczególnie magnaci Rzeczypospolitej widzieli w tym szansę na zdobycie ziem, wpływów, a nawet koron dla swoich rodzin.

Fot. Georg Keller, Public domain / Wikimedia Commons

Kim był Dymitr Samozwaniec?

Pojawienie się Dymitra Samozwańca I było iskrą, która rozpaliła pożar. Był to młody człowiek, najprawdopodobniej zbiegły mnich Grigorij Otriepjew, który zaczął podawać się za cudownie ocalałego syna Iwana IV Groźnego. Według jego wersji, młody carewicz Dymitr nie zginął w Ugliczu w 1591 roku, ale został potajemnie uratowany. Ta historia, choć wątpliwa z punktu widzenia historycznego, trafiła na podatny grunt w Rosji pogrążonej w chaosie. Samozwaniec potrafił zdobyć zaufanie i poparcie polskich magnatów, przede wszystkim Jerzego Mniszcha, wojewody samborskiego. Mniszch widział w tym szansę na wzbogacenie się i zdobycie wpływów, a także na ożenienie swojej córki, Maryny Mniszchówny, z przyszłym carem. W zamian za obietnice terytorialne i finansowe, polscy magnaci udzielili samozwańcowi wsparcia militarnego i finansowego.

Pierwsza dymitriada i zdobycie tronu moskiewskiego

W 1604 roku Dymitr Samozwaniec I, wspierany przez niewielki oddział polskich najemników i ochotników, a także przez wojska wierne Jerzemu Mniszchowi, wkroczył na terytorium państwa moskiewskiego. Jego celem było zdobycie tronu carskiego. Początkowo jego siły były niewielkie, ale dzięki wsparciu części bojarów, którzy widzieli w nim szansę na zakończenie chaosu, a także dzięki charyzmie samego samozwańca, jego armia rosła. Po śmierci cara Borysa Godunowa i kolejnych zawirowaniach politycznych, w 1605 roku Dymitr Samozwaniec I wkroczył triumfalnie do Moskwy. Bojarzy, widząc jego sukces i nie mając innego wyjścia, uznali go za cara. Niedługo potem, wbrew prawosławnej tradycji, poślubił Marynę Mniszchównę, która przyjęła obrządek prawosławny i imię Maria. W lipcu 1605 roku Dymitr Samozwaniec I został koronowany na cara Moskwy.

Fot. Jan Matejko, Public domain / Wikimedia Commons

Upadek Dymitra I i dalsze interwencje

Rządy Dymitra I okazały się jednak krótkotrwałe. Jego polityka, która często ignorowała moskiewskie zwyczaje i tradycje, a także otwarcie okazywane faworyzowanie Polaków, wzbudziło niezadowolenie bojarów i ludności. W maju 1606 roku wybuchło powstanie pod wodzą Wasyla Szujskiego. Dymitr Samozwaniec I został obalony i zamordowany wraz z wieloma swoimi polskimi zwolennikami. Jego śmierć nie zakończyła jednak chaosu. Na tronze zasiadł Wasyl Szujski, ale państwo moskiewskie pogrążyło się w jeszcze większej anarchii. Pojawili się kolejni pretendenci do tronu, w tym kolejny samozwaniec, znany jako Dymitr Samozwaniec II, który również podawał się za cudownie ocalałego carewicza. Ten nowy Dymitr, wspierany przez część polskich magnatów i kozaków, stanowił poważne zagrożenie dla władzy Szujskiego.

Druga dymitriada i wojna polsko-moskiewska

Druga dymitriada, związana z Dymitrem Samozwańcem II, doprowadziła do otwartej wojny między Rzecząpospolitą a Carstwem Rosyjskim. Król Polski Zygmunt III Waza, mimo początkowych wahań, zaczął coraz mocniej angażować się w konflikt. Widział w tym szansę na poszerzenie terytorium Rzeczypospolitej i osadzenie na tronie moskiewskim swojego syna, królewicza Władysława Wazy. W 1609 roku wojska polsko-litewskie pod dowództwem hetmana Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły na terytorium państwa moskiewskiego. Celem było pokonanie sił Dymitra II i cara Szujskiego, a następnie doprowadzenie do elekcji Władysława na cara.

