Insurekcja Kościuszkowska - ostatnia próba ratowania Rzeczypospolitej

Insurekcja Kościuszkowska była ostatnim, desperackim zrywem narodu polskiego, próbą obrony przed nieuchronnym upadkiem. W obliczu narastającej presji ze strony sąsiednich mocarstw, Polacy pod wodzą charyzmatycznego przywódcy podjęli walkę o zachowanie resztek swojej państwowości.

Fot. Tadeusz Kościuszko, Public domain / Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? 1794 rok.
• Gdzie? Terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów, z głównymi ogniskami walk w Małopolsce, Wielkopolsce, na Litwie i w Warszawie.
• Kto? Polacy i Litwini pod wodzą Tadeusza Kościuszki przeciwko Imperium Rosyjskiemu i Królestwu Pruskiemu.
• Wynik? Klęska powstania, co doprowadziło do III rozbioru Polski i ostatecznego zniknięcia państwa polskiego z mapy Europy na 123 lata.

Geneza i przyczyny powstania

Sytuacja Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku była katastrofalna. Terytorium państwa zostało znacznie okrojone, a jego suwerenność była iluzoryczna. Władzę w kraju faktycznie sprawowała konfederacja targowicka, która działała pod dyktando rosyjskiego posła. Okupacja rosyjska wiązała się z grabieżami i represjami politycznymi. Gospodarka państwa załamała się - upadały banki, rosły ceny żywności. Wprowadzono cenzurę, ograniczano wolność słowa i prasy, a kontakty kulturalne z Europą Zachodnią zostały zerwane. Nawet towarzyskie życie w Warszawie było naznaczone bojkotem Rosjan przez polskie damy.

W grudniu 1793 roku nastąpiła zmiana na stanowisku rosyjskiego przedstawiciela w Warszawie. Posła Jakoba Sieversa, który skłaniał się ku zachowaniu Rzeczypospolitej jako protektoratu rosyjskiego, zastąpił Osip Igelström. Nowy poseł był zwolennikiem ostatecznej likwidacji państwa polskiego. Zabronił noszenia Orderu Virtuti Militari i publikowania ustaw bez rosyjskiej cenzury. Igelström rozbudował sieć agentów i policję, która przenikała do wszystkich warstw społeczeństwa, w tym na dwór królewski.

W tych warunkach Rzeczpospolita była postrzegana jako państwo niezdolne do samodzielnego bytu. Dalszy zabór jej ziem był jedynie kwestią czasu. Insurekcja kościuszkowska stała się ostatnią próbą ratowania niepodległości i zapobieżenia ostatecznemu upadkowi państwa.

Fot. Public domain / Wikimedia Commons

Sprzysiężenie przedpowstańcze

Już w grudniu 1792 roku, na emigracji w Saksonii (Drezno i Lipsk), zawiązało się sprzysiężenie. Jego głównymi organizatorami byli Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i Tadeusz Kościuszko. Postanowiono, że konieczne jest ustanowienie dyktatury wojskowej i powierzenie jej Kościuszce. Hugo Kołłątaj w swoim dzienniku zapisał myśl o potrzebie "powstania zbrojnego, które by naród uwolniło od jarzma niewoli".

W kraju do sprzysiężenia przystąpili dawni członkowie Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej z czasów Sejmu Czteroletniego, w większości byli to masoni. Wśród spiskowców istniały różnice poglądów. Prawica spisku dążyła do odrodzenia Rzeczypospolitej w kształcie zbliżonym do tego z okresu Konstytucji 3 maja. Chcieli przeprowadzić powstanie głównie siłami wojska, bez angażowania mieszczan i chłopów. Do tej grupy należeli m.in. Ignacy Józef Działyński, Ignacy Wyssogota Zakrzewski czy Józef Wybicki. Lewica spisku, która później przekształciła się w polskich jakobinów, była zwolennikiem bardziej radykalnych działań. Reprezentowali ją m.in. Józef Zajączek i Jakub Jasiński.

Tadeusz Kościuszko w swojej instrukcji do przywódców tajnego sprzysiężenia podkreślał potrzebę zachowania dyskrecji i przygotowania do walki. Hugo Kołłątaj z kolei obawiał się, aby gwałtowne reakcje na działania targowiczan nie doprowadziły do jeszcze większych nieszczęść dla kraju.

