Bitwa pod Wiedniem - Odsiecz, która ocaliła Europę (1683)

Bitwa pod Wiedniem: Odsiecz, która ocaliła Europę (1683)

Wyobraźmy sobie potężną armię, która od wieków kroczy na zachód, burząc mury miast i podbijając kolejne krainy. Jej cień padał na Europę, budząc strach i niepewność. W 1683 roku ta armia stanęła u bram Wiednia, stolicy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Losy kontynentu wisiały na włosku, a nadzieja skupiła się w rękach jednego człowieka i jego niezwykłej armii - króla Polski Jana III Sobieskiego i jego husarii.

Kluczowe fakty

• Kiedy? 12 września 1683 roku.
• Gdzie? Pod Wiedniem, w dzisiejszej Austrii.
• Kto? Wojska polsko-cesarskie pod dowództwem króla Jana III Sobieskiego kontra armia Imperium Osmańskiego pod wodzą wezyra Kara Mustafy.
• Wynik? Decydujące zwycięstwo wojsk sprzymierzonych, klęska i odwrót armii osmańskiej.

Fot. Rafał Peplinski, CC BY-SA 3.0 pl / Wikimedia Commons

Geneza: Tło ekspansji osmańskiej

Imperium Osmańskie od swojego powstania było państwem ekspansywnym, opartym na podbojach. Od połowy XIV wieku Turcy systematycznie poszerzali swoje terytoria w Europie, zdobywając Bałkany, Bizancjum, a w końcu docierając do bram Europy Środkowej. W 1672 roku Imperium Osmańskie uderzyło na Polskę, zdobywając Kamieniec Podolski i zajmując Podole. Choć w latach późniejszych udało się odzyskać część ziem, zagrożenie ze strony potężnego sąsiada pozostawało realne.

W tym samym czasie na Węgrzech narastało powstanie pod wodzą Emeryka Thökölyego, skierowane przeciwko rządom Habsburgów. Thököly, wspierany przez Francję, uzyskał protekcję sułtana i został ogłoszony lennikiem osmańskim. To właśnie ten konflikt stał się dla Imperium Osmańskiego pretekstem do kolejnej wielkiej wyprawy na zachód. Cesarz Leopold I Habsburg, zagrożony najazdem, zwrócił się do Polski z propozycją zawarcia przymierza zaczepno-obronnego przeciwko Turcji.

Zabiegi polityczne: Droga do przymierza

Relacje między Rzeczpospolitą a Imperium Osmańskim były skomplikowane. Choć istniała wspólna granica i dochodziło do napięć, wojen na dużą skalę nie było przez długi czas. Sytuacja zmieniła się po traktacie w Buczaczu w 1672 roku, którego warunków nie uznał polski sejm. Polska odpowiedziała zwycięstwem pod Chocimiem w 1673 roku, ale wojna zakończyła się rozejmem, a obie strony przygotowywały się do kolejnych starć.

Król Jan III Sobieski aktywnie działał na rzecz utworzenia koalicji antytureckiej. Początkowo zabiegał o porozumienie z Francją i Szwecją, jednak bezskutecznie. Francja, pozostając w dobrych stosunkach z Osmanami, pełniła rolę mediatora, a jej król Ludwik XIV prowadził własną politykę ekspansji w Europie Zachodniej. Dopiero gdy koncentracja wojsk tureckich stała się oczywista, cesarz Leopold I zaczął intensywniej zabiegać o sojusz z Polską.

Po trudnych negocjacjach, utrudnionych przez silne stronnictwo profrancuskie w Polsce i dobre stosunki Francji z Imperium Osmańskim, 1 kwietnia 1683 roku zawarto przymierze polsko-habsburskie. Gwarantem traktatu został papież Innocenty XI. Przymierze zakładało wzajemną pomoc w przypadku zagrożenia któregokolwiek z miast - Krakowa lub Wiednia - oraz subsydia pieniężne ze strony cesarza i papieża na utrzymanie wojsk polskich.

Fot. Marcello Bacciarelli, Public domain / Wikimedia Commons

Siły i przygotowania: Stanowiska obu stron

Armia osmańska, zbierająca się w Adrianopolu, była ogromna. Pod wodzą wielkiego wezyra Kara Mustafy i formalnie sułtana Mehmeda IV, liczyła od 140 do 300 tysięcy ludzi. Była to największa armia, jaką Turcy zmobilizowali w XVII wieku. Jej celem, wyznaczonym na naradzie w Székesfehérvárze, stał się Wiedeń.