Klęska wojsk moskiewskich pod Kłuszynem

Przełomowym momentem tej kampanii była bitwa pod Kłuszynem w lipcu 1610 roku. Niewielkie, ale doskonale wyszkolone i zdyscyplinowane wojska Rzeczypospolitej, dowodzone przez hetmana Żółkiewskiego, pokonały znacznie liczniejsze siły moskiewskie i wspierające ich oddziały szwedzkie. Było to jedno z największych zwycięstw w historii polskiego oręża. Klęska pod Kłuszynem doprowadziła do obalenia cara Wasyla Szujskiego przez bojarów, którzy zaczęli szukać porozumienia z Polakami.

Zajęcie Moskwy przez wojska Rzeczypospolitej

Po zwycięstwie pod Kłuszynem, droga do Moskwy stała otworem. W 1610 roku wojska Rzeczypospolitej pod dowództwem hetmana Żółkiewskiego wkroczyły do Moskwy. Bojarzy, widząc bezsilność Szujskiego i mając nadzieję na zakończenie chaosu, wyrazili zgodę na osadzenie na tronie carskim królewicza Władysława Wazy. Polska załoga objęła kontrolę nad Kremlem, a przyszłość carstwa wydawała się związana z Rzecząpospolitą. Był to moment, w którym Rzeczpospolita znalazła się u szczytu swojej potęgi, kontrolując stolicę sąsiedniego mocarstwa.

Dlaczego Władysław Waza nie został carem?

Choć wydawało się, że plan Zygmunta III Wazy dojdzie do skutku, ostatecznie Władysław Waza nie został carem Rosji. Przyczyn było kilka:

• Polityka Zygmunta III Wazy: Król Polski, zamiast skupić się na umocnieniu pozycji syna, zaczął dążyć do aneksji części terytoriów moskiewskich przez Rzeczpospolitą. Bojarzy, którzy widzieli w Władysławie szansę na zakończenie chaosu, nie chcieli jednak oddawać ziem i tracić niezależności.
• Konflikt religijny: Władysław był wychowany w wierze katolickiej, a prawosławni Rosjanie niechętnie widzieli na tronie władcę innej wiary. Choć obiecywano jego konwersję, obawy pozostały.
• Narastający opór rosyjski: W odpowiedzi na polską dominację i działania Zygmunta III Wazy, w Rosji zaczęło narastać ruchy narodowe i opór. Powstały milicje ludowe, które zaczęły walczyć z polskimi załogami.
• Wojna ze Szwecją: Rzeczpospolita była zaangażowana w wojnę ze Szwecją, co odciągało jej siły i uwagę od spraw moskiewskich.

Koniec konfliktu i rozejm w Dywilinie

W 1612 roku polska załoga została wyparta z Kremla przez rosyjskie milicje. Był to symboliczny koniec polskiej dominacji w Moskwie. Dymitriady, choć nie doprowadziły do osadzenia polskiego monarchy na tronie carskim, przyniosły Rzeczypospolitej znaczące zdobycze terytorialne. W 1618 roku podpisano rozejm w Dywilinie, który zakończył okres intensywnych walk. Na mocy tego porozumienia, Rzeczpospolita uzyskała ziemie smoleńską, czernihowską i nowogrodzką, znacznie poszerzając swoje terytorium. Królewicz Władysław formalnie zrzekł się praw do tronu moskiewskiego, ale rozejm ustalił granice na długie lata.

Skutki dymitriad dla Polski i Rosji

Dymitriady miały dalekosiężne skutki zarówno dla Rzeczypospolitej, jak i dla państwa moskiewskiego.

Dla Rzeczypospolitej:

• Zdobycze terytorialne: Uzyskanie rozległych ziem, w tym Smoleńszczyzny, co wzmocniło pozycję państwa na wschodzie.
• Wzmocnienie pozycji magnatów: Magnaci, którzy finansowali i wspierali dymitriady, zyskali na nich ogromnie, umacniając swoją pozycję.
• Osłabienie państwa: Długotrwałe zaangażowanie w sprawy moskiewskie, choć przyniosło korzyści, nadwyrężyło również zasoby Rzeczypospolitej i odciągnęło uwagę od innych zagrożeń.
• Wzrost znaczenia wojska: Sukcesy militarne, jak pod Kłuszynem, podkreśliły siłę polskiego oręża.

