Obrona Jasnej Góry - przełomowy moment potopu szwedzkiego

Oblężenie Jasnej Góry, trwające od 18 listopada do nocy z 26 na 27 grudnia 1655 roku, stanowiło jeden z przełomowych epizodów II wojny północnej, znanej w polskiej tradycji historycznej jako potop szwedzki. Wojska Szwecji (w historiografii anachronicznie określanej czasem jako Imperium Szwedzkie) pod komendą generała Burcharda Müllera von der Lühnen podjęły próbę zajęcia ufortyfikowanego klasztoru paulinów w Częstochowie - kluczowej twierdzy zlokalizowanej niedaleko granicy ze Śląskiem. Obrona kierowana przez przeora ojca Augustyna Kordeckiego zakończyła się całkowitym fiaskiem oblegających i - choć w nowszej historiografii skala jej bezpośredniego wpływu jest dyskutowana - dała potężny impuls moralny do oporu w całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Dyplomacja i przygotowania: jak Jasna Góra szykowała się do starcia

Lata pięćdziesiąte XVII wieku przyniosły Rzeczypospolitej Obojga Narodów ciężki kryzys polityczny i militarny. Państwo, wyczerpane trwającym powstaniem Chmielnickiego oraz wojną polsko-rosyjską, uległo najazdowi ze strony Szwecji. Szwedzki monarcha Karol X Gustaw skwapliwie wykorzystał słabość sąsiada, szybko zajmując znaczne obszary kraju. Polski król Jan II Kazimierz Waza musiał opuścić granice państwa i schronić się na śląskich dobrach Habsburgów, osiadając na zamku w Głogówku. Mimo katastrofalnego położenia wojska Rzeczypospolitej nie uległy całkowitemu rozbiciu, a najeźdźcy dążyli do opanowania kolejnych umocnionych punktów - w tym ufortyfikowanego klasztoru paulinów na Jasnej Górze, słynącego ze zgromadzonych tam skarbców i dogodnego położenia przy śląskiej granicy.

Częstochowscy zakonnicy zdawali sobie sprawę z nadciągającego niebezpieczeństwa. Prace nad przygotowaniem twierdzy do obrony podjęto z ich inicjatywy 6 sierpnia 1655 roku. W klasztorze zwołano wówczas radę wojenną, w której uczestniczyli reprezentant szlachty Teofil Bronowski, przeor ojciec Augustyn Kordecki oraz dowódca załogi pułkownik Jan Paweł Cellari. Pamiętając o niedawnych okropieństwach wojny trzydziestoletniej i obawiając się grabieży katolickiego sanktuarium przez protestanckie wojska, paulini wdrożyli zdecydowane kroki ochronne.

Najcenniejszą relikwię - oryginalny obraz Czarnej Madonny - wywieziono w ścisłej tajemnicy 7 listopada 1655 roku do Lublińca, a stamtąd do klasztoru paulinów w Mochowie, leżącego między Prudnikiem a Głogówkiem. W jasnogórskiej kaplicy umieszczono kopię wizerunku. Zakonnicy zakupili około 60 muszkietów i zapasy amunicji. Na mocy wcześniejszej uchwały sejmowej załogę wzmocniono do 160 żołnierzy zaciężnych. Do obrony przystąpiło także 70 zakonników zdolnych do walki oraz grupa około 80 ochotników, w tym 20 szlachciców ze Stanisławem Warszyckim na czele.

Równolegle przeor Augustyn Kordecki prowadził elastyczną grę dyplomatyczną. Skierował list do króla Karola X Gustawa, pozorując uległość i prosząc o roztoczenie opieki nad klasztorem, co pozwoliło uzyskać od Szwedów tak zwaną salwagwardię - list żelazny gwarantujący bezpieczeństwo. Był to przemyślany manewr zyskujący na czasie. W tym samym czasie Kordecki słał bowiem tajne apele o wsparcie do króla Jana Kazimierza oraz polskich dowódców.

