Wielki pożar Londynu (1666) - miasto w ogniu

Londyn w latach 60. XVII wieku: tykająca bomba

Aby zrozumieć skalę katastrofy, musimy najpierw przyjrzeć się Londynowi w przededniu pożaru. W latach 60. XVII wieku było to największe miasto w Królestwie Anglii i trzecie co do wielkości w świecie zachodnim, liczące od 300 000 do 400 000 mieszkańców. John Evelyn, pisarz i pamiętnikarz, w 1659 roku nazwał Londyn „drewnianym, północnym i niesztucznym skupiskiem domów”, podkreślając jego chaotyczny, organiczny rozwój w kontraście do barokowego przepychu Paryża.

City of London, czyli obszar ograniczony rzymskim murem miejskim i Tamizą, zajmowało zaledwie około 2,8 km², ale zamieszkiwało je około 80 000 osób - jedna czwarta całej populacji Londynu. Było to komercyjne serce stolicy, największy rynek i najbardziej ruchliwy port w Anglii, zdominowany przez klasy handlowe i produkcyjne. Jednak to zatłoczenie, zanieczyszczenie i brak higieny sprawiły, że miasto było niezdrowe, co boleśnie udowodniła niszczycielska epidemia dżumy w 1665 roku.

Relacje między City a Koroną były często napięte. City było bastionem republikanizmu podczas angielskiej wojny domowej (1642-1651) i stanowiło potencjalne zagrożenie dla Karola II. Sędziowie pokoju z City, pamiętający wojnę domową, odrzucili ofertę pomocy Karola II w postaci żołnierzy, obawiając się politycznych konsekwencji wpuszczenia wojsk niepopularnego monarchy do miasta. Część badaczy uważa, że to polityczne napięcie miało fatalne skutki, opóźniając skuteczne działania przeciwpożarowe.

Zagrożenia pożarowe: średniowieczny labirynt łatwopalnych materiałów

Londyn, ze swoim średniowiecznym planem ulic, był zatłoczonym labiryntem wąskich, krętych i brukowanych alejek. Mimo wielowiecznych zakazów, drewno i strzecha nadal były powszechnie używane do budowy i pokrywania dachów ze względu na niską cenę. Typowe londyńskie kamienice miały wystające górne piętra (jetties), które niemal stykały się nad wąskimi uliczkami. Ten sposób budowy, choć maksymalizował przestrzeń mieszkalną, drastycznie zwiększał ryzyko szybkiego rozprzestrzeniania się ognia.

Król Karol II już w 1661 i 1665 roku wydawał proklamacje zakazujące wystających okien i jetties oraz autoryzujące rozbiórki, ale były one w dużej mierze ignorowane przez lokalne władze. Nabrzeże Tamizy, choć oferowało wodę do gaszenia, było również pełne łatwopalnych materiałów, takich jak smoła, konopie, żywica i len, a także znaczne ilości prochu strzelniczego przechowywanego w domach prywatnych i magazynach. W samej Tower of London znajdowało się od pięciu do sześciu ton prochu.

Wysoki rzymski mur miejski, choć obronny, w obliczu pożaru stał się pułapką, utrudniając ucieczkę z płonącego miasta. Drogi wyjścia ograniczały się do ośmiu wąskich bram. Wąskość ulic, zatłoczonych uciekającymi ludźmi i wozami, była kluczowym czynnikiem utrudniającym działania strażackie, prowadząc do zatorów i paniki.

Siedemnastowieczne pożarnictwo: dobre intencje, tragiczne realia

W XVII wieku pożary były powszechne w Londynie. Miasto miało swoje procedury: tysiąc nocnych stróżów (zwanych „bellmen”) patrolowało ulice, wypatrując ognia. Każdy kościół parafialny był prawnie zobowiązany do posiadania sprzętu gaśniczego, takiego jak długie drabiny, skórzane wiadra, topory i haki przeciwpożarowe (firehooks) do rozbiórki budynków. Woda była dostępna z systemu rur wiązowych zasilających 30 000 domów oraz z rezerwuaru wody źródlanej z Hertfordshire.

Jednak w praktyce system ten okazał się niewystarczający w obliczu katastrofy. Powszechne przekonania o rzekomych niedociągnięciach sektora prywatnego w zapewnianiu ochrony przeciwpożarowej w Londynie w rzeczywistości są mitami, jak wskazują badania Carlson (2005). Ochrona przeciwpożarowa początkowo rozwijała się w sektorze prywatnym, a do sektora publicznego przeszła dopiero, gdy firmy ubezpieczeniowe stanęły w obliczu rosnących składek. Współczesne badania (Carlson, 2005) sugerują nawet, że dobrowolne i prywatne świadczenie usług przeciwpożarowych w niektórych częściach USA może być modelem tańszej i skuteczniejszej ochrony poza sektorem publicznym.