Próba porozumienia z rewolucyjną Francją

Po upadku Konstytucji 3 maja część emigrantów, którzy ją popierali, osiedliła się w Lipsku. Tam, przy wsparciu francuskiego przedstawiciela Marie Louis Descorchesa, powstał Komitet Emigracyjny. W obliczu trudnej sytuacji Rzeczypospolitej, konieczne było szukanie pomocy we Francji, niezależnie od oceny rządów jakobińskich. Na początku 1793 roku Komitet wysłał do Paryża Tadeusza Kościuszkę z tajną misją. Miał on przedstawić francuskiemu rządowi plan wzniecenia powstania w Polsce przy wsparciu francuskiej rewolucji i rozpoczęcia wojny z Rosją, Austrią i Prusami.

Doszło jednak do nieporozumienia. Termin "rewolucja" miał inne znaczenie w Polsce, a inne we Francji. Kościuszko zdał sobie sprawę, że Francja może poprzeć "rewolucję społeczną", ale wobec polskiej "rewolucji zupełnie wojskowej" może pozostać obojętna. Misja Kościuszki nie przyniosła oczekiwanych rezultatów - rząd francuski nie złożył żadnych konkretnych zobowiązań, jedynie zachęcał do wywołania powstania.

Podczas przejazdu przez Belgię, Kościuszko spotkał się z generałem Charlesem François Dumouriezem. Zapoznał go ze swoimi planami insurekcji w Polsce. Dumouriez, który pozostawał w zmowie z Austriakami, przekazał im plany Kościuszki, a ci z kolei Rosjanom.

Na początku lutego 1794 roku do Paryża przybył Franciszek Barss, aby ponowić próbę uzyskania pomocy od Francji. Odpowiedź urzędowa była jednak negatywna: "Rzeczpospolita nie może skutecznie poprzeć uzbrojeń Polaków; zresztą Polacy nie pojmują wszechwładztwa ludu; nie zdołają wywołać zaburzenia w Rosji. Proponowana przez nich hipoteka na starostwach i na dobrach narodowych do wysokości 12 milionów, których zaliczenia żądają, jest zbyt nieokreślona i za mało bezpieczna, żeby na nią liczyć można było."

Wybuch powstania

Kluczowym momentem, który przyspieszył wybuch powstania, była decyzja Rady Nieustającej z 21 lutego 1794 roku. Na polecenie rosyjskiego posła Igelströma, uchwalono redukcję wojska Rzeczypospolitej o połowę oraz przymusowy werbunek zredukowanych żołnierzy do wojsk rosyjskich i pruskich. Była to jawna prowokacja.

Insurekcja rozpoczęła się 12 marca 1794 roku, gdy generał Antoni Józef Madaliński odmówił poddania się redukcji I Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej i na jej czele wyruszył z Ostrołęki w kierunku Krakowa. Powstanie formalnie trwało do 16 listopada 1794 roku, kiedy to ostatnie oddziały powstańcze skapitulowały przed Rosjanami w Radoszycach. Jednak walki w Wielkopolsce i na Kujawach trwały jeszcze do połowy grudnia.

Za oficjalną datę rozpoczęcia insurekcji uznaje się 24 marca 1794 roku. Tego dnia w Krakowie, po odprawie oficerów garnizonu, Tadeusz Kościuszko wraz z Józefem Wodzickim udali się do kościoła kapucynów. Tam, w domku loretańskim, złożyli u stóp ołtarza swoje szable, które zostały poświęcone. Następnie, ślubowali oddać życie dla obrony ojczyzny.

Około godziny 10 na Rynku Krakowskim pojawił się Tadeusz Kościuszko. Odczytano akt powstania, a Kościuszko złożył uroczystą przysięgę:

"Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi Polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic, odzyskania samowładności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę. Tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna męka Syna Jego."

Akt powstania nadawał Kościuszce tytuł Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej i skupiał w jego rękach całkowitą władzę. Poważnym wyzwaniem stało się rozbudowanie szczupłych dotychczas wojsk powstańczych. Kościuszko dysponował niewielkimi siłami: jednym batalionem regimentu II (Wodzickiego) i jednym III (Czapskiego) w łącznej sile 800 ludzi, oraz brygadą Manżeta (10 szwadronów). W tym czasie do Krakowa zbliżał się brygadjer Madaliński ze swoją zbuntowaną brygadą (około 1000 koni) oraz trzy bataliony III i VI regimentu. Te oddziały, liczące łącznie do 4000 ludzi, stanowiły podstawową siłę insurekcji w chwili wybuchu.

