Sejm Rozbiorowy (1773) - zatwierdzenie I rozbioru

Wiosną 1773 roku, w murach Zamku Królewskiego w Warszawie, rozegrał się jeden z najbardziej dramatycznych aktów w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zwołany pod dyktando trzech mocarstw - Rosji, Prus i Austrii - Sejm Rozbiorowy miał zalegalizować pierwszy, brutalny podział ziem polskich. Wtedy też, w desperackim geście sprzeciwu, poseł Tadeusz Rejtan miał rzucić się na ziemię, blokując drzwi, by powstrzymać zatwierdzenie hańby, a jego czyn stał się symbolem walki o niepodległość.

Jan Matejko - Upadek Polski (Reytan) przedstawia Tadeusza Reytana protestującego przeciwko pierwszemu rozbiorowi Polski. Fot. Wikimedia Commons

Kluczowe fakty

• Kiedy? Sejm Rozbiorowy obradował w latach 1773-1775, a jego obrady rozpoczęły się 19 kwietnia 1773 roku.
• Gdzie? Wydarzenia miały miejsce w Warszawie, ówczesnej stolicy Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
• Kto (główne strony/postacie)? Głównymi stronami były trzy mocarstwa rozbiorowe: Imperium Rosyjskie (reprezentowane przez ambasadora Otto von Stackelberga), Królestwo Prus (ambasador Gedeon Benoit) i Monarchia Habsburgów (ambasador Karl Reviczky). Po stronie polskiej kluczowe postacie to król Stanisław August Poniatowski, marszałkowie Sejmu Adam Poniński i Michał Hieronim Radziwiłł, oraz symboliczny protestujący Tadeusz Rejtan.
• Wynik? Sejm zatwierdził I rozbiór Polski, co oznaczało utratę około 30% terytorium Rzeczypospolitej. Uchwalono również Radę Nieustającą i Komisję Edukacji Narodowej, a także potwierdzono Prawa Kardynalne, co w praktyce umocniło kontrolę Rosji nad wewnętrzną polityką Polski.

Tło i przyczyny

Dramat Sejmu Rozbiorowego ma swoje korzenie w wcześniejszych dekadach, gdy Rzeczpospolita Obojga Narodów stopniowo traciła suwerenność, stając się de facto protektoratem - państwem formalnie niezależnym, lecz faktycznie kontrolowanym przez silniejszego sąsiada, Imperium Rosyjskie. Już w późnym XVII i wczesnym XVIII wieku rosyjscy carowie skutecznie wpływali na wybór polskich monarchów, wykorzystując system wolnej elekcji, czyli wyboru króla przez szlachtę, oraz decydowali o wynikach wewnętrznej polityki Polski. Przykładem tego wpływu był Sejm Niemy (1717) czy Sejm Repninowski (1767-1768), nazwany tak od nazwiska rosyjskiego ambasadora, który nieoficjalnie przewodniczył jego obradom.

Zmiana równowagi sił w Europie

W historiografii często wskazuje się, że bezpośrednią przyczyną I rozbioru Polski była zmiana równowagi sił w Europie, wywołana rosyjskimi zwycięstwami w wojnie rosyjsko-tureckiej (1768-1774). Rosja, wzmocniona sukcesami, zagrażała interesom Habsburgów w Mołdawii i Wołoszczyźnie, co skłoniło Austrię do rozważenia wojny z Rosją. W obliczu narastającego napięcia, Prusy, będące w sojuszu z Rosją, ale jednocześnie zainteresowane uniknięciem konfliktu, zaproponowały rozwiązanie terytorialne, które miało zapobiec wojnie między Rosją a Austrią.