Mobilizacja wojsk cesarskich była spóźniona, co wynikało z nadziei na uniknięcie wojny. Siły austriackie, liczące około 32 tysięcy żołnierzy, skoncentrowały się pod Kittsee. Dodatkowo cesarza wsparł 3-tysięczny korpus polskich zaciężnych wojsk pod wodzą Hieronima Lubomirskiego. Większość księstw Rzeszy nie mogła przysłać posiłków z powodu konfliktu z Francją.

Przebieg kampanii: Droga do Wiednia

Kara Mustafa zamierzał zaskoczyć przeciwnika, nie ujawniając do ostatniej chwili kierunku głównego uderzenia. Po dotarciu do Székesfehérváru, gdzie dołączyły wojska tatarskie, wyznaczono marsz na Wiedeń. Szybki marsz przez Węgry i Austrię miał na celu zmylenie przeciwnika.

Książę Karol Lotaryński, dowódca wojsk austriackich, rozpoczął działania wyprzedzające, oblegając twierdze i ruszając na Esztergom. Na wieść o nadciągającej armii tureckiej wycofał się pod twierdzę Jawaryn, a następnie pod Wiedeń. W stolicy Austrii wybuchła panika. 14 lipca Turcy podeszli pod Wiedeń i rozpoczęli oblężenie. Kara Mustafa wysłał również oddziały do blokowania ewentualnych ruchów wojsk austriackich i wsparcia powstańców Thökölyego.

Wojska austriackie cofnęły się pod Jedlersee, a następnie książę Lotaryński pobił armię Thökölyego pod Bratysławą, blokując jednocześnie Tatarom dostęp do Moraw.

Oblężenie Wiednia

Wiedeń był silnie ufortyfikowanym miastem, dowodzonym przez generała Ernsta Starhemberga. Obrona dysponowała około 11 tysiącami żołnierzy, 5 tysiącami straży miejskiej i artylerią. Turcy rozpoczęli intensywne roboty ziemne i minerskie, skupiając się na zdobyciu rawelinu i bastionów Löbl i Zamkowego.

Mimo zaciekłej obrony, która trwała przez lipiec i sierpień, siły obrońców topniały. Po dwóch miesiącach oblężenia z początkowych 18 tysięcy żołnierzy pozostało niespełna 5 tysięcy. 3 września Turcy zdobyli rawelin, a następnie przyczółki w bastionach, szykując się do ostatecznego szturmu. Wiadomość o nadciągającej odsieczy z Polski podtrzymywała morale obrońców.

Organizacja polskiej odsieczy

System prawny Rzeczypospolitej utrudniał szybką mobilizację. Na prowadzenie wojny poza granicami kraju potrzebna była zgoda sejmu. Uchwalono podatek nadzwyczajny na wystawienie 48-tysięcznej armii, ale zebranie środków i pobór wojsk opóźniły się. Król Jan III Sobieski, aby przyspieszyć proces, wydał znaczną część własnych środków, a także otrzymał pieniądze od cesarza Austrii.

Wojska polskie zaczęto zbierać w Trembowli i w pobliżu Lwowa. Kiedy Turcy ruszyli na Austrię, Sobieski nakazał koncentrację wojsk pod Krakowem. 16 lipca przybył posłaniec cesarski z prośbą o odsiecz. Król, ponaglany przez Austriaków i papieża, wyruszył z zebranym wojskiem na pomoc Wiedniowi.

Pochód wojsk polskich

Sobieski zabrał z Krakowa około 27 tysięcy wojsk koronnych, w tym 24 chorągwie husarii. 29 lipca, nie czekając na Litwinów, ruszył śpiesznie na odsiecz. Trasa marszu wiodła przez Śląsk, Morawy i Czechy. Kolumna licząca ponad 6000 wozów z zaopatrzeniem została podzielona na dwie grupy.

3 września wojska sprzymierzone spotkały się w Tulln nad Dunajem. Tam Jan III Sobieski przejął dowództwo nad całością sił, liczących łącznie blisko 70 tysięcy żołnierzy (w tym 31 tysięcy jazdy). Przyjęto jego plan operacyjny. Wojska austriacko-niemieckie miały nacierać na lewym skrzydle, angażując siły tureckie. Polskie wojska koronne, w tym 14 tysięcy jazdy, pod dowództwem Sobieskiego, miały przejść przez Las Wiedeński i uderzyć na obóz turecki z flanki. Ta przeprawa przez trudny teren trwała dwa dni.