Kościuszko wydał uniwersał, zgodnie z którym z każdych 5 domów (dymów) miał się stawić rekrut pieszy, wyposażony w karabin, pikę lub siekierę, oraz jeden rekrut konny na każdych 50 dymów. Oprócz poboru zaciągali się także ochotnicy, kierowani do artylerii, wojsk inżynieryjnych i formacji strzelców pieszych. Kościuszko wprowadził także służbę w milicji dla mężczyzn w wieku 18-28 lat, którzy nie mieścili się w wojsku regularnym. Z milicji tworzono w miastach bataliony, współdziałające z wojskiem regularnym. Pobór do wojska napotykał jednak na opory, a na terenie województwa krakowskiego nie udało się osiągnąć zakładanej liczby 10 tysięcy żołnierzy. Ogromne trudności sprawiało także uzbrojenie, dlatego rozpoczęto formowanie oddziałów kosynierów, uzbrojonych w piki i osadzone na sztorc kosy.

W sierpniu 1794 roku na terenie Wielkopolski wybuchło inspirowane insurekcją kościuszkowską powstanie wielkopolskie, które zostało stłumione przez wojsko pruskie w grudniu tego roku.

Fot. NieznanyUnknown from Poland, CC BY 3.0 / Wikimedia Commons

Kalendarium powstania

• 12 marca 1794: Antoni Madaliński odmawia redukcji I Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej i prowadzi ją z Ostrołęki w kierunku Krakowa.
• 24 marca 1794: W Krakowie na rynku ogłoszony zostaje akt powstania, powołujący Tadeusza Kościuszkę na naczelnika insurekcji. Kościuszko składa publiczną przysięgę. Następuje wymarsz korpusu Kościuszki w kierunku Kielc.
• 4 kwietnia 1794: Pod Racławicami wojska powstańcze pod wodzą Kościuszki odnoszą zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez generała majora Aleksandra Tormasowa. Zwycięstwo to miało ogromne znaczenie moralne, podnosząc wiarę Polaków w możliwość zwycięstwa i przyczyniając się do rozszerzenia powstania na inne rejony kraju.
• 17 kwietnia 1794: Wybucha insurekcja warszawska. Pospólstwo warszawskie pod wodzą Jana Kilińskiego wypędza garnizon rosyjski ze stolicy. Dokonano szturmu ambasady rosyjskiej, gdzie przejęto materiały kompromitujące czołowe postacie polityki pobierające rosyjskie pensje. Prezydentem stolicy zostaje Ignacy Wyssogota Zakrzewski.
• 18 kwietnia 1794: Kościuszko wydaje Odwzwanie za włościanami o ulgę w pańszczyźnie i ludzkie z nimi obchodzenie się.
• 23 kwietnia 1794: Wybucha insurekcja w Wilnie, dowodzona przez Jakuba Jasińskiego. Ogłoszono Akt Powstania Narodu Litewskiego. Powstanie odnosi sukces.
• 24 kwietnia 1794: W Warszawie powstaje klub polskich jakobinów. W Wilnie utworzona zostaje Rada Najwyższa Rządowa Litewska.
• 7 maja 1794: Kościuszko wydaje w Połańcu uniwersał połaniecki, regulujący powinności gruntowe włościan i zapewniający im opiekę rządową, bezpieczeństwo własności i sprawiedliwość. Akt ten stanowił uwieńczenie działań Kościuszki na rzecz chłopów.
• 10 maja 1794: Powstaje Rada Najwyższa Narodowa - rząd powstańczy.
• 16 maja 1794: Król Prus Fryderyk [Wilhelm II](/blog/hohenzollernowie-historia-pruskiej-dynastii) ogłasza przystąpienie do walki z powstaniem.
• 6 czerwca 1794: Pod Szczekocinami dochodzi do bitwy wojsk polskich z połączonymi siłami rosyjsko-pruskimi. Po zaciętych walkach Polacy zostają zmuszeni do odwrotu. Kościuszko zostaje lekko ranny, a straty polskie są dotkliwe - ginie 2000 żołnierzy, w tym dwaj generałowie: Józef Wodzicki i Jan Grochowski. Śmiertelnie ranny zostaje Bartosz Głowacki.
• 15 czerwca 1794: Wojska pruskie zajmują Kraków.
• 28 czerwca 1794: W Warszawie dochodzi do publicznego wieszania przywódców konfederacji targowickiej i osób oskarżonych o zdradę.
• 30 czerwca 1794: Korpus austriacki wkracza do Rzeczypospolitej.
• 13 lipca - 6 września 1794: Trwa oblężenie Warszawy przez wojska rosyjskie i pruskie.
• 19-20 lipca 1794: Korpus rosyjski oblega Wilno, które udaje się obronić.
• 4 października 1794: Pod Maciejowicami wojska polskie ponoszą klęskę w walce z armią rosyjską dowodzoną przez generała Iwana Fersena. Tadeusz Kościuszko zostaje ciężko ranny i dostaje się do niewoli rosyjskiej.
• 10 października 1794: Po klęsce pod Maciejowicami, dowództwo nad pozostałymi siłami polskimi przejmuje Tomasz Wawrzecki.
• 4 listopada 1794: Wojska rosyjskie pod dowództwem Aleksandra Suworowa szturmują i zdobywają Pragę, prawobrzeżną część Warszawy. Następuje masakra ludności.
• 16 listopada 1794: Ostatnie oddziały powstańcze kapitulują w Radoszycach.