Szwedzi próbowali zająć twierdzę bez nakładu sił oblężniczych. Pierwszą próbę podjął 8 listopada 1655 roku hrabia Jan Wejhard Wrzesowicz. Podszedł pod mury na czele oddziału liczącego od 200 do 300 jeźdźców, domagając się wpuszczenia szwedzkiego garnizonu pod pretekstem ochrony granicy ze Śląskiem. Gdy zakonnicy kategorycznie odmówili, Wrzesowicz wycofał się w kierunku Wielunia.

Widok twierdzy jasnogórskiej w XVII wieku, będącej kluczowym punktem oporu podczas potopu szwedzkiego. Fot. January Suchodolski, Public domain / Wikimedia Commons

Proporcje sił i uzbrojenie: Zderzenie polskiego garnizonu z najemną armią

Gdy pod Jasną Górę nadeszły główne siły najeźdźców, naprzeciw siebie stanęły ugrupowania o odmiennej specyfice, liczebności i wyposażeniu. Analiza historyczna wykazuje w tym zakresie pewne rozbieżności przekazów źródłowych.

Siły polskie zamknięte w twierdzy były nieliczne, lecz doskonale zorganizowane. Łączny stan obrońców wynosił od 250 do 310 ludzi. W skład garnizonu wchodziło:

• 160 żołnierzy piechoty zaciężnej,
• 50 puszkarzy, czyli przeszkolonych artylerzystów i specjalistów od obsługi armat,
• 70 zakonników paulińskich,
• około 20 szlachciców oraz grupa do kilkudziesięciu ochotników.

Największy atut Jasnej Góry stanowiła silna artyleria. Twierdza posiadała - w zależności od szacunków - od 12 do 24 dział. Kluczowy rdzeń stanowiło 12 ciężkich armat 12-funtowych oraz do 12 lżejszych działek o wagomiarze od 2 do 6 funtów. Klasztor dysponował obfitym zapasem prochu i amunicji zakupionej wcześniej na Dolnym Śląsku.

Siły oblężnicze pod komendą generała Burcharda Müllera von der Lühnen stanęły pod Częstochową 18 listopada. Początkowo korpus Müllera liczył 2250 żołnierzy (1800 jazdy, 100 dragonów, 300 piechurów i 50 artylerzystów). Posiadał jednak zaledwie 8 do 10 lekkich dział (4- i 6-funtowych), niezdolnych do wyłomu w masywnych murach. W trakcie walk siły oblegających wzrosły, dochodząc w szczytowym momencie do około 3200 ludzi i 17 dział.

Przyjrzenie się składowi narodowościowemu armii najeźdźczej pozwala dostrzec jej najemny charakter. Choć utrwaliło się określenie „armia szwedzka”, w rzeczywistości korpus Müllera składał się w większości z niemieckich najemników - piechoty zaciężnej w liczbie około 2400 ludzi. Ponadto u boku Szwedów stanęły oddziały polskie, zachowujące wówczas jeszcze lojalność wobec Karola Gustawa. W skład sił Müllera wchodził polski oddział pułkownika Wacława Sadowskiego w liczbie 600 ludzi, a łączna liczebność polskiej jazdy po stronie szwedzkiej sięgała około 800 żołnierzy. Chorągwie te wykonywały głównie zadania pomocnicze i osłonowe.

Działa, wycieczki i podkopy: przebieg oblężenia krok po kroku

Pewny wygranej generał Müller podciągnął pod klasztor w południe 18 listopada 1655 roku. Po ponownej odmowie otwarcia bram rozpoczął regularne oblężenie. Szybko wyszło na jaw, że szwedzka lekka artyleria nie potrafi uszkodzić solidnych murów twierdzy, podczas gdy ciężkie obronne działa klasztorne zadawały oblegającym bolesne straty.