Mimo to, w 1666 roku, Londyn posiadał zaawansowane wozy strażackie, ale rzadko okazywały się one wystarczająco elastyczne lub funkcjonalne, aby znacząco wpłynąć na przebieg dużych pożarów. Wiele z nich wpadło do Tamizy, a żar był zbyt duży, aby pozostałe mogły zbliżyć się na użyteczną odległość. Kluczową techniką gaszenia było tworzenie pasów przeciwpożarowych poprzez rozbiórkę budynków na drodze ognia, czasem za pomocą kontrolowanych eksplozji prochu strzelniczego. Niestety, ta metoda została fatalnie opóźniona.

Mapa przedstawiająca obszar Londynu zniszczony podczas wielkiego pożaru w 1666 roku. Fot. Bunchofgrapes (angielska Wikipedia), praca pochodna: Pottero, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń: cztery dni piekła

Niedziela, 2 września 1666

Pożar rozpoczął się krótko po północy w piekarni Thomasa Farrinera na ulicy Pudding Lane. Pierwszą ofiarą była służąca rodziny Farrinerów, która ze strachu nie uciekła przez okno. Sąsiedzi próbowali ugasić ogień, a po godzinie przybyli konstable parafialni, którzy uznali, że należy rozebrać sąsiednie domy, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się ognia.

Wezwano Lord Mayora Sir Thomasa Bloodwortha, aby wydał zgodę na rozbiórki. Kiedy Bloodworth przybył, płomienie już pochłaniały sąsiednie domy i zbliżały się do magazynów i łatwopalnych składów na nabrzeżu. Doświadczeni strażacy wzywali do natychmiastowych rozbiórek, ale Bloodworth odmówił, argumentując, że większość nieruchomości była wynajmowana, a właścicieli nie można było znaleźć. Jego niezdecydowanie i brak przywództwa, jak podkreślają historycy, były kluczowe dla początkowego, niekontrolowanego rozprzestrzenienia się ognia.

Do czasu, gdy w niedzielę w nocy w końcu zarządzono masowe rozbiórki, silny wschodni wiatr już rozdmuchał ogień w potężną burzę ogniową, która pokonała wszelkie próby powstrzymania jej.

Poniedziałek, 3 września 1666

W poniedziałek ogień rozprzestrzenił się na północ, w głąb City. Na ulicach zapanował chaos, podsycany przez plotki o podpaleniach dokonywanych przez obcokrajowców. Strach i bezdomność skierowały gniew londyńczyków na Francuzów i Holendrów, wrogów Anglii w trwającej wówczas II wojnie angielsko-holenderskiej. Te liczne grupy imigrantów stały się ofiarami przemocy ulicznej.

Ludzie, początkowo próbujący ratować dobytek, przenosząc go w bezpieczniejsze miejsca w obrębie murów, zaczęli uświadamiać sobie skalę zagrożenia. Dopiero późnym poniedziałkiem pojawiła się potrzeba ucieczki poza mury, co doprowadziło do scen paniki przy ośmiu wąskich bramach miejskich, gdzie tłumy uchodźców próbowały wydostać się z miasta ze swoim dobytkiem, wozami i końmi.

Wtorek, 4 września 1666

We wtorek ogień objął niemal całe miasto, niszcząc starą katedrę św. Pawła - symbol londyńskiej architektury. Płomienie przeskoczyły rzekę Fleet, zagrażając dworowi Karola II w Whitehall Palace. W tym momencie, gdy pożar wydawał się nie do opanowania, rozpoczęły się skoordynowane działania przeciwpożarowe.

Dwa kluczowe czynniki, które przyczyniły się do ugaszenia pożaru, to ustanie silnego wschodniego wiatru oraz użycie prochu strzelniczego przez garnizon Tower of London do tworzenia skutecznych pasów przeciwpożarowych. Ta drastyczna metoda, polegająca na wysadzaniu budynków, okazała się skuteczna w powstrzymaniu dalszego rozprzestrzeniania się ognia na wschód.

Oś czasu

• 1659: John Evelyn opisuje Londyn jako „drewniane, północne i niesztuczne skupisko domów”.
• 1661: Karol II wydaje proklamację zakazującą wystających okien i jetties, która jest ignorowana.
• 1665: Karol II wydaje ostrzejsze ostrzeżenie o ryzyku pożaru i autoryzuje rozbiórki, ale bez większego skutku.
• 1665: Londyn nawiedza niszczycielska epidemia dżumy.
• 2 września 1666 (krótko po północy): Pożar wybucha w piekarni Thomasa Farrinera na Pudding Lane.
• 2 września 1666 (niedziela): Lord Mayor Sir Thomas Bloodworth opóźnia rozbiórki budynków, pozwalając ogniowi rozprzestrzenić się.
• 3 września 1666 (poniedziałek): Ogień rozprzestrzenia się na północ; narasta chaos i przemoc wobec obcokrajowców.
• 4 września 1666 (wtorek): Ogień niszczy katedrę św. Pawła i zagraża Whitehall Palace. Ustaje silny wiatr. Garnizon Tower of London używa prochu strzelniczego do tworzenia pasów przeciwpożarowych.
• 5 września 1666 (środa): Pożar zostaje opanowany.