Interesy mocarstw rozbiorowych

• Prusy: Król Prus Fryderyk II nie zamierzał oddawać Śląska, który niedawno zdobył w wojnach śląskich. Jego skarb i armia były osłabione po wojnie siedmioletniej, co skłaniało go do szukania pokojowego rozwiązania. Fryderyk II, poprzez swojego brata, księcia Henryka, zaproponował podział polskich ziem między Austrię, Prusy i Rosję. Jego celem było skierowanie rosyjskiej ekspansji na słabą Polskę zamiast na Imperium Osmańskie, które Prusy chciały zachować jako potencjalnego sojusznika.
• Austria: Austria Habsburgów, zagrożona rosyjską ekspansją na Bałkanach, początkowo rozważała wojnę. Wcześniej, w 1769 roku, Austria zaanektowała już 13 miast w węgierskim Spiszu, naruszając traktat lubowelski. Propozycja rozbioru Polski, z największymi zyskami dla Austrii (jako rekompensatę dla strony najbardziej osłabionej w nowej konfiguracji sił), miała zrekompensować jej straty i zapobiec wojnie.
• Rosja: Choć Rosja przez dekady uważała Polskę za swój protektorat, jej dwór uznał, że użyteczność Polski w tej roli zmalała. Król Stanisław August Poniatowski był postrzegany jako słaby i zbyt niezależny. Rzeczpospolita była wyniszczona przez wojnę domową, w której Konfederacja Barska (związek szlachty zawiązany w 1768 roku w Barze, mający na celu obronę niepodległości i katolicyzmu przed rosyjską dominacją) próbowała zakłócić rosyjską kontrolę. Dodatkowo, powstanie chłopskie i kozackie Koliszczyzna na Ukrainie jeszcze bardziej osłabiło pozycję Polski. Rosyjska cesarzowa Katarzyna II i jej doradca, generał Iwan Czernyszew, widzieli w rozbiorze sposób na zaspokojenie interesów Prus i Austrii, jednocześnie umacniając własne wpływy.

Oficjalne preteksty i rzeczywiste motywy

Trzy mocarstwa oficjalnie usprawiedliwiły swoje działania jako rekompensatę za rozwiązanie problemu "kłopotliwego sąsiada" i przywrócenie porządku w Polsce poprzez interwencję wojskową. Próba porwania króla Poniatowskiego przez konfederatów barskich 3 listopada 1771 roku stała się dogodnym pretekstem do przedstawienia "polskiej anarchii" i potrzeby "ratowania" kraju przez sąsiadów. W rzeczywistości jednak, wszystkie trzy mocarstwa kierowały się chęcią zysków terytorialnych i umocnienia swojej pozycji w Europie Środkowo-Wschodniej.

Kołacz królewski - alegoria rozbioru Polski, miedzioryt wykonany na podstawie rysunku przez Nicolas Noël Le Mire. Fot. Noël Le Mire / Według Jean-Michel Moreau, Public domain / Wikimedia Commons

Przebieg wydarzeń

Tajne porozumienia i okupacja

Zanim Sejm Rozbiorowy w ogóle się zebrał, los Rzeczypospolitej był już przesądzony. Już w latach 1769-1771 Austria i Prusy zaanektowały niektóre terytoria graniczne należące do Rzeczypospolitej. Porozumienie o rozbiorze zostało podpisane w Wiedniu 19 lutego 1772 roku, choć wcześniejsze porozumienie między Prusami a Rosją zawarto w Petersburgu 6 lutego 1772 roku. Ostateczny traktat o podziale terytoriów Rzeczypospolitej został podpisany przez trzy strony 5 sierpnia 1772 roku i ratyfikowany 22 września 1772 roku.

Na początku sierpnia 1772 roku wojska rosyjskie, pruskie i austriackie jednocześnie wkroczyły do Rzeczypospolitej i zajęły uzgodnione prowincje. Po zajęciu swoich terytoriów, trzy mocarstwa rozbiorowe zażądały od króla Poniatowskiego i Sejmu zatwierdzenia ich działań.

Opór i presja

Król Stanisław August Poniatowski apelował o pomoc do narodów Europy Zachodniej i zwlekał ze zwołaniem Sejmu. Niestety, europejskie mocarstwa pozostały obojętne wobec rozbioru, z wyjątkiem nielicznych głosów protestu, jak Edmunda Burke'a, który widział w tym wydarzeniu zagrożenie dla europejskiej równowagi sił.