Fot. G. Jansoone, Public domain / Wikimedia Commons

Bitwa: Decydujące starcie

Rankiem 12 września 1683 roku bitwa się rozpoczęła. Kara Mustafa, pewny swoich wojsk, nie umocnił wystarczająco obozu. Siły niemieckie i austriackie atakowały na lewym skrzydle, wzdłuż Dunaju. Polacy, korzystając z miejscowych przewodników, przedzierali się przez Las Wiedeński, wychodząc na teren doliny rzeczki Wiedenki dopiero po południu.

Król nakazał piechocie i artylerii oczyszczenie terenu z ukrytych w winnicach janczarów. Po kilkugodzinnej walce piechota wyparła wojska tureckie, otwierając drogę kawalerii. Żołnierze polscy nosili opaski ze słomy na lewym ramieniu, aby odróżnić się od sojuszników.

O godzinie 18 Sobieski dał znak do rozpoczęcia generalnego szturmu. Do decydującej szarży ruszyła husaria hetmanów Stanisława Jabłonowskiego i Mikołaja Sieniawskiego, a także pułki dowodzone przez króla. W szarży wzięło udział, według niektórych historyków, ponad 20 tysięcy jeźdźców. Osmanowie nie wytrzymali impetu polskiej jazdy. W rozsypkę poszli Tatarzy, spahisi, a w końcu także janczarzy. Do ucieczki rzucił się także wezyr ze świtą.

Bitwa trwała około 12 godzin, ale decydująca szarża husarii zakończyła się w ciągu pół godziny. Po zdobyciu obozu Sobieski zatrzymał wojska, gdyż cel - oswobodzenie Wiednia - został osiągnięty.

Po bitwie: Konsekwencje i znaczenie

W nocy po bitwie król Jan III Sobieski napisał słynne listy. Do papieża Innocentego XI skierował słowa: "Venimus, vidimus et Deus vicit" (Przybyliśmy, zobaczyliśmy i Bóg zwyciężył). Do swojej żony, Marysieńki, pisał o wielkim zwycięstwie, które przyniosło chwałę narodowi.

Wśród zdobytych łupów znalazły się cenne przedmioty, broń, namioty, a także ogromne ilości żywności i zwierząt. Zdobyto także 117 armat i znaczną ilość prochu.

Straty Turków w bitwie wyniosły około 20 tysięcy zabitych i 5 tysięcy rannych. Sprzymierzeni stracili około 1500 zabitych i 2500 rannych. Znaczna część armii tureckiej zdołała ujść, ale poniosła ogromne straty w uzbrojeniu i zapasach.

Bezpośrednim efektem bitwy było podpisanie w Linzu koalicji antytureckiej Ligi Świętej, która rozpoczęła wielkie działania wojenne. Imperium Osmańskie, po klęsce pod Wiedniem, przeszło do defensywy i przestało stanowić bezpośrednie zagrożenie dla chrześcijańskiej Europy. Wielki wezyr Kara Mustafa został stracony z rozkazu sułtana za nieudaną wyprawę. Wojna zakończyła się podpisaniem pokoju w Karłowicach w 1699 roku, na mocy którego Imperium Osmańskie utraciło znaczną część terytoriów.

Bitwa pod Wiedniem była przełomowym wydarzeniem, które zatrzymało ekspansję osmańską na Europę i umocniło pozycję Polski jako obrońcy chrześcijaństwa.

Najczęściej zadawane pytania

• Kto dowodził wojskami polskimi pod Wiedniem? Wojskami polskimi dowodził król Polski Jan III Sobieski.

• Jakie były główne siły Imperium Osmańskiego? Armia osmańska pod wodzą wezyra Kara Mustafy liczyła od 140 do 300 tysięcy żołnierzy.

• Jaka była rola polskiej husarii w bitwie? Polska husaria, pod dowództwem króla i hetmanów, przeprowadziła decydującą szarżę, która przełamała obronę turecką i doprowadziła do klęski armii osmańskiej.

• Jakie były długofalowe skutki bitwy pod Wiedniem? Bitwa zatrzymała ekspansję Imperium Osmańskiego na Europę, zapoczątkowała okres jego defensywy i doprowadziła do podpisania pokoju w Karłowicach w 1699 roku, na mocy którego Turcja utraciła wiele terytoriów.

Podsumowanie

Bitwa pod Wiedniem w 1683 roku była momentem zwrotnym w historii Europy. Zatrzymując marsz Imperium Osmańskiego na zachód, wojska polsko-cesarskie pod wodzą Jana III Sobieskiego ocaliły kontynent przed dalszą ekspansją turecką. Decydująca szarża polskiej husarii stała się symbolem odwagi i skuteczności, a zwycięstwo pod Wiedniem na zawsze zapisało się w annałach historii jako jedno z najważniejszych wydarzeń obronnych Europy.