Skutki i znaczenie powstania

Insurekcja Kościuszkowska zakończyła się klęską, co miało tragiczne konsekwencje dla Polski. Bezpośrednim skutkiem było przeprowadzenie III rozbioru Polski w 1795 roku przez Rosję, Prusy i Austrię. Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć jako niepodległe państwo i zniknęła z mapy Europy na 123 lata.

Mimo militarnej porażki, insurekcja miała ogromne znaczenie. Była to ostatnia, zorganizowana próba obrony niepodległości przez naród polski. Pokazała determinację i wolę walki Polaków, nawet w obliczu przeważających sił wroga. Działania Kościuszki, takie jak uniwersał połaniecki, stanowiły ważny krok w kierunku emancypacji chłopów i reform społecznych, choć nie zostały w pełni zrealizowane z powodu klęski powstania.

Insurekcja Kościuszkowska stała się symbolem narodowego oporu i inspiracją dla przyszłych pokoleń walczących o wolność. Postać Tadeusza Kościuszki urosła do rangi bohatera narodowego, uosabiającego ideały wolności i poświęcenia dla ojczyzny. Powstanie, choć zakończone tragedią, na trwałe wpisało się w polską świadomość narodową jako wyraz niezłomności i walki o niepodległość.

Najczęściej zadawane pytania

• Kto był głównym przywódcą Insurekcji Kościuszkowskiej? Głównym przywódcą i Naczelnikiem Siły Zbrojnej Narodowej był Tadeusz Kościuszko.

• Przeciwko jakim państwom walczyli powstańcy? Powstańcy walczyli przeciwko Imperium Rosyjskiemu i Królestwu Pruskiemu.

• Jakie były główne cele Insurekcji Kościuszkowskiej? Głównym celem było obronienie resztek niepodległości Rzeczypospolitej i zapobieżenie jej ostatecznemu podziałowi.

• Jaki był ostateczny rezultat Insurekcji Kościuszkowskiej? Insurekcja zakończyła się klęską, co doprowadziło do III rozbioru Polski i likwidacji państwa polskiego.

• Czy powstanie miało jakieś pozytywne skutki, mimo klęski? Tak, powstanie miało znaczenie moralne, podnosząc ducha narodu i inspirując przyszłe pokolenia. Działania Kościuszki, jak uniwersał połaniecki, stanowiły ważny krok w kierunku reform społecznych.

Podsumowanie

Insurekcja Kościuszkowska była tragicznym, lecz niezwykle ważnym wydarzeniem w historii Polski. Stanowiła ostatnią, zdeterminowaną próbę obrony niepodległości przed potęgą sąsiednich mocarstw. Mimo klęski militarnej i ostatecznego upadku państwa, powstanie to na zawsze wpisało się w narodową pamięć jako symbol walki o wolność, poświęcenia i niezłomności ducha polskiego narodu, a Tadeusz Kościuszko stał się uosobieniem tych ideałów.