Cierpliwość zaborców zaczęła się wyczerpywać. Ambasadorzy zaborców - Otto von Stackelberg (Rosja), Gedeon Benoit (Prusy) i Karl Reviczky (Austria) - zażądali od króla i Senatu zwołania Sejmu w celu ratyfikacji rozbioru. Senatorom z anektowanych terytoriów (w tym biskupowi inflanckiemu, wojewodzie ruskiemu i wojewodzie witebskiemu) odmówiono udziału w kolejnym posiedzeniu Senatu, co było kolejnym sygnałem obcej ingerencji.

Warszawa była de facto garnizonem obcych mocarstw. Ich siły były dowodzone przez generała Abrahama Romaniusa (źródła różnią się co do jego narodowości: austriacki lub rosyjski). W obliczu braku pomocy z zewnątrz i militarnej presji, Senat zgodził się na zwołanie Sejmu 19 kwietnia 1773 roku.

Przygotowania do Sejmu

Przygotowania do Sejmu były niezwykle trudne. Biskupi Krasiński i Kajetan Sołtyk głośno protestowali przeciwko jego zwołaniu. Co najmniej 32 sejmiki (regionalne parlamenty szlacheckie, które miały wybrać posłów) zostały zakłócone. W efekcie do Warszawy przybyło mniej niż połowa zwykłej liczby przedstawicieli - szacuje się, że było to około 102-111 posłów, co było najniższą liczbą w historii Rzeczypospolitej. Większość posłów z Wielkiego Księstwa Litewskiego nie uczestniczyła w Sejmie Rozbiorowym, co dodatkowo osłabiło jego legitymację.

Obrady Sejmu Rozbiorowego

Sejm rozpoczął obrady 19 kwietnia 1773 roku w Warszawie. Aby uniemożliwić użycie liberum veto (prawa każdego posła do zerwania obrad Sejmu i unieważnienia wszystkich podjętych uchwał), Sejm został skonfederowany. Oznaczało to, że decyzje podejmowano większością głosów, a nie jednomyślnie. Marszałkami Sejmu zostali Adam Poniński dla Korony Polskiej i Michał Hieronim Radziwiłł dla Wielkiego Księstwa Litewskiego - obaj byli znani z uległości wobec Rosji. Poniński, jako jurgieltnik, otrzymywał stałą pensję z ambasady rosyjskiej.

Atmosfera obrad była dramatyczna. Co najmniej połowa posłów została przekupiona przez obce mocarstwa, a inni byli zastraszani. Rosjanie grozili zniszczeniem Warszawy, egzekucjami, konfiskatą majątków, a nawet zwiększeniem terytorium podlegającego rozbiorowi w przypadku oporu. Niektórzy senatorowie, którzy odważyli się protestować, zostali aresztowani i zesłani na Syberię.

Protest Tadeusza Rejtana

Mimo wszechobecnej presji, część posłów próbowała protestować, opóźniając obrady. Wśród nich byli Tadeusz Rejtan, Samuel Korsak i Stanisław Bohuszewicz. Najbardziej znany stał się gest Rejtana, który, jak podania głoszą, zablokował drzwi sali obrad, rozerwał koszulę i błagał posłów, by raczej jego zamordowali niż Polskę. Ten symboliczny akt desperacji, uwieczniony na słynnym obrazie Jana Matejki, stał się symbolem patriotyzmu i sprzeciwu wobec zaborców.

Jednak do 24 kwietnia nieliczni, lecz głośni przeciwnicy, w tym Rejtan, ulegli presji. Król przystąpił do konfederacji, a Sejm wybrał trzydziestoosobową komisję do zajmowania się różnymi sprawami, głównie żądaniami zaborców i reformami rządu.

Podpisanie traktatu rozbiorowego

Ostatecznie, 18 września 1773 roku Komisja formalnie podpisała traktat cesyjny, zrzekając się wszelkich roszczeń Rzeczypospolitej do okupowanych terytoriów. Sejm zatwierdził traktat rozbiorowy 30 września 1773 roku, tym samym legalizując I rozbiór Polski.

Skutki i znaczenie

Straty terytorialne i demograficzne

W wyniku I rozbioru Rzeczpospolita Obojga Narodów straciła około 211 000 km², co stanowiło około 30% jej terytorium (przed rozbiorami liczyło ono około 733 000 km²). Utracono również ponad cztery do pięciu milionów ludzi, co stanowiło około jednej trzeciej populacji kraju, szacowanej przed rozbiorami na 14 milionów.