Działania bojowe przebiegały dynamicznie i obfitowały w akcje zaczepne ze strony załogi:

• 28 listopada (pierwszy wypad z twierdzy): Nocą obrońcy pod dowództwem Piotra Czarnieckiego przeprowadzili brawurowy wypad poza mury. Zaskoczyli posterunki wroga, wycięli obsługę dwóch stanowisk artyleryjskich i zagwoździli dwa szwedzkie działa poprzez wbicie stalowych trzpieni w otwory zapałowe. Po tej akcji doszło do pertraktacji. Szwedzi uwięźli dwóch zakonników wysłanych w poselstwie, lecz Kordecki, pozorując skłonność do ustępstw, wymusił ich uwalnienie.
• Koniec listopada: Do Müllera dotarły posiłki w liczbie 600 ludzi i 3 armat. Szwedzki dowódca ponownie ponowił żądanie kapitulacji, które Kordecki kategorycznie odrzucił. Obrońców w oporze umocniły informacje przekazane przez podstolego rawskiego Piotra Śladkowskiego, który doniósł o narastającym niezadowoleniu i chwiejnych nastrojach wśród polskich chorągwi w obozie szwedzkim.
• 10 grudnia (sprowadzenie ciężkiej artylerii): Sytuacja obrońców skomplikowała się z chwilą sprowadzenia pod Jasną Górę ciężkich dział oblężniczych. Wraz z dwoma kompaniami (200 piechurów zaciężnych) z regimentu pułkownika Fromholda Wolffa przybyły dwie wielkie półkartauny 24-funtowe oraz cztery ćwierćkartauny 12-funtowe. Ostrzał przybrał na sile, uszkadzając północne mury oraz bastion Świętej Trójcy.
• 14 grudnia: W odpowiedzi na zniszczenia Polacy zorganizowali kolejny wypad poza mury. W walce zniszczyli jedną ze szwedzkich redut oraz wyeliminowali z użytku potężną półkartaunę 24-funtową. Widząc skuteczność polskich przeciwdziałań, Szwedzi przenieśli ostrzał na kurtynę południową oraz ściągnęli górników z Olkusza, by wykopali podkop pod mury.
• 20 grudnia (wypad w świetle dnia): Około godziny 13:00 Polacy pod dowództwem Stefana (Jana) Zamoyskiego przeprowadzili błyskawiczny wypad dzienny. Obrońcy dopadli stanowisk wroga, zagwoździli dwa kolejne działa i zabili olkuskich górników pracujących przy tunelu, niszcząc prace minerskie.
• 24-25 grudnia (finałowy ostrzał): W wigilię Bożego Narodzenia generał Müller przesłał kolejne ultimatum. Po odmowie Kordeckiego, 25 grudnia Szwedzi rozpoczęli najintensywniejszy ostrzał murów północnych. Podczas tego bombardowania druga ze szwedzkich ciężkich armat 24-funtowych pękła i uległa zniszczeniu.

Schematyczna mapa fortyfikacji Częstochowy ukazująca układ obronny klasztoru w okresie oblężenia. Fot. Pozdrawiam, CC0 / Wikimedia Commons

Dlaczego Szwedzi odstąpili? kluczowe czynniki sukcesu obrońców

O zwinięciu oblężenia spod Jasnej Góry zdecydował splot czynników taktycznych, logistycznych i operacyjnych. Generał Burchard Müller von der Lühnen znalazł się w sytuacji bez wyjścia.

Obrońcy cechowali się wysokim morale oraz przewagą technologiczną w początkowej fazie walk, a także dobrze rozplanowanym systemem ognia. Szwedzka lekka artyleria nie mogła przebić grubaśnych murów bastionu, a gdy wreszcie sprowadzono ciężki sprzęt, polskie wycieczki oraz awarie sprzętowe (pęknięcie armaty 24-funtowej) pozbawiły najeźdźców siły ognia. Oblegającym stale brakowało amunicji, a wymiana strzałów przynosiła im wysokie straty w ludziach.