Dla państwa moskiewskiego:

• Zakończenie Wielkiej Smuty: Choć nie bezboleśnie, dymitriady i późniejsze wydarzenia doprowadziły do ustabilizowania sytuacji politycznej i wyboru nowej dynastii Romanowów na tron carski w 1613 roku.
• Wzmocnienie poczucia narodowego: Interwencja zewnętrzna, zwłaszcza polska, obudziła silne uczucia patriotyczne i pragnienie obrony własnej niezależności.
• Utrata ziem: Utrata Smoleńszczyzny i innych ziem na rzecz Rzeczypospolitej była bolesną stratą.
• Wpływ na pamięć historyczną: Wydarzenia te na długo pozostały w rosyjskiej pamięci historycznej, często jako symbol polskiej agresji i próby podporządkowania sobie Rosji.

Dlaczego wydarzenia te są oceniane odmiennie w polskiej i rosyjskiej historiografii?

Ocena dymitriad jest diametralnie różna w polskiej i rosyjskiej historiografii.

• W Polsce: Dymitriady często postrzegane są jako ambitna, choć ostatecznie nieudana próba rozszerzenia wpływów Rzeczypospolitej, a nawet jako próba wprowadzenia na tron moskiewski władcy, który mógłby zbliżyć oba narody. Sukcesy militarne, jak pod Kłuszynem, są podkreślane jako dowód potęgi polskiego oręża. Podkreśla się również rolę magnatów jako graczy politycznych, którzy realizowali własne interesy.
• W Rosji: Dymitriady są niemal powszechnie postrzegane jako okres interwencji i próby narzucenia obcego panowania. Polacy są często przedstawiani jako agresorzy, którzy wykorzystali słabość Rosji do własnych celów. Dymitr Samozwaniec I jest postrzegany jako oszust, a całe wydarzenie jako tragiczny rozdział w historii Rosji, który doprowadził do niemal całkowitego upadku państwa. W rosyjskiej historiografii kładzie się nacisk na heroiczną walkę narodu rosyjskiego o odzyskanie niepodległości i obronę przed obcym najazdem.

Najczęściej zadawane pytania

• Czy Dymitr Samozwaniec I rzeczywiście był synem Iwana Groźnego? Współczesna historiografia skłania się ku opinii, że Dymitr Samozwaniec I był oszustem. Dowody historyczne nie potwierdzają jego królewskiego pochodzenia.

• Kto był głównym inicjatorem Dymitriady I? Choć Dymitr Samozwaniec I był głównym pretendentem, kluczową rolę w jego wsparciu militarnym i finansowym odegrali polscy magnaci, zwłaszcza Jerzy Mniszch.

• Czy Rzeczpospolita oficjalnie prowadziła wojnę z Carstwem Rosyjskim podczas Dymitriad? Początkowo była to interwencja prywatnych magnatów, ale w 1609 roku Zygmunt III Waza oficjalnie rozpoczął wojnę, widząc szansę na realizację własnych celów politycznych.

• Jakie były największe zdobycze terytorialne Rzeczypospolitej po Dymitriadach? Najważniejszymi zdobyczami były ziemia smoleńska, czernihowska i nowogrodzka, uzyskane na mocy rozejmu w Dywilinie.

Podsumowanie

Dymitriady to fascynujący, choć złożony rozdział w historii Europy Wschodniej. Była to epoka, w której granice między polityką, ambicjami magnatów i interesem państwa zacierały się. Rzeczpospolita, wykorzystując słabość swojego wschodniego sąsiada, próbowała rozszerzyć swoje wpływy, co doprowadziło do okresu intensywnych walk i zmian politycznych. Choć plan osadzenia polskiego monarchy na tronie carskim nie powiódł się, wydarzenia te miały trwały wpływ na kształtowanie się granic, tożsamości narodowej i relacji polsko-rosyjskich na stulecia. Zrozumienie dymitriad to klucz do pojęcia dynamiki XVII-wiecznej Europy i źródeł późniejszych konfliktów.