Pierwsza strona The London Gazette z września 1666 roku, informująca o pożarze Londynu. Fot. London Gazette, Public domain / Wikimedia Commons

Skutki i znaczenie: od popiołów do nowego Londynu

Wielki Pożar Londynu trwał do środy 5 września 1666 roku, niszcząc około 13 000 domów i 87 kościołów. Oficjalna liczba ofiar śmiertelnych wynosiła zaledwie 6 osób, jednak niektórzy historycy kwestionują tę liczbę, sugerując, że mogła być znacznie wyższa, zwłaszcza wśród biedniejszych mieszkańców, których śmierć mogła pozostać niezarejestrowana.

Społeczne i ekonomiczne problemy po katastrofie były ogromne. Karol II, obawiając się buntu wśród pozbawionych domów uchodźców, zachęcał do opuszczania Londynu i osiedlania się gdzie indziej. Zaproponowano różne, często radykalne plany odbudowy miasta, w tym słynny plan Christophera Wrena, który zakładał szerokie aleje i regularny układ urbanistyczny. Jednak ostatecznie Londyn został odbudowany na zasadniczo tym samym średniowiecznym planie ulic, który przetrwał do dziś. To pokazuje siłę tradycji i praktycznych wyzwań związanych z prawami własności i szybką odbudową.

Pożar, choć tragiczny, miał również długoterminowe konsekwencje. Zniszczenie drewnianej zabudowy i wprowadzenie nowych przepisów budowlanych, promujących cegłę i kamień, przyczyniło się do poprawy bezpieczeństwa pożarowego. Odbudowa miasta stała się impulsem do modernizacji i rozwoju, a także do wzmocnienia roli Korony w zarządzaniu miastem. Pożar zniszczył również wiele siedlisk dżumy, co, choć nie było bezpośrednim celem, przyczyniło się do zakończenia epidemii.

Najczęściej zadawane pytania

• Dlaczego Wielki Pożar Londynu był tak niszczycielski? Pożar był tak niszczycielski z kilku powodów: średniowieczny, zatłoczony plan ulic z wąskimi alejkami, dominacja drewnianej zabudowy z wystającymi piętrami (jetties), które ułatwiały rozprzestrzenianie się ognia, obecność łatwopalnych materiałów wzdłuż nabrzeża oraz fatalne opóźnienie w podjęciu decyzji o tworzeniu pasów przeciwpożarowych przez Lord Mayora Sir Thomasa Bloodwortha.
• Ile osób zginęło w Wielkim Pożarze Londynu? Oficjalna liczba ofiar śmiertelnych wynosiła 6 osób, jednak wielu historyków kwestionuje tę liczbę, sugerując, że mogła być znacznie wyższa, zwłaszcza wśród biedniejszych mieszkańców, których śmierć mogła nie zostać odnotowana.
• Jakie były główne metody gaszenia pożarów w XVII wieku? Głównymi metodami były: użycie wody (z rzek, studni i prymitywnych systemów rur), a przede wszystkim tworzenie pasów przeciwpożarowych poprzez rozbiórkę budynków na drodze ognia, często za pomocą haków przeciwpożarowych lub kontrolowanych eksplozji prochu strzelniczego.
• Czy Londyn został odbudowany według nowego planu po pożarze? Mimo propozycji radykalnych planów odbudowy, takich jak ten autorstwa Christophera Wrena, Londyn został odbudowany na zasadniczo tym samym średniowiecznym planie ulic, który przetrwał do dziś. Wynikało to z praktycznych trudności związanych z prawami własności i potrzebą szybkiej odbudowy.
• Jaki był stan Londynu przed pożarem? Przed pożarem Londyn był największym miastem w Królestwie Anglii i trzecim co do wielkości w świecie zachodnim, liczącym od 300 000 do 400 000 mieszkańców. Był zatłoczony, zanieczyszczony i niezdrowy, zwłaszcza po niszczycielskiej epidemii dżumy w 1665 roku. Charakteryzował się chaotyczną, drewnianą zabudową i napiętymi relacjami między City a Koroną.

Podsumowanie

Wielki Pożar Londynu w 1666 roku był katastrofą o epokowym znaczeniu, która na zawsze zmieniła oblicze angielskiej stolicy. Rozpoczęty w piekarni na Pudding Lane, pożar szybko rozprzestrzenił się przez zatłoczone, drewniane miasto, niszcząc tysiące domów i kościołów. Niezdecydowanie władz, zwłaszcza Lord Mayora Sir Thomasa Bloodwortha, w połączeniu z niekorzystnymi warunkami pogodowymi i architekturą miasta, pozwoliło ogniu przekształcić się w niekontrolowaną burzę. Choć oficjalna liczba ofiar była niska, skala zniszczeń materialnych była ogromna. Pożar, choć tragiczny, stał się katalizatorem dla modernizacji Londynu, prowadząc do wprowadzenia nowych przepisów budowlanych i przyczyniając się do zakończenia epidemii dżumy. Odbudowa, choć zachowała średniowieczny układ ulic, zapoczątkowała nową erę w historii miasta, symbolizując jego odporność i zdolność do odrodzenia z popiołów.