Przedłużające się starcie działało na korzyść strony polskiej. Wokół Częstochowy zaczęły się gromadzić oddziały partyzanckie. Na odsiecz klasztorowi zmierzały siły pod dowództwem Krzysztofa Jana Żegockiego, a na Żywiecczyźnie opór organizował Stanisław Kulesza wraz z oddziałami chłopskimi. Przeciąganie walk groziło Müllerowi odcięciem dróg odwrotu. Ponadto król Karol X Gustaw nakazał generałowi zwinięcie obozu i przemarsz w stronę Prus, gdzie ważyły się losy całej kampanii.

Widząc bezskuteczność szturmów, Müller spróbował uzyskać okup pozwalający zachować twarz. Zwrócił się do przeora o wypłatę 60 tysięcy talarów w zamian za odstąpienie od murów. Ojciec Augustyn Kordecki zbył tę propozycję stanowczą ripostą: oświadczył, że gdyby Szwedzi wysunęli ten pomysł na początku, paulini być może zgromadziliby taką sumę, lecz obecnie posiadane środki muszą przeznaczyć na naprawę zniszczeń wyrządzonych przez szwedzką artylerię.

W nocy z 26 na 27 grudnia 1655 roku armia szwedzka całkowicie zwinęła oblężenie i wycofała się spod Częstochowy. Straty obrońców były nieliczne i wynosiły, zależnie od źródeł, od 12 do kilkunastu osób. Szwedzi ponieśli znacznie wyższe straty, szacowane w zależności od źródeł na 300 osób lub nawet kilkuset zabitych i rannych.

Prawda i mity: czego nie wie popularna historia o Jasnej Górze

Obrona Jasnej Góry wrosła w polską świadomość wraz z przekazami, które pod wpływem XIX-wiecznej literatury przesłoniły faktografię. Największy wpływ na wykreowanie powszechnego wyobrażenia o starciu wywarł Henryk Sienkiewicz na kartach powieści Potop.

Słynnym mitem literackim pozostaje postać Andrzeja Kmicica oraz epizod wysadzenia szwedzkiej kolubryny. W rzeczywistości postać Kmicica wzorowano na Samuelu Kmicicu, który pod koniec 1655 roku przebywał na Podlasiu. Sienkiewicz odmłodził ponadto postać Piotra Czarnieckiego i wyolbrzymił przewagę szwedzką, potęgując dramatyzm przekazu.

Kolejnym mitem jest przeświadczenie, że załoga klasztorna walczyła wyłącznie z czysto szwedzkimi wojskami. Jak wskazują źródła, większość sił Müllera stanowili niemieccy najemnicy, a w walce brały udział polskie oddziały podległe Karolowi Gustawowi. Chwiejna postawa tych ostatnich i brak chęci do szturmowania sanktuarium wpłynęły na niepowodzenie oblężenia.

Proces budowania religijno-patriotycznej opowieści rozpoczął się zresztą na długo przed Sienkiewiczem. Przeor Augustyn Kordecki doskonale rozumiał propagandowe i moralne znaczenie obrony. W 1658 roku opublikował dzieło Nova Gigantomachia in Claro Monte Czestochoviensi („Nowa Gigantomachia”), w którym uwydatnił znaczenie obrony Jasnej Góry. W 1659 roku relację tę rozwinął Stanisław Kobierzycki w pracy Obsidio Clari Montis Częstochoviensis. Książki te stały się ważnym elementem oręża ideowego w walce z najeźdźcą.

Od murów Częstochowy do zrywu narodu: skutki dla wojny i historii

Mimo że z punktu widzenia skali czysto militarnej starcie pod Jasną Górą stanowiło stosunkowo niewielkie oblężenie, jego następstwa polityczne i społeczne okazały się ogromne. Wieść o tym, że garnizon zakonny odparł wojska szwedzkie, błyskawicznie obiegła Rzeczpospolitą, budząc oburzenie na najeźdźców za podniesienie ręki na miejsce kultu.