• Prusy otrzymały najmniejszy, ale strategicznie najważniejszy i najbardziej rozwinięty obszar, obejmujący Prusy Królewskie (bez Gdańska i Torunia) oraz Warmię. Był to duży sukces dla Fryderyka II Pruskiego, który połączył swoje posiadłości i zyskał kontrolę nad handlem bałtyckim.
• Rosja otrzymała największy, ale ekonomicznie najmniej ważny obszar na północnym wschodzie, obejmujący Inflanty Polskie, wschodnie części województw witebskiego, połockiego i mińskiego, oraz część województwa mścisławskiego.
• Austria zaanektowała południowe części województw krakowskiego i sandomierskiego, województwo ruskie (bez Lwowa), część województwa bełskiego, a także Spisz i Podole.

Ustawodawstwo Sejmu Rozbiorowego

Sejm Rozbiorowy, choć zwołany w celu zatwierdzenia rozbioru, uchwalił również inne akty prawne, które miały znaczący wpływ na przyszłość Rzeczypospolitej. Mocarstwa rozbiorowe, zwłaszcza Rosja, zażądały od Sejmu uchwalenia dalszych reform, aby wzmocnić swoją władzę nad Rzecząpospolitą.

• Rada Nieustająca: Był to stały organ rządowy, składający się z króla, 18 senatorów i 18 posłów. Rada miała zarządzać krajem w imieniu króla i Sejmu. Rosja, najbardziej zdeterminowana do jej utworzenia, postrzegała Radę Nieustającą jako kluczowe narzędzie kontroli nad Rzecząpospolitą, gdyż jej skład i decyzje łatwo podd

Pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej Obojga Narodów, 1772. Fot. Occur, CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy obradował Sejm Rozbiorowy? Sejm Rozbiorowy obradował w latach 1773-1775, a jego obrady rozpoczęły się 19 kwietnia 1773 roku.

Gdzie odbywał się Sejm Rozbiorowy? Wydarzenia Sejmu Rozbiorowego miały miejsce w Warszawie, ówczesnej stolicy Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w murach Zamku Królewskiego.

Kto był głównymi stronami Sejmu Rozbiorowego? Głównymi stronami były trzy mocarstwa rozbiorowe: Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus i Monarchia Habsburgów. Po stronie polskiej kluczowe postacie to król Stanisław August Poniatowski oraz protestujący Tadeusz Rejtan.

Jaki był główny wynik Sejmu Rozbiorowego? Sejm zatwierdził I rozbiór Polski, co oznaczało utratę około 30% terytorium Rzeczypospolitej. Uchwalono również Radę Nieustającą i Komisję Edukacji Narodowej, a także potwierdzono Prawa Kardynalne.

Dlaczego doszło do I rozbioru Polski? Przyczyną I rozbioru była utrata suwerenności Rzeczypospolitej, która stała się protektoratem Rosji, oraz zmiana równowagi sił w Europie po wojnie rosyjsko-tureckiej (1768-1774).

Kto był Tadeusz Rejtan i co zrobił? Tadeusz Rejtan był posłem, który w desperackim geście sprzeciwu rzucił się na ziemię, blokując drzwi Sejmu, by powstrzymać zatwierdzenie rozbioru. Stał się symbolem walki o niepodległość.

Jakie były skutki Sejmu Rozbiorowego dla Polski? Skutkiem Sejmu Rozbiorowego była utrata 30% terytorium Rzeczypospolitej, a także umocnienie kontroli Rosji nad wewnętrzną polityką Polski poprzez powołanie Rady Nieustającej i potwierdzenie Praw Kardynalnych.

Jakie znaczenie miał Sejm Rozbiorowy w historii Polski? Sejm Rozbiorowy to symboliczny moment, w którym Rzeczpospolita Obojga Narodów ostatecznie straciła swoją suwerenność, stając się narzędziem w rękach mocarstw, co zapoczątkowało proces dalszych rozbiorów.