Wydarzenie to - jak akcentuje część tradycyjnej historiografii - przyspieszyło szereg decyzji polityczno-wojskowych (choć w nowszych badaniach wskazuje się, że procesy te nakładały się na szerszą falę oporu ludowego i partyzanckiego):

• Konfederacja tyszowiecka (29 grudnia 1655): Zaledwie dwa dni po zwinięciu oblężenia polska szlachta i hetmani zawiązali w Tyszowcach konfederację przeciwko Karolowi X Gustawowi. W jej akcie bezpośrednio potępiono szwedzki atak na Jasną Górę jako powód do ogólnonarodowego zrywu.
• Śluby lwowskie (1 kwietnia 1656): Król Jan II Kazimierz opuścił Śląsk i przez Cieszyn oraz Podoliniec powrócił do kraju. We Lwowie złożył uroczyste śluby lwowskie, obierając Matkę Boską Częstochowską za patronkę i Królową Polski.
• Odwrócenie losów wojny: Działania obronne straciły bierny charakter. W grudniu górale odbili Nowy Sącz z rąk szwedzkich, a na Podlasiu klęskę poniósł sprzymierzony ze Szwedami Janusz Radziwiłł (zmarł 31 grudnia w oblężonym Tykocinie).

Wśród badaczy trwa dyskusja dotycząca bezpośredniego wpływu obrony Jasnej Góry na losy potopu. Część historyków akcentuje fundamentalny wymiar moralny starcia jako punktu zwrotnego. Inni wskazują, że przełom nastąpił w wyniku nałożenia się fali oporu ludowego i partyzanckiego w grudniu 1655 roku w różnych częściach kraju, zaś starcie częstochowskie było jednym z elementów tego procesu.

Niezależnie od ocen wojskowych obrona Jasnej Góry stała się trwałą ikoną polskiej tożsamości, co upamiętniono m.in. na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem: „JASNA GÓRA 18 XI - 26 XII 1655”.

Najczęściej zadawane pytania

• Gdzie znajdował się oryginalny obraz Czarnej Madonny w czasie oblężenia? W celu ochrony przed kradzieżą i zniszczeniem oryginał obrazu wywieziono 7 listopada 1655 roku z Jasnej Góry. Ukryto go najpierw w Lublińcu, a następnie w klasztorze paulinów w Mochowie. W kaplicy jasnogórskiej w czasie walk znajdowała się jego kopia.

• Czy postać Andrzeja Kmicica i zniszczenie wielkiej kolubryny to fakty historyczne? Nie, epizod ten jest fikcją literacką stworzoną przez Henryka Sienkiewicza w Potopie. Pierwowzór postaci, Samuel Kmicic, przebywał wówczas na Podlasiu, a akcja z wysadzeniem takiego działa nie miała miejsca w rzeczywistości.

• Ilu żołnierzy walczyło po obu stronach pod Jasną Górą? Polskie siły liczyły od 250 do 310 obrońców (w tym 160 żołnierzy zaciężnych, 70 zakonników, 50 puszkarzy oraz ochotnicy). Siły oblegających wynosiły od 2250 żołnierzy na początku do maksymalnie około 3200 ludzi pod koniec oblężenia.

• Czy w wojskach oblegających klasztor walczyli Polacy? Tak, w korpusie generała Müllera znajdował się polski oddział pod dowództwem pułkownika Wacława Sadowskiego w liczbie 600 ludzi, a łączna liczba polskiej jazdy służącej wówczas Karolowi Gustawowi wynosiła około 800 żołnierzy. Oddziały te wykonywały głównie zadania pomocnicze.

• Czym byla "Nova Gigantomachia"? To wydana w 1658 roku książka autorstwa przeora Augustyna Kordeckiego. Przeor opisał w niej przebieg oblężenia Jasnej Góry, utrwalając religijno-patriotyczny wymiar obrony i tworząc zarys legendy tego starcia.